CHƯƠNG I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ DỊCH VỤ MOBILE BANKING VÀ PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM AN TOÀN TRONG CUNG ỨNG DỊCH VỤ MOBILE BANKING 1. Khái quát chung về dịch vụ Mobile Banking 1. Khái niệm về dịch vụ Mobile Banking Thế giới và Việt Nam hiện nay đang bước vào kỷ nguyên của hội nhập kinh tế và xu hướng toàn cầu hoá. Trong đó, việc áp dụng công nghệ thông tin vào các hoạt động kinh doanh thương mại ngày càng phổ biến vì tính hiệu quả và thuận tiện của nó.
Trong xu thế chung đó, lĩnh vực tài chính – ngân hàng cũng đã và đang thực hiện quá trình chuyển đổi số để nâng cao hiệu quả hoạt động. Ở Việt Nam, ngân hàng điện tử đã chính thức ra mắt vào năm 2000. Trong giai đoạn đầu, dịch vụ này chủ yếu tồn tại dưới dạng “ngân hàng tin nhắn điện thoại” (SMS Banking), hoạt động thông qua tin nhắn trên điện thoại4. Tuy nhiên, sau năm 2010, trong bối cảnh của cuộc cách mạng 4.0 và sự phổ biến của điện thoại thông minh, các ngân hàng đã nhanh chóng ra mắt dịch vụ ngân hàng di động trên điện thoại (Mobile Banking).
Cho đến nay, Mobile Banking đang là một loại hình dịch vụ ngân hàng phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam. Vậy Mobile Banking là gì? Cục Dự trữ Liên bang Mỹ đưa ra khái niệm về Mobile Banking như sau: “Mobile Banking as using a mobile phone to access your bank or credit union account. This can be done either by accessing your bank or credit union’s web page through the web browser on your mobile phone, via text messaging, or by using an app downloaded to your mobile phone”5. Theo đó, Mobile Banking là việc khách hàng sử dụng điện thoại di động để truy cập tài khoản ngân hàng hoặc tài khoản hiệp hội tín dụng của mình.
Cụ thể là khách hàng truy cập trang website của ngân hàng hoặc hiệp hội tín dụng thông qua trình duyệt web trên điện thoại di động của khách hàng, qua tin nhắn văn bản, hoặc bằng cách sử dụng ứng dụng được tải xuống điện thoại di động của khách hàng. Bên cạnh đó, trong bài nghiên cứu của ThS. Vũ Hồng Thanh và ThS. Vũ Duy Linh có định nghĩa Mobile Banking là dịch vụ ngân hàng hiện đại, cho phép khách hàng sử dụng điện thoại di động để thực hiện các giao dịch với ngân hàng.
Đây là hình thức 4 Nguyễn Thu Quỳnh, Nguyễn Đức Xuân Lâm (2022), Sđd(1). 5 Federal Reserve Bank of Boston (2015), “Consumers and mobile financial services 2015”, Board of Governors of The Federal Reserve System, tr. 9 thanh toán trực tuyến qua điện thoại di động (khách hàng không cần phải đến ngân hàng mà vẫn có thể tiếp cận mọi dịch vụ 24/7 và ở tất cả mọi nơi)6. Theo quan điểm của các chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ thông tin và tài chính như Giáo sư Simon Barnes và Giáo sư Brent Corbitt, Mobile Banking là kênh dịch vụ ngân hàng hiện đại, cho phép khách hàng sử dụng điện thoại di động/máy tính bảng có kết nối Internet để thực hiện các giao dịch với ngân hàng.
Đây là một kênh mà nhờ đó khách hàng tương tác với ngân hàng thông qua một thiết bị điện thoại di động hoặc một thiết bị kỹ thuật số hỗ trợ cá nhân di động7. NHTM cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), NHTM lớn nhất Việt Nam tính theo quy mô tài sản năm 20198 và cũng là một trong những ngân hàng đi đầu trong việc phát triển dịch vụ Mobile Banking có định nghĩa trên trang thông tin điện tử của mình rằng Mobile Banking là dịch vụ ngân hàng cho phép người dùng thực hiện các giao dịch tài chính trên ứng dụng cài đặt trên thiết bị di động như điện thoại thông minh, máy tính bảng9. Các khái niệm nêu trên dù có cách thức diễn giải khác nhau về Mobile Banking, nhưng nội dung về cơ bản là thống nhất với nhau. Theo đó, một cách khái quát, theo các tác giả thì Mobile Banking là dịch vụ ngân hàng điện tử cho phép khách hàng thực hiện các giao dịch thông qua thiết bị điện tử thông minh như máy tính cá nhân (PC) hoặc ứng dụng được cài đặt trên điện thoại di động khi có Internet mà không cần phải đến trực tiếp ngân hàng.
