Chương 1: Một số vấn đề lý luận và pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện 6 Chương 2: Thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện tại tỉnh Tiền Giang Chương 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện tại tỉnh Tiền Giang. 7 CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1. Một số vấn đề lý luận về bảo hiểm xã hội tự nguyện 1. Khái niệm bảo hiểm xã hội tự nguyện Theo Từ điển giải thích thuật ngữ học “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại h nh BHXH h nh thành trên cơ sở kết hợp giữa các tổ chức, bảo trợ của Nhà nước với sự tham gia tự nguyện của người lao động có nhu cầu bảo hiểm”.
Dưới góc độ pháp lý, “BHXH tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức và quản lý mà NLĐ tự nguyện tham gia, được lựa chọn tham gia, lựa chọn mức đóng, phương thức đóng cho ph hợp với thu nhập của bản thân nhằm đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của người lao dộng và gia đ nh khi họ hết khả năng lao động, hoặc chết, góp phần đảm bảo an toàn xã hội”.2 Khái niệm BHXH tự nguyện lần đầu tiên được quy định tại Luật BHXH năm 2006. Cụ thể: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại h nh BHXH mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng ph hợp với thu nhập của m nh để hưởng BHXH”. Kế thừa quy định này, Luật BHXH năm 2014, tại Khoản 3, Điều 3 đưa ra quy định “Bảo hiểm xa hội tự nguyện là loại h nh BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng ph hợp với thu nhập của m nh và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất”. Có thể thấy, định nghĩa về BHXH tự nguyện theo pháp luật Việt Nam năm 2014 đã có sự bổ sung so với Luật BHXH năm 2006, Theo đó, định nghĩa này đã nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong BHXH tự nguyện, đồng thời định nghĩa cũng đưa ra 2 chế độ mà người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng đó là chế độ hưu trí và chế độ tử tuất, Như vậy, so với trước, định nghĩa về BHXH tự nguyện theo Luật năm 2014 cụ thể hơn, rõ ràng hơn.
Với quy định này NLĐ dễ Trưởng ĐH mở HN, Giáo tr nh Luật an sinh xã hội Việt Nam, NXB Lao động – Xã hội, Hà nội, năm 2018, tr 85 Nguyễn Xuân Thu 2006 “ Chế độ BHXH tự nguyện ở Việt Nam” tạp chí luật học 9 , tr 49,55 8 hiểu hơn về BHXH tự nguyện và dễ hình dung về các nghĩa vụ và quyền lợi khi tham gia BHXH tự nguyện. Tuy nhiên việc quy định các chế độ BHXH tự nguyện trong khái niệm này phần nào làm hạn chế việc mở rộng chế dộ BHXH tự nguyện trong tương lai. Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại h nh được áp dụng cho những người làm việc trong khu vực chính thức, bao gồm: cán bộ, công chức Nhà nước và những người lao động có quan hệ lao động ổn định. Đối với loại hình này, cả hai bên trong quan hệ lao động người lao động và ngƣời sử dụng lao động đều có trách nhiệm tham gia đóng góp tạo dựng quỹ BHXH bắt buộc.
Còn BHXH tự nguyện là hình thức tự tham gia của người lao động để h nh thành Qũy BHXH tự nguyện. Khái niệm BHXH tự nguyện không phải là một khái niệm mới. Còn khái niệm BHXH có thể được hiểu là: “BHXH là sự tổ chức bảo đảm b đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp do bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không được sử dụng, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác, nhằm góp phần đảm bảo an toàn kinh tế cho người lao động và gia đ nh họ; đồng thời góp phần bảo đảm an sinh xã hội”. Từ những nghiên cứu trên luận văn đưa ra cách hiểu về BHXH tự nguyện như sau: Bảo hiểm xã hội tự nguyện là chế độ bảo hiểm được Nhà nước bảo hộ, do cơ quan bảo hiểm xã hội (BHXH) thực hiện.
Những người lao động không thuộc cơ quan, đoàn thể nào, không tham gia BHXH bắt buộc hoàn toàn có thể lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Đặc điểm của bảo hiểm xã hội tự nguyện3 - Thứ nhất: Bảo hiểm xã hội tự nguyện được thực hiện trên cơ sở của người tham gia BHXH tự nguyện. Khác với BHXH bắt buộc là loại h nh BHXH mà NLĐ và người sử dụng lao động bắt buộc phải tham gia theo quy định của pháp luật. BHXH tự nguyện 3 Nguồn: Hoàng mỹ linh, Pháp luật về BHXH tự nguyện và thực tiễn khi thi hành tại Hải phòng, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học luận Hà Nội năm 2018, Tr,10 9 thực hiện hoàn toàn trên cơ sở tự nguyện của NLĐ tham gia, họ được quyền tự quyết định có tham gia BHXH tự nguyện hay không.
Người tham gia BHXH tự nguyện được lựa chọn mức đóng bao nhiêu, đóng bằng phương thức nào, phù hợp với điều kiện kinh tế và nhu cầu của bản thân. Đối với BHXH tự nguyện thường là những NLĐ có thu nhập thấp và không ổn định nên họ cần được tạo điều kiện phù hợp với nhu cầu thuận lợi hơn cho họ khi tham gia BHXH tự nguyện. Điều đó tạo điều kiện cho mọi NLĐ trong xã hội, dù giữa họ có sự chênh lệch về mức thư nhập. Tuy nhiên, sự tự nguyện của NLĐ phải dựa trên cơ sở quy định của pháp luật.
