Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện là trọng tâm của quản trị tài chính công địa phương, giữ vai trò quyết định trong việc duy trì bộ máy hành chính và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xã hội. Tại huyện Quỳnh Phụ, tỉnh Thái Bình, một địa bàn thuần nông với cơ cấu kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn, nguồn thu ngân sách tại chỗ còn nhiều hạn chế, việc cân đối giữa nguồn lực tài chính với nhu cầu chi tiêu luôn là bài toán phức tạp. Thực tiễn giai đoạn 2016 - 2018 cho thấy công tác quản lý chi ngân sách nhà nước của huyện bộc lộ những bất cập nhất định như: khâu lập dự toán chưa bám sát thực tiễn cơ sở, cơ cấu chi thường xuyên chiếm tỷ lệ cao trên 65% tổng chi, cùng áp lực nợ đọng xây dựng cơ bản trong các dự án đầu tư phát triển.

Trước bối cảnh đó, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kế toán định hướng ứng dụng của tác giả Hà Thị Mai Hương, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Quốc Chỉnh tại Học viện Nông nghiệp Việt Nam, tập trung giải quyết các vấn đề cốt lõi trong chu trình quản lý tài chính địa phương. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phân cấp quản lý ngân sách; phân tích, đánh giá toàn diện thực trạng công tác lập, chấp hành, quyết toán và thanh tra chi ngân sách nhà nước huyện Quỳnh Phụ giai đoạn 2016 - 2018; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý chi ngân sách giai đoạn 2020 - 2025.

Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc chuẩn hóa quy trình phân bổ nguồn lực, đảm bảo chấp hành nghiêm quy định phân cấp nguồn thu tiền đất không dưới 70% cho ngân sách huyện, đồng thời gia tăng hiệu quả sử dụng từng đồng vốn công, giảm thiểu thất thoát lãng phí và hỗ trợ mục tiêu phát triển kinh tế huyện ổn định, bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Lý thuyết Quản lý tài chính công hiện đại và Lý thuyết Phân cấp tài khóa nhằm làm sáng tỏ cơ chế vận hành của ngân sách địa phương. Quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện được định hình là quá trình phân phối lại quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước thông qua hệ thống chính sách, quy phạm pháp luật nhằm thực thi các chức năng kinh tế, chính trị, văn hóa và an ninh quốc phòng trên địa bàn.

Khung pháp lý nền tảng của đề tài được xây dựng trên Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13), Nghị định 163/2016/NĐ-CP hướng dẫn thi hành luật, Nghị định 31/2017/NĐ-CP về lập kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn, cùng các thông tư hướng dẫn như Thông tư 342/2016/TT-BTC, Thông tư 344/2016/TT-BTC và Thông tư 343/2016/TT-BTC về quy chế công khai tài chính.

Bên cạnh đó, luận văn làm rõ 4 khái niệm then chốt:

