CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM 1.1 Khái niệm hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại 1.1 Khái niệm về ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là loại ngân hàng giao dịch trực tiếp với các công ty, xí nghiệp, tổ chức kinh tế và cá nhân, bằng cách nhận tiền gửi, tiền tiết kiệm, rồi sử dụng số vốn đó để cho vay, chiết khấu, cung cấp phương tiện thanh toán và cung ứng dịch vụ ngân hàng cho các đối tượng trên. Theo Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16/6/2010 giải thích: “Ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận”. Trong đó hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ: Nhận tiền gửi; cấp tín dụng; cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng như tư vấn đầu tư và tài chính; Môi giới tiền tệ, tự doanh, bảo lãnh phát hành, quản lý danh mục đầu tư, tư vấn, lưu ký chứng khoán; Khai thác bảo hiểm nhân thọ, phi nhân thọ… Có thể nói rằng NHTM là một loại định chế tài chính trung gian quan trọng trong nền kinh tế thị trường.
Nhờ hệ thống định chế tài chính trung gian này mà các nguồn tiền nhàn rỗi nằm rải rác trong xã hội sẽ được huy động, tập trung lại, đồng thời sử dụng số vốn đó để cấp tín dụng cho các tổ chức kinh tế, cá nhân để phát triển kinh tế xã hội. Tóm lại, NHTM một trong những loại hình tổ chức kinh tế hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, luôn được xem là loại hình doanh nghiệp đặc biệt trong nền kinh tế. Tính chất đặc biệt đó là: thứ nhất đối tượng kinh doanh của các NHTM là tiền tệ, thứ hai NHTM hoạt động dựa trên uy tín, được phép huy động và sử dụng phần vốn này cho vay theo quyết định tỷ lệ an toàn của Ngân hàng nhà nước đây được xem là một đặc quyền đối với doanh nghiệp xuất phát từ vai trò trung gian tài TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 chính trong nền kinh tế, thứ ba cũng chính từ những điểm đặc biệt nêu trên mà hiệu quả hoạt động của mỗi NHTM có ảnh hưởng sâu sắc đến hiệu quả hoạt động của toàn hệ thống ngân hàng nói riêng và cả nền kinh tế nói chung. Ngoài ra đặc thù của nền kinh tế Việt Nam trong các giai đoạn khác nhau càng khiến các NHTM trở nên khác biệt.2 Những hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại Khái niệm ngân hàng giữa các quốc gia không đồng nhất và trình độ phát triển ngành ngân hàng giữa các nền kinh tế không đồng đều, nhưng các nước đều xác định hoạt động ngân hàng bao gồm: nhận tiền gửi, cho vay và cung cấp các dịch vụ tài chính khác cho khách hàng.
Theo Điều 98 Mục 2 Chương IV Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16/6/2010, hoạt động ngân hàng của ngân hàng thương mại gồm: “1. Nhận tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các loại tiền gửi khác. Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. Cấp tín dụng dưới các hình thức sau đây: Cho vay; Chiết khấu, tái chiết khấu công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác; Bảo lãnh ngân hàng; Phát hành thẻ tín dụng; Bao thanh toán trong nước; bao thanh toán quốc tế đối với các ngân hàng được phép thực hiện thanh toán quốc tế; Các hình thức cấp tín dụng khác sau khi được NHNN chấp thuận.
Mở tài khoản thanh toán cho khách hàng. Cung ứng các phương tiện thanh toán. Cung ứng các dịch vụ thanh toán sau đây: Thực hiện dịch vụ thanh toán trong nước bao gồm séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thư tín dụng, thẻ ngân hàng, dịch vụ thu hộ và chi hộ; Thực hiện dịch vụ thanh toán quốc tế và các dịch vụ thanh toán khác sau khi được NHNN chấp thuận”. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 Theo Điều 107 Mục 2 Chương IV Luật Các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 ngày 16/6/2010 Các hoạt động kinh doanh khác của ngân hàng thương mại: “1.
Dịch vụ quản lý tiền mặt, tư vấn ngân hàng, tài chính; các dịch vụ quản lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ, két an toàn. Tư vấn tài chính doanh nghiệp, tư vấn mua, bán, hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp và tư vấn đầu tư. Mua, bán trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp. Dịch vụ môi giới tiền tệ.
Lưu ký chứng khoán, kinh doanh vàng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến hoạt động ngân hàng sau khi được NHNN chấp thuận bằng văn bản”. Như vậy, Hoạt động kinh doanh của NHTM là hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng. Đây là lĩnh vực đặc biệt vì trước hết nó liên quan trực tiếp đến tất cả các ngành, liên quan đến mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội và mặt khác lĩnh vực tiền tệ ngân hàng là lĩnh vực nhạy cảm”, nó đòi hỏi một sự thận trọng và khéo léo trong điều hành hoạt động để tránh những thiệt hại cho xã hội. Lĩnh vực hoạt động này của NHTM góp phần cung ứng một khối lượng vốn tín dụng rất lớn cho nền kinh tế - xã hội.2 Khái niệm về hiệu quả hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại Trong hoạt động của ngân hàng thương mại, theo lý thuyết hệ thống thì hiệu quả có thể được hiểu ở hai khía cạnh: Khía cạnh thứ nhất đó là khả năng biến đổi các đầu vào thành các đầu ra hay khả năng sinh lời hoặc giảm thiểu chi phí để tăng khả năng cạnh tranh với các định chế tài chính khác; khía cạnh thứ hai đó là xác suất hoạt động an toàn của ngân hàng.
