CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH THU, CHI PHÍ VÀ KẾT QUẢ KINH DOANH TRONG DOANH NGHIỆP KINH DOANH BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ 1. Vai trò của hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ trong nền kinh tế hội nhập 1. Khái niệm về hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ Kinh doanh bảo hiểm là hoạt động của doanh nghiệp bảo hiểm nhằm mục đích sinh lời, theo đó doanh nghiệp bảo hiểm chấp nhận rủi ro của người được bảo hiểm, trên cơ sở bên mua bảo hiểm đóng phí bảo hiểm để doanh nghiệp bảo hiểm trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm (Theo Điều 3 Luật số 24/2000/QH10 về Luật kinh doanh bảo hiểm). Kinh doanh bảo hiểm nhận thọ là hoạt động của doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp các sản phẩm bảo hiểm đảm bảo cho các rủi ro có liên quan đến tuổi thọ con người.
Kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ là hoạt động của doanh nghiệp bảo hiểm cung cấp các sản phẩm bảo hiểm đảm bảo cho các rủi ro liên quan đến tài sản, trách nhiệm dân sự và sức khỏe, tính mạng, khả năng lao động của con người. Hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ là ngành kinh doanh rủi ro, chia sẻ tổn thất với khách hàng. Doanh nghiệp bảo hiểm căn cứ vào khách hàng khi tham gia bảo hiểm với giá trị được bảo hiểm, phạm vi bảo hiểm, loại hình bảo hiểm và tích chất rủi ro khác nhau mà đưa ra từng mức phí bảo hiểm khác nhau để khách hàng quyết định mức phí tham gia. Khi doanh nghiệp bảo hiểm thu được phí bảo hiểm sẽ chuyển phí bảo hiểm về quỹ bảo hiểm được doanh nghiệp lập ra, quỹ này sẽ được phân phối để chi trả tiền bồi thường tổn thất rủi ro có thể xảy ra cho các đối tượng bảo hiểm tuân theo quy định của pháp luật.
Còn lợi nhuận thu được và phần phí bảo hiểm thu về khi chưa dùng để bồi thường tổn thất sẽ được đem đi đầu tư. Đặc điểm của hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ Ngành kinh doanh bảo hiểm là ngành có tính đặc thù riêng, khác biệt với các ngành sản xuất kinh doanh vật chất thông thường khác. Những đặc điểm của hoạt động kinh doanh bảo hiểm như sau: Luan van 9 1. Đặc thù riêng của hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ Đặc thù riêng của hoạt động kinh doanh bảo hiểm của các doanh nghiệp bảo hiểm là “sự đảo ngược của chu trình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp sản xuất, thương mại và dịch vụ”.
Chu trình sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp thường là nguyên liệu đầu vào( chi phí đầu vào) → quá trình sản xuất ra sản phẩm(chi phí sản xuất) → quá trình tiêu thụ sản phẩm(doanh thu sản phẩm) nhưng đối với doanh nghiệp bảo hiểm thì việc tiêu thụ sản phẩm lại ngược lại dựa theo quy trình như sau: cung cấp sản phẩm trước, doanh thu thu về xong thì mới phát sinh chi phí (chi phí khai thác, chi phí bồi thường…). “Sự đảo ngược chu trình sản xuất kinh doanh” trong hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ được thể hiện thông qua các DNBH thu phí bảo hiểm (tiền bán sản phẩm bảo hiểm) trước và cung cấp dịch vụ bảo hiểm sau khi xảy ra tổn thất mà phí bảo hiểm (giá cả của sản phẩm bảo hiểm) không được tính toán trên cơ sở chi phí được bỏ ra để tạo nên sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ. Hoạt động kinh doanh bảo hiểm là hoạt động kinh doanh trên rủi ro để chia sẻ tổn thất của khách hàng khi xảy ra rủi ro đối với tài sản, vật chất mà khách hàng tham gia bảo hiểm và giá cả của sản phẩm bảo hiểm được xác định dựa trên tần suất tổn thất xảy ra trong quá khứ để ước tính tổn thất sẽ xảy ra trong tương lai. Hoạt động kinh doanh bảo hiểm là loại hình kinh doanh tài chính thông qua các sản phẩm bảo hiểm trong đó sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ là sản phẩm vô hình không giống các sản phẩm của các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh khác trong nền kinh tế.
Sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ là sự đảm bảo về mặt tài chính trước rủi ro của người được bảo hiểm thông qua dịch vụ cung cấp của các doanh nghiệp bảo hiểm. Giá trị sản phẩm bảo hiểm chỉ được thực hiện sau khi thu phí bảo hiểm và chi phí bồi thường hoặc chi trả cho người thụ hưởng sau khi sự kiện bảo hiểm xảy ra. Doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH) là doanh nghiệp kinh doanh tài chính nên có trong tay một doanh nghiệp bảo hiểm có lượng tài chính tập trung khá lớn và được sử dụng trong quá trình chi trả cho người được thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện. Do vậy, DNBH sẽ có một lượng tài chính nhàn rỗi trong tay nên có thể sử dụng lượng tiền nhàn rỗi này để đầu tư.