  1. Chi đầu tư phát triển: Các khoản chi phục vụ tạo lập tài sản cố định mới, nâng cấp hạ tầng thủy lợi, giao thông, trường học và trạm y tế.
  2. Chi thường xuyên: Các khoản chi nhằm duy trì hoạt động quản lý hành chính nhà nước, sự nghiệp giáo dục, y tế, an ninh quốc phòng và các chính sách an sinh xã hội.
  3. Chu trình ngân sách cấp huyện: Bao gồm 3 giai đoạn liên hoàn là lập dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán - kiểm soát chi.
  4. Hệ thống TABMIS: Hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc tích hợp, công cụ công nghệ giúp kiểm soát chi tiêu công theo thời gian thực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập toàn bộ báo cáo dự toán, báo cáo quyết toán ngân sách hàng năm, số liệu giải ngân vốn đầu tư công, biên bản thanh tra tài chính giai đoạn 2016 - 2018 từ Ủy ban nhân dân huyện Quỳnh Phụ, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước huyện.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua điều tra khảo sát với cỡ mẫu gồm 65 phiếu hỏi hợp lệ. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng được áp dụng để khảo sát các nhóm đối tượng: cán bộ Phòng Tài chính - Kế hoạch, lãnh đạo và kế toán viên tại 37 xã, thị trấn, cùng các ban quản lý dự án và đơn vị thụ hưởng ngân sách trên địa bàn huyện.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm: thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ trọng %, phân tích chuỗi thời gian biến động thu chi và phương pháp thang đo Likert 5 mức độ để đánh giá sự hài lòng, tính minh bạch và mức độ thất thoát lãng phí. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm lượng hóa chính xác các chỉ số tài chính biến động qua các năm, đồng thời đánh giá khách quan các yếu tố định tính về năng lực bộ máy và hiệu lực của quy trình kiểm soát nội bộ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Quỳnh Phụ giai đoạn 2016 - 2018 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, công tác chấp hành chi an sinh xã hội và nhiệm vụ chính trị đạt kết quả tích cực, hoàn thành 100% chỉ tiêu phân bổ hỗ trợ đối tượng chính sách, trợ cấp xã hội và an ninh quốc phòng hàng năm theo đúng định mức của Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Bình. Tuy nhiên, khâu lập dự toán chi thường xuyên chưa thực sự xuất phát từ nhu cầu thực tế của từng đơn vị cơ sở, dẫn đến tỷ lệ chênh lệch giữa dự toán được giao và số thực chi cuối năm tại một số mục chi nghiệp vụ phát sinh dao động từ 10% đến 15%.

Thứ hai, cơ cấu chi ngân sách còn mất cân đối nghiêm trọng. Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo, dao động từ 65% đến 70% tổng chi ngân sách huyện trong suốt 3 năm 2016 - 2018. Ngược lại, chi đầu tư phát triển chỉ chiếm khoảng 30% đến 35% tổng chi ngân sách, làm hạn chế nguồn lực dành cho các công trình hạ tầng trọng điểm và xây dựng nông thôn mới.

Thứ ba, công tác quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản còn nhiều bất cập. Tình trạng phê duyệt và khởi công công trình khi chưa xác định rõ nguồn vốn đối ứng vẫn diễn ra, gây nợ đọng xây dựng cơ bản tại một số xã với mức ước tính chiếm khoảng 8% đến 12% tổng vốn đầu tư hàng năm, tiến độ thanh quyết toán công trình hoàn thành còn bị kéo dài từ 6 đến 12 tháng so với quy định.

Thứ tư, chất lượng công tác quản lý chi ngân sách theo kết quả đánh giá khảo sát của 65 cán bộ chuyên trách chỉ đạt mức trung bình khá, với điểm số trung bình đạt 3.2 trên thang đo Likert 5 điểm. Công tác thanh tra, kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước và Phòng Tài chính - Kế hoạch đôi khi còn mang tính hình thức, việc hạch toán tại một số đơn vị cấp xã chưa chuẩn xác theo Mục lục Ngân sách Nhà nước hiện hành.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ đặc thù kinh tế huyện Quỳnh Phụ thuần nông, nguồn thu nội bảng không ổn định, dẫn đến tâm lý thụ động và phụ thuộc vào trợ cấp cân đối từ ngân sách cấp tỉnh. Năng lực nghiệp vụ kế toán của đội ngũ cán bộ cấp xã chưa đồng đều, chưa kịp thời cập nhật các quy định mới của Luật Ngân sách Nhà nước 2015.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Thái Thụy (tỉnh Thái Bình) và huyện Gia Lộc (tỉnh Hải Dương), những nơi thực hiện tốt việc khai thác nguồn thu từ quỹ đất để bổ sung chi đầu tư phát triển và kiểm soát chặt chẽ 100% nguồn vốn trước khi khởi công, Quỳnh Phụ bộc lộ sự chậm trễ hơn trong việc ứng dụng công nghệ thông tin và quản trị danh mục dự án.

