PHÂN TÍCH NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NHTM NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM

Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về tài chính ngân hàng.

• Tác giả: Huỳnh Thị Thanh Trúc
• Người hướng dẫn: TS. Nghiêm Thị Thà
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Phân Tích Nhân Tố Tác Động Đến Hiệu Quả Tài Chính Của Các Nhtm Niêm Yết Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu về hiệu quả tài chính của các NHTM
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu về các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM
• 2. CHƯƠNG 2: LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1.1. Hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Đo lường hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại
• 2.2. CÁC LÝ THUYẾT CƠ BẢN VỀ HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.2.1. Lý thuyết động về lợi nhuận, lý thuyết năng suất cận biên
• 2.2.2. Lý thuyết độc quyền về lợi nhuận
• 2.2.3. Lý thuyết dựa vào nguồn lực
• 2.2.4. Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn
• 2.3. CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA NHTM
• 2.3.1. Các nhân tố về đặc điểm tổ chức quản lý của các NHTM
• 2.3.2. Các nhân tố phản ánh đặc điểm ngành
• 2.3.3. Các nhân tố phản ánh môi trường vĩ mô
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1. GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mẫu nghiên cứu
• 3.2.2. Thu thập và xử lý dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. TỔNG QUAN VỀ CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM
• 4.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển
• 4.1.2. Đặc điểm tổ chức bộ máy quản lý của các ngân hàng thương mại niêm yết
• 4.1.3. Đặc điểm hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM
• 4.2.1. Hiệu quả tài chính của các ngân hàng thương mại niêm yết ở Việt Nam
• 4.2.2. Các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam
• 4.2.3. Đánh giá về hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam
• 4.3. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH CỦA CÁC NHTM NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM
• 4.3.1. Kết quả thống kê mô tả
• 4.3.2. Kết quả phân tích ma trận hệ số tương quan
• 4.3.3. Tổng hợp hồi quy các biến theo mô hình Pooled OLS
• 4.3.4. Kiểm tra đa cộng tuyến, phương sai thay đổi và tự tương quan
• 4.3.5. Kiểm định lựa chọn mô hình
• 4.3.6. Kiểm định phương sai thay đổi, tự tương quan với mô hình đã chọn và xử lý các khuyết tật
• 4.3.7. Kết quả hồi quy GLS
• 5. CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, GIẢI PHÁP KHUYẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN
• 5.1. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 5.1.1. Hiệu quả tài chính của các NHMT niêm yết
• 5.1.2. Mức độ tác động của các nhân tố đến hiệu quả tài chính của các NHTM
• 5.1.3. Định hướng phát triển của các ngân hàng thương mại niêm yết đến năm 2030
• 5.2. GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.2.1. Với các ngân hàng thương mại niêm yết ở Việt Nam
• 5.2.2. Với Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam
• 5.2.3. Với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các cơ quan quản lý
• 5.3. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phân Tích Hiệu Quả Tài Chính Ngân Hàng

Bài viết này đi sâu vào phân tích hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam. Mục tiêu là xác định các yếu tố tác động hiệu quả tài chính đến và cung cấp cái nhìn toàn diện về tình hình tài chính của các ngân hàng này. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và sự phát triển của công nghệ ngân hàng, việc đánh giá chính xác hiệu quả tài chính là vô cùng quan trọng. Điều này giúp các nhà quản lý, nhà đầu tư và cơ quan quản lý đưa ra các quyết định sáng suốt và hiệu quả. Việc phân tích tài chính ngân hàng không chỉ dừng lại ở các chỉ số bề nổi mà còn cần xem xét đến các yếu tố vĩ mô và vi mô ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng.

1.1. Tại sao Hiệu Quả Tài Chính Ngân Hàng lại quan trọng

Hiệu quả tài chính là thước đo quan trọng để đánh giá khả năng sinh lời và quản lý rủi ro của một ngân hàng. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị cổ phiếu, khả năng huy động vốn và uy tín của ngân hàng trên thị trường. Theo tác giả, hiệu quả tài chính của ngân hàng là một vấn đề quan tâm của cả nhà đầu tư bên trong, bên ngoài ngân hàng cũng như các bên liên quan, là căn cứ để các bên quan tâm đưa ra quyết định quản lý phù hợp.

1.2. Các Chỉ Số Tài Chính Ngân Hàng nào cần xem xét

Để đánh giá hiệu quả tài chính, cần xem xét các chỉ số như ROE ngân hàng, ROA ngân hàng, NIM ngân hàng, và tỷ lệ nợ xấu ngân hàng. Các chỉ số này phản ánh khả năng sinh lời, hiệu quả sử dụng tài sản và quản lý rủi ro tín dụng của ngân hàng. Từ báo cáo trích dẫn, có thể thấy ROA, ROE và NIM là 3 giá trị đại diện cho hiệu quả tài chính

II. Thách Thức Đánh Giá Đúng Hiệu Quả Tài Chính NHTM

Việc đánh giá đúng hiệu quả tài chính ngân hàng gặp nhiều thách thức. Thứ nhất, môi trường kinh tế vĩ mô luôn biến động, ảnh hưởng đến hoạt động của ngân hàng. Thứ hai, sự cạnh tranh gay gắt giữa các ngân hàng và sự xuất hiện của các trung gian tài chính phi ngân hàng tạo áp lực lên lợi nhuận của ngân hàng. Thứ ba, các quy định pháp luật và chuẩn mực kế toán ngày càng phức tạp, đòi hỏi ngân hàng phải tuân thủ và báo cáo minh bạch. Việc đánh giá hiệu quả hoạt động ngân hàng cần một cách tiếp cận toàn diện và phân tích sâu sắc.

