Chương I CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1.1 Các khái niệm và các hình thức đầu tư nước ngoài 1.1 Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài Theo luật đầu tư (năm 2005), đầu tư trực tiếp nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản hợp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư. Theo Quỹ tiền tệ quốc tế, đầu tư trực tiếp nước ngoài là một công cuộc đầu tư ra khỏi biên giới quốc gia, trong đó người đầu tư trực tiếp đạt được một phần hay toàn bộ quyền sở hữu lâu dài một doanh nghiệp đầu tư trực tiếp trong một quốc gia khác. Quyền sở hữu này tối thiểu phải là 10% tổng số cổ phiếu mới được công nhận là FDI. FDI gắn liền với quá trình sản xuất trực tiếp, tham gia vào phân công lao động quốc tế theo chiều sâu và là đặc trưng hoạt động của các công ty đa quốc gia.2 Các hình thức đầu tư nước ngoài Các hình thức đầu tư nước ngoài chủ yếu, bao gồm: - Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).
- Đầu tư gián tiếp (FPI). - Viện trợ phát triển chính thức (ODA). - Cho vay của các định chế tài chính và các ngân hàng nước ngoài. Trong các hình thức trên thì hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài không tạo thành gánh nợ cho quốc gia tiếp nhận, vốn FDI sẽ được đầu tư và phát triển ở LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 4 - nước tiếp nhận nên không dễ rút đi trong thời gian ngắn, ngoài ra FDI còn mang công nghệ, kinh nghiệm và tri thức kinh doanh giúp tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhanh hơn.
Nguồn vay, vốn hỗ trợ chính thức sẽ trở thành gánh nặng nợ nước ngoài cho nước sở tại; đầu tư gián tiếp không trở thành nợ nhưng không ổn định và dễ rút lui khỏi thị trường có thể gây những cơn sốc trong thị trường vốn của quốc gia tiếp nhận đầu tư.2 Tác động của thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.1 Tác động tích cực Cùng với phát huy nội lực, thu hút vốn FDI là nguồn lực quan trọng cho đầu tư phát triển. Chính sự phát triển nhanh của doanh nghiệp đã góp phần đưa tốc độ tăng trưởng kinh tế tại địa phương tăng cao, liên tục. Góp phần nâng cao tốc độ tăng trưởng kinh tế của địa phương và Quốc gia. Việc thu hút đầu tư nước ngoài đúng hướng sẽ thúc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên địa bàn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Thu hút đầu tư nước ngoài đã góp phần quan trọng phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất tại địa phương, tạo ra hướng đột phá mới, nâng cao khả năng xuất khẩu của địa phương, giúp các doanh nghiệp địa phương tiếp cận được thị trường Thế giới. Thu hút FDI có nhiều đóng góp tích cực cho nền kinh tế, cụ thể như sau. Bổ sung nguồn vốn cho địa phương Trong các lý luận về tăng trưởng kinh tế, nhân tố vốn luôn được đề cập. Khi một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh hơn, nó cần nhiều vốn hơn nữa.
Nếu nguồn vốn của địa phương không đáp ứng đủ, khi ấy nguồn vốn bổ sung từ bên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 5 - ngoài (thông qua thu hút FDI) giữ vai trò quan trọng cho phát triển của địa phương. Tiếp thu công nghệ và bí quyết quản lý Trong một số trường hợp, vốn cho tăng trưởng dù thiếu vẫn có thể huy động được phần nào bằng "chính sách thắt lưng buộc bụng". Tuy nhiên, công nghệ và bí quyết quản lý thì không thể có được bằng chính sách đó. Thu hút đầu tư đặc biệt là khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài từ các công ty đa quốc gia sẽ giúp địa phương (nơi tiếp nhận đầu tư) có cơ hội tiếp thu công nghệ và bí quyết quản lý kinh doanh mà các công ty này đã tích lủy và phát triển qua nhiều năm, phải trả bằng những khoản chi phí lớn.
Tham gia mạng lưới sản xuất toàn cầu Khi thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài từ các công ty đa quốc gia, không chỉ doanh nghiệp có vốn đầu tư của công ty đa quốc gia mà ngay cả các doanh nghiệp khác trong nước có quan hệ làm ăn với doanh nghiệp đó cũng sẽ tham gia quá trình phân công lao động khu vực. Chính vì vậy, địa phương thu hút đầu tư sẽ có cơ hội tham gia mạng lưới sản xuất toàn cầu thuận lợi hơn cho việc đẩy mạnh xuất khẩu. Tăng số lượng việc làm và đào tạo nhân công Nhà đầu tư sẽ khai thác các điều kiện của địa phương để đạt được chi phí sản xuất thấp, họ sẽ thuê mướn nhiều lao động địa phương. Thu nhập của một bộ phận dân cư địa phương được cải thiện sẽ đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế của địa phương.