Về mặt trực quan hóa số liệu, toàn bộ diễn biến cơ cấu chi ngân sách giai đoạn 2016 - 2018 có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột kép so sánh chi tiết giữa số dự toán đầu năm và số quyết toán thực tế cuối năm cho từng khoản mục chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển. Đồng thời, bảng tổng hợp cơ cấu chi theo tỷ lệ % và biểu đồ tròn phân bổ chi tiêu cho thấy trực quan sự áp đảo của các khoản chi tiền lương, phụ cấp bộ máy hành chính so với các khoản chi kiến thiết kinh tế. Việc trực quan hóa này giúp các nhà quản lý nhận diện chính xác các điểm nghẽn tài khóa để xây dựng kế hoạch cắt giảm chi tiêu không cần thiết.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý chi ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Quỳnh Phụ giai đoạn 2020 - 2025, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  1. Đổi mới quy trình lập dự toán và phân bổ ngân sách từ cơ sở:
  • Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Quỳnh Phụ chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp với 37 Ủy ban nhân dân xã, thị trấn.
  • Hành động: Bắt buộc các đơn vị lập dự toán chi tiêu theo phương pháp tiếp cận từ dưới lên, căn cứ vào khối lượng nhiệm vụ thực tế thay vì dự toán tịnh tiến theo năm trước.
  • Target metric & Timeline: Giảm mức độ sai lệch giữa dự toán và quyết toán cuối năm xuống dưới 5%, hoàn thành áp dụng đồng bộ trong giai đoạn 2020 - 2023.
  1. Tăng cường kiểm soát và xử lý nợ đọng vốn đầu tư xây dựng cơ bản:
  • Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý dự án huyện phối hợp Kho bạc Nhà nước huyện Quỳnh Phụ.
  • Hành động: Kiên quyết từ chối giải ngân và không phê duyệt khởi công các dự án chưa xác định được 100% nguồn vốn bố trí; thực hiện thẩm tra quyết toán công trình hoàn thành đúng thời hạn quy định.
  • Target metric & Timeline: Xử lý dứt điểm 90% nợ đọng xây dựng cơ bản trước năm 2024; đảm bảo 100% hồ sơ thanh toán được kiểm soát qua hệ thống Kho bạc Nhà nước.
  1. Đẩy mạnh hiện đại hóa công nghệ thông tin và đồng bộ hệ thống TABMIS:
  • Chủ thể thực hiện: Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước huyện.
  • Hành động: Nâng cấp hạ tầng mạng, tích hợp phần mềm kế toán cấp xã với hệ thống TABMIS, thực hiện hóa đơn và chứng từ điện tử trong kiểm soát chi.
  • Target metric & Timeline: Đạt 100% đơn vị dự toán trực thuộc thực hiện giao dịch và gửi báo cáo quyết toán điện tử vào năm 2022, duy trì vận hành ổn định đến 2025.
  1. Nâng cao năng lực chuyên môn và kỷ luật tài khóa cho cán bộ cơ sở:
  • Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện phối hợp Sở Tài chính tỉnh Thái Bình.
  • Hành động: Tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng định kỳ về quy trình hạch toán, chuẩn mực kế toán công và kỹ năng thẩm định dự toán.
  • Target metric & Timeline: Tổ chức tối thiểu 02 khóa tập huấn chuyên sâu mỗi năm cho hơn 80 cán bộ kế toán và chủ tài khoản cấp xã, thị trấn trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và lý luận cao, là tài liệu tham khảo hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính:

  1. Cán bộ quản lý tài chính - kế toán tại các cơ quan hành chính cấp huyện, xã: Cung cấp hướng dẫn chi tiết về phương pháp lập dự toán chi thường xuyên, quy trình kiểm soát chứng từ và phương thức quyết toán theo đúng chuẩn mực của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, giúp hạn chế rủi ro sai sót trong hạch toán thực tế.

  2. Chuyên viên kiểm soát chi thuộc hệ thống Kho bạc Nhà nước: Cung cấp khung tham chiếu về các dấu hiệu thất thoát, lãng phí và quy trình thẩm tra hồ sơ thanh toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản, phục vụ trực tiếp cho công tác kiểm soát thanh toán và hạn chế nợ đọng dự án công.

  3. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kế toán công: Kế thừa khung phân tích lý thuyết phân cấp tài khóa, hệ thống 65 phiếu điều tra mẫu và tổ hợp phương pháp phân tích định lượng kết hợp thang đo Likert trong việc đánh giá hiệu quả chi tiêu công cấp cơ sở.