2.1. Môi Trường Kinh Tế Vĩ Mô và Chính Sách Tiền Tệ Ảnh Hưởng ra sao

Các yếu tố như lạm phát, GDP, lãi suất và tăng trưởng tín dụng có tác động lớn đến hiệu quả tài chính của ngân hàng. Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh thanh khoản và ổn định thị trường tài chính.Theo nghiên cứu, kinh tế Việt Nam đã và đang sâu rộng vào kinh tế thế giới. Cùng với quá trình phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế, là tổ chức trung gian tài chính, ngân hàng thương mại ̣(NHTM) đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối giữa khu vực tiết kiệm và khu vực đầu tư của nền kinh tế.

2.2. Cạnh Tranh Ngân Hàng và Chuyển Đổi Số Ngân Hàng Tác Động

Sự cạnh tranh giữa các ngân hàng trong việc thu hút khách hàng và cung cấp dịch vụ tài chính ngày càng gia tăng. Chuyển đổi số ngân hàng và ứng dụng công nghệ mới như AI, blockchain tạo ra cơ hội và thách thức cho ngân hàng. Các NHTM trong trong nước cạnh tranh với các ngân hàng nước ngoài thì bản thân các ngân hàng này cũng bị cạnh tranh mạnh mẽ bởi các trung gian tài chính phi ngân hàng với hàng loại sản phẩm tương tự như sản phẩm ngân hàng với công nghệ AI.

III. Phương Pháp Phân Tích Tài Chính Ngân Hàng Niêm Yết

Để phân tích tài chính ngân hàng niêm yết, cần sử dụng các phương pháp phân tích định lượng và định tính. Phân tích định lượng tập trung vào việc sử dụng các mô hình toán học và thống kê để đánh giá các chỉ số tài chính. Phân tích định tính tập trung vào việc đánh giá các yếu tố phi tài chính như quản trị rủi ro, uy tín thương hiệu và chất lượng dịch vụ. Kết hợp cả hai phương pháp giúp đưa ra cái nhìn toàn diện và chính xác về hiệu quả tài chính của ngân hàng. Để đối mặt với sức ép cạnh tranh, mỗi ngân hàng sẽ tự thích nghi và tạo ra lợi nhuận và tăng trưởng bền vững. Lợi nhuận được xem là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động.

3.1. Sử Dụng Mô Hình CAMELS trong Phân Tích Ngân Hàng

Mô hình CAMELS là một công cụ hữu ích để đánh giá sức khỏe tài chính của ngân hàng. Mô hình này xem xét các yếu tố như Capital adequacy (Độ an toàn vốn), Asset quality (Chất lượng tài sản), Management (Quản lý), Earnings (Khả năng sinh lời), Liquidity (Thanh khoản), và Sensitivity to market risk (Mức độ nhạy cảm với rủi ro thị trường).

3.2. Áp Dụng Phân Tích Hồi Quy với Dữ Liệu Bảng

Phân tích hồi quy với dữ liệu bảng là một phương pháp thống kê mạnh mẽ để xác định các yếu tố tác động đến hiệu quả tài chính của ngân hàng. Phương pháp này cho phép kiểm soát các yếu tố cố định theo thời gian và theo từng ngân hàng, giúp đưa ra kết quả chính xác hơn. Luận án sử dụng các phương pháp thống kê phân tích, so sánh, thống kê mô tả, kỹ thuật phân tích định lượng số liệu thứ cấp thu thập được từ thị trường chứng khoán Việt Nam của 19 NHTM để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu.

3.3 Sử dụng phần mềm STATA EVIEWS SPSS

Các phần mềm thống kê như STATA, EVIEWS, và SPSS là công cụ hỗ trợ đắc lực trong việc xử lý và phân tích dữ liệu tài chính. Chúng cung cấp các chức năng phân tích hồi quy, kiểm định giả thuyết và tạo báo cáo thống kê, giúp nhà nghiên cứu tiết kiệm thời gian và nâng cao độ chính xác của kết quả. Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa đối với các nhà quản trị tại các NHTM, những nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng.