Trong quá trình thuê mướn đó, kỹ năng nghề nghiệp của lao động địa phương sẽ được đào tạo và nâng cao. Điều này tạo ra một đội ngũ lao động có kỹ năng, không chỉ có lao động thông thường, mà cả các nhà chuyên môn địa phương cũng có cơ hội làm việc và được bồi dưỡng nghiệp vụ. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 6 - Nguồn thu ngân sách lớn Đối với nhiều địa phương, thuế do các doanh nghiệp nộp là nguồn thu ngân sách quan trọng, đặc biệt chiếm tỷ trọng lớn là các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài.2 Tác động tiêu cực Bên cạnh những tác động tích cực, việc thu hút FDI còn chứa đựng những hạn chế sau: Phân hóa giàu, nghèo FDI thường tập trung ở các đô thị lớn, nơi thường có đầy đủ các tiện ích cuộc sống, gần sân bay, bến cảng, cơ sở hạ tầng tốt, gần nguồn lao động, gần thị trường tiêu thụ, làm cho sự cách biệt giữa thành thị và nông thôn ngày càng tăng, phân hóa giàu nghèo rõ rệt và tạo dòng di cư từ nông thôn ra thành thị. Ô nhiễm môi trường và tài nguyên bị khai thác cạn kiệt Nhiều nhà đầu tư nước ngoài đưa những dự án hoặc một công đoạn sản xuất có gây ô nhiễm cao vào các nước đang phát triển, nơi mà luật pháp và khả năng kiểm soát bảo vệ môi trường còn thiếu chặt chẽ.
Do đó, tình trạng phát triển nóng khi có dòng FDI ồ ạt vào sẽ đánh đổi với khả năng gây ô nhiễm môi trường cao. Hiện tượng FDI làm khánh kiệt tài nguyên thiên nhiên là một thực tế đang xảy ra, nhất là đối với các loại FDI nhắm vào tài nguyên thiên nhiên và lao động rẻ tiền. Sự phụ thuộc của nền kinh tế vào đầu tư nước ngoài Đầu tư nước ngoài làm tăng sự lệ thuộc của nền kinh tế vào vốn, kỹ thuật và mạng lưới tiêu thụ hàng hóa của công ty đa quốc gia, nước nào càng dựa vào đầu tư nước ngoài thì sự phụ thuộc của nền kinh tế vào nước ngoài càng lớn. Tuy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 7 - nhiên mức độ phụ thuộc còn tùy vào chính sách và khả năng hấp thụ đầu tư nước ngoài của từng quốc gia.
Một khi tranh thủ được những hiệu ứng tích cực của FDI đồng thời với thúc đẩy phát triển công nghiệp, tạo nguồn tích lủy trong nước, đa dạng hóa thị trường tiêu thụ và tiếp nhận kỹ thuật mới thì sẽ giảm được sự phụ thuộc. Mặt khác cần nhận thức rằng xu thế hội nhập ngày càng phổ biến, các liên minh kinh tế càng ngày càng rộng mở thì sự phụ thuộc lẫn nhau, phụ thuộc vào bên ngoài là một vấn đề mang tính tất yếu. Sử dụng công nghệ lạc hậu Môi trường cạnh tranh tại các nước phát triển ngày càng gay gắt, đòi hỏi phải luôn nghiên cứu phát triển và đổi mới công nghệ. Từ đó các máy móc thiết bị công nghệ hạng 2 sẽ được di chuyển vào các nước đang phát triển có nhiều lao động, có nhiều ưu đãi, ít cạnh tranh và còn nới lỏng về môi trường thông qua con đường đầu tư.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI - Lý thuyết OLI Paradigm (Dunning 1977)1 là lý thuyết về quyết định đầu tư.
Lý thuyết này cho rằng một công ty sẽ đầu tư nhiều hơn ở nước ngoài do có liên quan đến các lợi thế về quyền sở hữu (ownership-O), vị trí (location-L) và nội bộ hóa (internalization-I). Theo lý thuyết của Dunning có bốn yếu tố quyết định đến việc lựa chọn địa điểm đầu tư trực tiếp nước ngoài: Thứ nhất là nguồn lực cơ bản, liên quan đến việc các công ty tìm kiếm những lợi thế như: tiếp cận vốn, các nguồn lực tự nhiên, sự ổn định nguồn cung cấp và sự kiểm soát của các thị trường. Trade, location of economic activity and the MNE LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 8 - Thứ hai là nền tảng thị trường: liên quan đến việc các công ty tìm kiếm những lợi thế về kỹ năng thông tin, kinh nghiệm quản lý, giá lao động rẻ, chính sách ưu đãi, chi phí giao dịch thấp. Thứ ba là nền tảng hiệu quả: liên quan đến việc các công ty tìm kiếm sự an toàn như là quy mô nền kinh tế, sự chuyên biệt hóa sản phẩm, khuyến khích sản xuất.
Thứ tư là nền tảng chiến lược, các công ty tìm sự thuận lợi trong gia nhập thị trường, phân phối sản phẩm, tiếp cận nguồn vốn nguyên liệu, sự gần gủi với khách hàng. - Theo Pio và Vannini (1992) để thu hút FDI các nước tiếp nhận đầu tư thường phải có lợi thế về độ lớn và sự tăng trưởng của thị trường, tác giả đã tìm thấy mối quan hệ tỷ lệ thuận giữa tốc độ tăng trưởng GDP và tốc độ tăng trưởng hàng năm của dòng vốn FDI ở các nước thu hút đầu tư. Từ đó cho thấy tầm quan trọng của độ lớn thị trường nội địa đối với thu hút FDI. - Năm 2003, Montserrat Alvarez khi nghiên cứu về các nhân tố quyết định FDI đối với các công ty đa quốc gia của xứ Catalan (Barcelona) đã đưa ra kết luận: Các công ty có khả năng đầu tư ở nước ngoài nếu nơi đó có thị trường rộng lớn, chi phí nhân công rẻ, ít rủi ro và vị trí có nhiều lợi thế về thương mại.
- Nghiên cứu của Brent Alexander Newton (2008)2 về các nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn địa điểm đầu tư trực tiếp nước ngoài của các công ty Mỹ. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự ổn định về chính sách ngày nay là yếu tố chính ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài của các công ty Mỹ.