Đặc điểm của dịch vụ Mobile Banking a. Mobile Banking là dịch vụ ngân hàng trực tuyến hiện đại Ngân hàng trực tuyến có tên tiếng Anh là Online Banking, là một dịch vụ ngân hàng tạo điều kiện cho khách hàng sử dụng hầu hết mọi sản phẩm của ngân hàng hiện nay ở bất cứ đâu, vào bất cứ thời điểm nào thông qua kết nối Internet10. Theo đó, Mobile Banking là một hình thức của ngân hàng trực tuyến. Để triển khai dịch vụ Mobile 6 Vũ Hồng Thanh, Vũ Duy Linh (2017), “Hướng phát triển dịch vụ “mobile banking” cho các ngân hàng Việt Nam”, Tạp chí Ngân hàng Việt Nam, số 11-2016, tr.
Corbitt (2003), “Mobile Banking: Concept and Potential, International Journal of Mobile Communications”, Vol. 8 “Sách trắng Doanh nghiệp Việt Nam năm 2020” [https://www.vn/wp-content/uploads/2020/04/Ruot- sach-trang-2020. 9 BIDV, “Ngân hàng điện tử (e-banking) là gì? Ưu điểm & lợi ích của e-banking” [https://www.vn/bidv/bidv-blog/bao-mat/ngan-hang-dien-tu-la-gi] (truy cập lần cuối ngày 12/3/2023). 10 BIDV, “Ngân hàng trực tuyến là gì? Những ưu điểm của online banking” [https://www.vn/bidv/bidv- blog/bao-mat/ngan-hang-truc-tuyen-la-gi-nhung-uu-diem-cua-online-banking] (truy cập lần cuối ngày 25/4/2023).
10 Banking, các ngân hàng phải cung cấp cho khách hàng một phần mềm, ở đây là ứng dụng di động sử dụng trên điện thoại, máy tính bảng. Phần mềm này đòi hỏi phải tương thích với điện thoại di động hiện có trên thị trường, đồng thời phải luôn được cập nhật thường xuyên để sửa các lỗi phát sinh và cải thiện các tính năng hiện có. Về phía khách hàng, để sử dụng dịch vụ Mobile Banking, họ phải có trong tay mình một chiếc điện thoại di động thông minh/máy tính bảng có kết nối Internet và có thể cài đặt ứng dụng Mobile Banking. Đồng thời, các khách hàng muốn sử dụng Mobile Banking phải thực hiện thủ tục đăng ký và đáp ứng những yêu cầu nhất định mà mỗi ngân hàng đặt ra.
Ví dụ, khách hàng phải có tài khoản ngân hàng tại ngân hàng mà mình muốn sử dụng dịch vụ Mobile Banking, phải đăng ký sử dụng dịch vụ Mobile Banking, phải điền đầy đủ thông tin cá nhân của mình vào tờ mẫu đăng ký,…11. Có thể nói, Mobile Banking là dịch vụ trực tuyến hiện đại nhất mà ngân hàng cho ra mắt đến thời điểm hiện tại vì: Thứ nhất, Mobile Banking là dịch vụ ngân hàng cung cấp các tính năng như một ngân hàng truyền thống, thậm chí còn vượt trội và tiện lợi hơn. Một số chức năng tiện ích nổi bật như vấn tin số dư tài khoản của khách hàng (tiền gửi thanh toán, tiền gửi tiết kiệm, tiền vay); chuyển tiền thanh toán; chuyển tiền liên ngân hàng 24/7; các tiện ích khác như nạp tiền điện thoại, thanh toán hóa đơn tiền điện, nạp tiền học phí, thanh toán vé máy bay, học phí, truyền hình, viễn thông;… Ngoài ra, vì Mobile Banking là dịch vụ ngân hàng nên chủ thể cung cấp dịch vụ này chính là các ngân hàng. Mà ngân hàng là loại hình doanh nghiệp đặc thù hoạt động trong lĩnh vực tài chính và có đối tượng kinh doanh là tiền tệ cho nên nó đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, đặc biệt là thúc đẩy quá trình lưu thông tiền tệ trong nền kinh tế.