Đây là điểm khác với BH thương mại, Nhà nước chỉ ban hành những nội dung cơ bản nhất con chính sách, chiến lược cụ thể là do công ty bảo hiểm thực hiện. Đối với BHXH tự nguyện, Nhà nước quy định bằng văn bản pháp luật rất cụ thể và chặt chẽ các nội dung về đối tượng đóng phí và chi trả quyền lợi. - Thứ hai: đối tượng tham gia BHXH tự nguyện chủ yếu là người lao động không tham gia quan hệ lao động và không có thu nhật ổn định. Nếu như BHXH bắt buộc chỉ sử dụng đối với NLĐ có tham gia quan hệ lao động thì BHXH tự nguyện chủ yếu áp dụng NLĐ không tham gia quan hệ lao động.
Bởi xuất phát từ thực tế, nếu NLĐ đi làm, bán sức lao động cho người sử dụng lao động th NLĐ được người sử dụng lao động có trách nhiệm đảm bảo đời sống cho NLĐ khi hết khả năng lao động và khi chết. Còn những NLĐ tự tạo việc làm, hoặc có tham gia quan hệ lao động nhưng đã được người sử dụng lao động trả tiền BHXH vào tiền lương hàng tháng phải tự tích lũy để bảo đảm cho mình khi về già và khi chết, vì khi hết khả năng lao động, thu nhập của họ sẽ bị giảm sút hoặc không còn làm việc để có thu nhập, vì thế họ sẽ khó được bảo đảm đời sống, trong khi nhu cầu về ăn uống, sinh hoạt, khám chữa bệnh nhiều khi tăng lên. Bởi vậy, khi tham gia BHXh tự nguyện họ sẽ có khoản trợ cấp đáp ứng nhu cầu của đời sống. Khi chết BHXH tự nguyện sẽ trợ cấp tiền mai táng phí và trợ cấp một lần cho thân nhân của họ.
Ngoài ra, khi còn đi làm, có thu nhập, họ cũng phải có trách nhiệm đối với bản thân mình, bằng cách tham gia đóng phí vào quỹ BHXH do Nhà nước tổ chức. Để bảo đảm ổn định cho quỹ này hoạt động lâu dài và có nguồn chi đảm bảo, nhà nước quy định mức phí đóng ph họp. Theo đó, NLĐ phải có thu nhập ổn định. 10 - Thứ ba : Người lao động tham gia BHXH tự nguyện được lựa chọn mức phí và phương thức đóng phí vào quỹ BHXH.
Trên cơ sở thu nhập ổn định mà pháp luật quy định, NLĐ tự lựa chọn mức tiền phù hợp với thu nhập của m nh để đóng phí vào quỹ BHXH. Mức phí này được thay đổi nếu thu nhập của người lao động thay đổi và NLĐ được lựa chọn. Điểm đặc biệt của BHXH tự nguyện là người lao động được lựa chọn phương thức đóng phí chứ không mang tính ấn định như BHXH bắt buộc. Theo đó NLĐ t y vào thời điểm ổn định mà mình lựa chọn đóng phí.
Có thể theo phương thức đóng hàng tháng, hàng quý, hàng năm hoặc nhiều năm đóng phí một lần. Việc linh hoạt trong lựa chọn mức phí đóng và phương thức đóng phí cho NLĐ tham gia BHXH tự nguyện chính là nhằm tạo điều kiện cho NLĐ được tham gia BHXH và được hưởng các quyền lợi về BHXH. - Thứ tư: Người tham gia BHXH tự nguyên được nhà nước hỗ trợ tiền đóng BHXH. Nếu như BHXH bắt buộc th hoàn toàn do người lao động và chủ sử dụng lao động đóng phí th ở BHXH tự nguyện, khi NLĐ tham gia BHXH sẽ được nhà nước hỗ trợ thêm tiền đóng phí.
Việc hỗ trợ này nhằm đảm bảo cho nguồn đóng BHXH tự nguyện được tăng lên, theo đó đảm bảo được các chế độ cho NLĐ tham gia. Mứ hỗ trợ tùy thuộc vào quy định của pháp luật từng thời kỳ, đồng thời tùy thuộc vào mức đóng của NLĐ. Đối với những người có mức phí thấp sẽ được hỗ trợ nhiều hơn những trường hợp ngược lại. Đặc điểm này vừa thể hiện điểm riêng biệt của BHXH tự nguyện, đồng thời vừa thể hiện chính sách nhân văn của Đảng và nhà nước trong việc phát triển BHXH tự nguyện.
Vai trò của bảo hiểm xã hội tự nguyện BHXH trong đó có BHXH tự nguyện là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội. Việc thực hiện hiệu quả pháp luật BHXH tự nguyện đóng vai trò vô c ng quan trọng trong hệ thống chính sách pháp luật về xã hội. Do đó việc hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện có vai trò quan trọng trong việc góp phần làm cho xã hội ổn định.