  4. Lãnh đạo Ủy ban nhân dân cấp huyện và các nhà hoạch định chính sách địa phương: Sử dụng làm căn cứ thực tiễn để xây dựng kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn 5 năm, cơ cấu lại nguồn chi theo hướng tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển và tinh giản bộ máy hành chính công.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu trọng tâm của luận văn phân tích quản lý chi ngân sách huyện Quỳnh Phụ là gì? Mục tiêu cốt lõi của luận văn là đánh giá thực trạng công tác lập dự toán, chấp hành và quyết toán chi ngân sách nhà nước tại huyện Quỳnh Phụ giai đoạn 2016 - 2018. Trên cơ sở nhận diện các điểm nghẽn về mất cân đối cơ cấu chi và nợ đọng xây dựng cơ bản, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp tối ưu hóa quản lý tài chính công giai đoạn 2020 - 2025.

Những hạn chế lớn nhất trong quản lý chi ngân sách tại huyện Quỳnh Phụ là gì? Nghiên cứu chỉ ra 3 hạn chế nổi bật: khâu lập dự toán còn mang tính hình thức với tỷ lệ sai lệch thực chi khoảng 10% - 15%; cơ cấu chi thường xuyên chiếm tỷ trọng quá lớn từ 65% - 70%; và tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài tại các công trình cấp xã do thiếu vốn đối ứng.

Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 quy định tỷ lệ phân cấp nguồn thu đất đai cho cấp huyện ra sao? Theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, nguồn thu từ tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phải được phân cấp không dưới 70% cho ngân sách nhà nước cấp huyện. Quy định này tạo nguồn lực tài chính trực tiếp để địa phương đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật và các công trình dân sinh trọng điểm.

Làm thế nào để hạn chế triệt để tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản tại địa phương? Địa phương cần tuân thủ nghiêm nguyên tắc chỉ cấp phép thi công khi dự án đã được cấp thẩm quyền phê duyệt và xác định rõ 100% nguồn vốn. Đồng thời, Kho bạc Nhà nước phải kiểm soát chặt chẽ kế hoạch vốn trung hạn và đẩy nhanh tiến độ thẩm tra quyết toán công trình hoàn thành trong vòng 6 tháng.

Hệ thống TABMIS đóng vai trò gì trong việc minh bạch hóa chi tiêu công cấp huyện? Hệ thống TABMIS kết nối trực tuyến toàn bộ dữ liệu kế toán giữa cơ quan Tài chính, Kho bạc và các đơn vị dự toán. Hệ thống giúp quản lý ngân sách tập trung, theo dõi cam kết chi, tự động cảnh báo các khoản chi vượt dự toán và nâng cao tính minh bạch trong toàn bộ chu trình ngân sách nhà nước.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản lý chi ngân sách nhà nước cấp huyện theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Phản ánh trung thực bức tranh tài khóa huyện Quỳnh Phụ giai đoạn 2016 - 2018 với cơ cấu chi thường xuyên chiếm từ 65% đến 70% tổng chi ngân sách.
  • Nhận diện chính xác 4 hạn chế cốt lõi về chất lượng lập dự toán, nợ đọng vốn xây dựng cơ bản và tính hình thức trong công tác kiểm soát chi.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu giảm sai lệch dự toán dưới 5% và xử lý 90% nợ đọng xây dựng cơ bản giai đoạn 2020 - 2025.
  • Đóng góp bộ công cụ khảo sát thực tiễn 65 mẫu, cung cấp mô hình tham khảo hữu ích cho các huyện thuần nông trong quá trình tái cơ cấu tài chính công.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2020 đến 2025, Ủy ban nhân dân huyện Quỳnh Phụ cần khẩn trương ban hành kế hoạch hành động chi tiết, kiện toàn bộ máy tài chính cơ sở và chuẩn hóa quy trình giải ngân điện tử qua Kho bạc Nhà nước. Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý quan tâm có thể khai thác toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng vào công tác chuyên môn và hoạch định chính sách tài chính tại địa phương.