Sự lành mạnh của hệ thống ngân hàng thương mại quan hệ chặt chẽ với sự ổn định và phát triển của nền kinh tế vì NHTM là tổ chức trung gian tài chính kết nối khu vực tiết kiệm với khu vực đầu tư của nền kinh tế. Do đó, sự biến động của nó sẽ ảnh hưởng rất mạnh đến các ngành kinh tế quốc dân khác. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Theo Peter S.Rose giáo sư kinh tế học và tài chính Trường Đại học Yale thì “Về bản chất NHTM cũng có thể được coi như một tập đoàn kinh doanh và hoạt động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận với mức độ rủi ro cho phép. Tuy nhiên, khả năng sinh lời là mục tiêu được các ngân hàng quan tâm hơn cả vì thu nhập cao sẽ giúp các ngân hàng có thể bảo toàn vốn, tăng khả năng mở rộng thị phần, thu hút vốn đầu tư”.
Theo giáo trình quản trị ngân hàng thương mại của PGS.TS Trương Quang Thông (2012) thì hoạt động ngân hàng là “hoạt động kinh doanh, có vai trò, chức năng đặc biệt trong nền kinh tế. Những kết quả hoạt động của ngân hàng có thể được đo lường, đánh giá trên những góc độ khác nhau. Dưới góc độ kinh doanh của ngân hàng, đó chính là hiệu quả hoạt động. Hiệu quả hoạt động ngân hàng là kết quả lợi nhuận do hoạt động kinh doanh ngân hàng mang lại trong một thời gian nhất định.
Trên phương diện rộng hơn, thay cho hiệu quả là khái niệm hiệu năng”. Như vậy có thể hiểu hiệu quả hoạt động của các NHTM là một phạm trù kinh tế, phản ánh trình độ sử dụng các nguồn lực để đạt được kết quả cao nhất với tổng chi phí thấp nhất. Hiệu quả hoạt động của các NHTM trên thực tế là sự biểu hiện và phản ánh mức độ cống hiến của nó đối với nền kinh tế – xã hội. Sự đóng góp, cống hiến đó còn phụ thuộc vào số lượng, chất lượng dịch vụ và hiệu quả cung cấp dịch vụ.
Nhờ hoạt động của các NHTM đã tạo điều kiện cho việc mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ, vay và cho vay ít tốn kém và ít rủi ro hơn. Hiệu quả hoạt động của các NHTM có thể chia thành: hiệu quả đối với nền kinh tế – xã hội, hiệu quả đối với bản thân các ngân hàng.1 Hiệu quả đối với nền kinh tế - xã hội Hệ thống NHTM luôn có mối quan hệ chặt chẽ với sự ổn định và phát triển của nền kinh tế vì NHTM là tổ chức trung gian tài chính kết nối khu vực tiết kiệm với khu vực đầu tư của nền kinh tế, với nhiều đối tượng khách hàng thuộc mọi thành phần kinh tế do đó sự biến động của nó sẽ ảnh hưởng rất mạnh đến các ngành kinh tế khác và ảnh hưởng tới nền kinh tế quốc gia. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 Góp phần tăng trưởng kinh tế. Với nghiệp vụ huy động vốn NHTM đã thu hút các nguồn tiền nhàn rỗi trong xã hội làm nguồn vốn tín dụng để cho vay đối với nền kinh tế.
Tuy nhiên không chỉ bằng số lượng vốn huy động và số lượng cấp tín dụng ngày càng tăng của các NHTM đã góp phần tăng trưởng kinh tế mà việc sử dụng có hiệu quả nguồn vốn huy động để phân bổ và đầu tư vào những nơi có hiệu quả cũng góp phần làm tăng trưởng kinh tế. Cơ cấu các NHTM ngày càng đa dạng, quy mô hoạt động ngày càng lớn và mạng lưới ngày càng phát triển sẽ đẩy mạnh vai trò trung gian tài chính, nâng cao khả năng huy động vốn và khả năng cấp tín dụng cho các thành phần kinh tế, góp phần tăng trưởng kinh tế. Tạo điều kiện luân chuyển vốn nhanh hơn, tiết kiệm được chi phí lưu thông xã hội. Do hoạt động trung gian thanh toán của các NHTM ngày càng phát triển và mở rộng.
Với các phương tiện thanh toán hiện đại, đa dạng và các phương thức thanh toán linh hoạt đã thúc đẩy nhanh quá trình trao đổi, mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, từ đó tạo điều kiện để luân chuyển vốn nhanh hơn, hiệu quả và giảm thiểu rủi ro hơn, tiết kiệm được thời gian và chi phí lưu thông xã hội. Mặt khác, nó cũng giúp cho các doanh nghiệp tập trung vào việc chuyên môn hóa các hoạt động sản xuất, kinh doanh của mình, giảm chi phí giao dịch trong quan hệ thanh toán, chi trả. Thông qua đó cũng giúp cho NHTM tập trung được nguồn vốn lớn và quan trọng trong xã hội để cấp tín dụng ngày càng nhiều hơn cho nền kinh tế.