Luan van 10 Hoạt động sản xuất kinh doanh bình thường, thời điểm ký kết hợp đồng kinh tế đồng thời ghi nhận doanh thu ( hoặc xuất hóa đơn), phát sinh nghĩa vụ, chi phí phát sinh liên quan nhưng hoạt động kinh doanh bảo hiểm lại khác biệt về mặt thời gian giữa thời điểm ký kết hợp đồng phát sinh và thời điểm thu được phí bảo hiểm( hoặc thời điểm xuất hóa đơn), giữa thời điểm ghi nhận doanh thu từ hoạt động kinh doanh bảo hiểm và thời điểm phát sinh nghĩa vụ, nợ phải trả và các chi phí phát sinh có liên quan đến quá trình hoạt động kinh doanh bảo hiểm. Khi khách hàng chấp nhận ký hợp đồng bảo hiểm chính là thời điểm tiêu thụ sản phẩm bảo hiểm và cũng là thời điểm xác định doanh thu để hạch toán. Như vậy, thời điểm tiêu thụ sản phẩm bảo hiểm khác biệt với việc tiêu thụ sản phẩm hàng hóa bình thường. Sản phẩm của hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ Sản phẩm của hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ khác với sản phẩm, hàng hóa thông thường vì sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ là sản phẩm không hiện hữu, không có hình thái vật chất cụ thể, không có quá trình nhập, xuất kho.
Sản phẩm của hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ là sự đảm bảo về mặt tài chính của tài sản, vật chất trước những rủi roc ho người được bảo hiểm kèm theo các dịch vụ có liên quan. Quá trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm hàng hóa thông thường là 2 quá trình khác nhau nhưng quá trình sản xuất, tiêu thụ sản phẩm bảo hiểm lại được tiến hành đồng thời cùng một thời điểm. DNBH cung cấp sản phẩm bảo hiểm cho khách hàng chỉ là một dịch vụ mà DNBH không phải bỏ ra chi phí sản xuất kinh doanh trước như các doanh nghiệp sản xuất khác. Sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ có “ hiệu quả xê dịch”, thông thường khách hàng sẽ nhận được lợi ích ngay tại thời điểm mua sản phẩm nhưng khách hàng tham gia bảo hiểm phi nhân thọ lại không được nhận lợi ích tức thời mà là sau khi sự kiện bảo hiểm xảy ra.
Chi phí liên quan đến quá trình hoạt động kinh doanh bảo hiểm bao gồm: các chi phí bồi thường tổn thất, chi phí cẩu kéo, chi phí giám định tổn thất, tiền hoa hồng (chi phí kinh doanh bảo hiểm như chi phí đại lý, chi phí môi giới, cộng tác viên, chi phí chi trả cho cán bộ kinh doanh bảo hiểm, chi phí cho công ty tái bảo hiểm…) của DNBH. Luan van 11 Trong các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh sản phẩm, hàng hóa thông thường chi phí hoa hồng được hạch toán vào chi phí bán hàng thực tế nhưng trong DNBH thì chi phí hoa hồng được cấu thành trong phí bảo hiểm và được hạch toán trực tiếp vào chi phí kinh doanh bảo hiểm. Bảo hiểm phi nhân thọ là ngành kinh doanh có nguồn vốn lớn Doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ là doanh nghiệp kinh doanh tài chính và đang quản lý một lượng vốn lớn nên các DNBH có nhu cầu đầu tư lớn vào các dự án lớn có mức độ mạo hiểm nhằm thu lợi nhuận. Doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ có nguồn vốn lớn, có thời gian quay vòng vốn nhanh để phát triển nhiều loại hình sản phẩm dịch vụ và tham gia đàu tư trên thị trường vốn, thị trường tiền tệ… Doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ có nguồn vốn lớn để đảm bảo khả năng thanh toán cho người được thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra tổn thất.
Trong qua trình hoạt động của DNBH phi nhân thọ phải luôn duy trì mức vốn điều lệ không được thấp hơn vốn pháp định đã quy định; các khoản trích lập dự phòng luôn phải được thực hiện xuyên suốt quá trình hoạt động kinh doanh là các khoản tiền trích lập nhằm mục đích thanh toán cho các trách nhiệm bảo hiểm đã được xác định và sẽ phát sinh theo các hợp đồng bảo hiểm đã ký kết với khách hàng. Trong quá trình kinh doanh của các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ bắt buộc phải duy trì khả năng thanh toán để đảm bảo doanh nghiệp có thể chủ động xử lý các tình huống, nguy cơ bất chợt xảy ra rủi ro, tổn thất lớn của khách hàng tham gia bảo hiểm cũng như nguy cơ xảy ra đối với quá trình hoạt động kinh doanh của chính bản than doanh nghiệp. Nguồn vốn của DNBH phi nhân thọ bao gồm: vốn điều lệ, quỹ dự phòng bắt buộc, các khoản lãi những năm trước chưa sử dụng, nguồn vốn nhàn rỗi từ dự phòng nghiệp vụ bảo hiểm. Hoạt động kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ giữa các DNBH phi nhân thọ vừa hợp tác vừa cạnh tranh Trong nền kinh tế thi trường đang đà phát triển theo xu thế hội nhập kinh tế quốc tế thì thị trường kinh doanh bảo hiểm phi nhân thọ có nhiều cơ hội phát triển và tạo ra sự cạnh tranh.
Các DNBH phi nhân thọ phải tự nâng cao năng lực của bản thân với các sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ nhằm đem lại lợi ích tốt hơn cho người tham gia bảo hiểm. Sự cạnh tranh giữa các DNBH phi nhân thọ để phát triển bền vững thì các DNBH phi nhân thọ cần phải hợp tác, phối hợp với nhau để cùng phát triển và cạnh tranh lành mạnh thông qua các hình thức hợp đồng như sau: Hợp đồng đồng bảo hiểm; Hợp đồng tái bảo hiểm….