Bên cạnh đó, hoạt động của ngân hàng cũng phải tuân thủ quy định của pháp luật ngân hàng nói riêng và pháp luật doanh nghiệp nói chung. Điều này giúp tăng cường tính minh bạch, an toàn cho các ngân hàng khi cung cấp dịch vụ Mobile Banking vì nó phải chịu sự điều chỉnh của hai loại luật chuyên ngành khác nhau, nghĩa là phải đáp ứng những điều kiện do hai loại văn bản này quy định. Từ đó tạo ra môi trường hoạt động ổn định và bền vững cho ngân hàng. Thứ hai, Mobile Banking là dịch vụ trực tuyến được cung cấp thông qua ứng dụng phần mềm trên điện thoại di động nên toàn bộ giao dịch đều được thao tác trên thiết bị di động.
Do đó, nó có thể giúp khách hàng thực hiện giao dịch mọi lúc, mọi nơi mà không cần phải đến giao dịch trực tiếp tại quầy. Đem lại sự nhanh chóng, thuận tiện mà 11 HD Bank, “Hướng dẫn đăng ký Mobile Banking nhanh chóng, mới nhất 2023” [https://hdbank.vn/vi/news/detail/tin-tuc-khac/dang-ky-mobile-banking] (truy cập lần cuối ngày 25/4/2023). 11 còn tiết kiệm được chi phí, thời gian cho khách hàng. Hiện nay chi phí cho các giao dịch trên ứng dụng này cũng ít hơn rất nhiều so với giao dịch trực tiếp tại các chi nhánh ngân hàng do khách hàng không phải trả phí phục vụ cho ngân hàng.
Tuy nhiên, đó phải là các giao dịch nhỏ hoặc những dịch vụ tự động bảo mật không có người phục vụ12. Bên cạnh đó, việc thu phí dịch vụ Mobile Banking hiện nay không cao. Khi sử dụng dịch vụ, khách hàng hầu như được miễn phí đăng ký và sử dụng một số dịch vụ như truy vấn số dư, lịch sử giao dịch và phải trả một số loại phí trong đó phổ biến là phí duy trì và phí chuyển khoản. Hiện nay, các ngân hàng thu từ 4.000đ/tháng cho tất cả các gói dịch vụ hay mức chuyển khoản.
Cụ thể, Vietcombank, ABBank, Agribank, Sacombank (11.000đ/tháng); Vietinbank, HDBank, OceanBank (8.900đ/tháng); VietABank (5. Bên cạnh các ngân hàng thu phí thì cũng có nhiều ngân hàng không thu phí duy trì dịch vụ, chẳng hạn như BIDV, Techcombank, LienVietPostBank, SHB, SeABank. Điều này giúp khách hàng dễ dàng tiếp cận với dịch vụ này hơn. Có thể nói Mobile Banking là dịch vụ vô cùng tiên tiến và phù hợp với thời đại.
Thứ ba, Mobile Banking còn cung cấp các tính năng bảo mật cao nhằm đảm bảo thông tin khách hàng và các giao dịch được bảo vệ an toàn trên thiết bị điện tử. Điển hình có thể kể đến như tính năng đăng nhập an toàn, thông báo giao dịch, xác nhận bằng mã OTP14,… b. Sự ra đời và phát triển của Mobile Banking mang tính tất yếu Sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin và sự bùng nổ của cuộc cách mạng công nghệ 4.0 đã tạo điều kiện cho khoa học công nghệ phát triển ngày càng sâu rộng và được áp dụng rộng rãi trong mọi mặt đời sống xã hội. Thời điểm điện thoại thông minh (Smartphone) ra đời là cột mốc quan trọng đánh dấu quá trình chuyển biến và bùng nổ của nền kinh tế.
Điện thoại thông minh xuất hiện tạo ra một cuộc cách mạng về công nghệ, làn sóng mới trong việc truy cập thông tin và kết nối mạng. Chính sự thay đổi to lớn này đặt ra yêu cầu dịch vụ ngân hàng phải được thay đổi theo hướng hiện đại hơn, từ đó thúc đẩy các ngân hàng thực hiện việc chuyển đổi số, cho ra mắt dịch vụ Mobile Banking.