IV. Yếu Tố Tác Động Hiệu Quả Tài Chính NHTM Việt Nam

Nhiều yếu tố có thể tác động đến hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam. Các yếu tố này có thể được chia thành ba nhóm chính: yếu tố nội tại của ngân hàng, yếu tố ngành ngân hàng và yếu tố kinh tế vĩ mô. Việc hiểu rõ các yếu tố này giúp ngân hàng đưa ra các biện pháp quản lý và điều chỉnh phù hợp. Bằng phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, tác giả đề cập đến trách nhiệm với môi trường, trách nhiệm với người lao động, trách nhiệm với cộng đồng ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của 29 NHTM Việt Nam giai đoạn 2012 - 2019 và hiệu quả tài chính và được đo lường thông qua ROA, ROE và NIM

4.1. Quản Trị Rủi Ro Ngân Hàng và Cấu Trúc Vốn Ngân Hàng

Quản trị rủi ro ngân hàng, đặc biệt là rủi ro tín dụng và rủi ro thanh khoản, có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả tài chính. Cấu trúc vốn ngân hàng, bao gồm tỷ lệ nợ và vốn chủ sở hữu, cũng tác động đến khả năng sinh lời và mức độ rủi ro của ngân hàng. Nhiều ngân hàng đang phải đối mặt với việc bán tài sản đảm bảo để thu hồi nợ, dù đã giảm giá rất thấp so giá trị khoản vay.

4.2. Tăng Trưởng Tín Dụng và Tỷ Lệ Nợ Xấu

Tăng trưởng tín dụng quá nhanh có thể dẫn đến tỷ lệ nợ xấu tăng cao, ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả tài chính. Ngân hàng cần kiểm soát chất lượng tín dụng và quản lý rủi ro nợ xấu một cách hiệu quả. Từ thực trạng trên, vấn đề nghiên cứu về hiệu quả tài chính của NHTM niêm yết đã và đang trở nên cấp thiết.

V. Ứng Dụng Nâng Cao Hiệu Quả Tài Chính NHTM ra sao

Nâng cao hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại niêm yết là mục tiêu quan trọng của các nhà quản lý ngân hàng. Để đạt được mục tiêu này, cần thực hiện các biện pháp như tăng cường quản trị rủi ro, cải thiện hiệu quả hoạt động, đa dạng hóa nguồn thu và đầu tư vào công nghệ mới. Ngoài ra, cần tuân thủ các quy định pháp luật và chuẩn mực kế toán để đảm bảo tính minh bạch và bền vững. Hoàng Ngọc Tiến và cộng sự (2020) đã đánh giá hiệu quả tài chính trong quá trình tái cấu trúc của các NHTM Việt Nam qua 2 giai đoạn 2011-2015 và 2016-2017.

5.1. Quản Lý Chi Phí và Nâng Cao Năng Suất

Quản lý chi phí hiệu quả và nâng cao năng suất lao động là yếu tố quan trọng để cải thiện lợi nhuận của ngân hàng. Cần rà soát và tối ưu hóa các quy trình hoạt động, giảm thiểu chi phí không cần thiết và đầu tư vào đào tạo nhân viên.

5.2. Đa Dạng Hóa Sản Phẩm và Dịch Vụ Ngân Hàng

Đa dạng hóa sản phẩm và dịch vụ ngân hàng giúp tăng doanh thu và giảm sự phụ thuộc vào các nguồn thu truyền thống. Ngân hàng có thể phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới như ngân hàng số, thanh toán điện tử và quản lý tài sản. Các sản phẩm của NHTM ngày càng đa dạng, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.

5.3. Ứng dụng Công Nghệ Ngân Hàng hiện đại

Đầu tư vào công nghệ ngân hàng hiện đại giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, cải thiện trải nghiệm khách hàng và giảm chi phí. Ngân hàng có thể ứng dụng các công nghệ như AI, blockchain và big data để phân tích dữ liệu, tự động hóa quy trình và phát triển các sản phẩm và dịch vụ mới.

VI. Kết Luận Tương Lai Hiệu Quả Tài Chính NHTM Việt

Tương lai của hiệu quả tài chính của ngân hàng thương mại niêm yết tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng thích ứng với các thay đổi của môi trường kinh doanh và sự phát triển của công nghệ. Ngân hàng cần chủ động đổi mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và quản lý rủi ro hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững. Hiện nay có 49 ngân hàng trong nước và nước ngoài. Trong đó có 31 NHTM cổ phần trong nước. Theo chủ trương NHNN thì các ngân hàng này niêm yết trên sàn chứng khoán trong hết năm nay. Tính đến năm 2022, có 19 NHTM cổ phần trong nước niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam.

6.1. Tuân Thủ Basel III và Chuẩn Mực Kế Toán

Tuân thủ Basel III và chuẩn mực kế toán quốc tế giúp nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của báo cáo tài chính, tạo niềm tin cho nhà đầu tư và các bên liên quan. Việc tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc hội nhập và hợp tác quốc tế.

6.2. Phát Triển Bền Vững và Trách Nhiệm Xã Hội

Phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong hoạt động của ngân hàng. Ngân hàng cần chú trọng đến các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị (ESG) để tạo dựng uy tín và thu hút khách hàng và nhà đầu tư.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam giai đoạn 2012–2023 ghi nhận những bước chuyển mình mang tính bước ngoặt, từ giai đoạn tái cơ cấu xử lý nợ xấu sau khủng hoảng tài chính, triển khai chuẩn mực an toàn vốn quốc tế (Basel II và Basel III), đến sức ép chuyển đổi số của Cuộc cách mạng Công nghiệp 4.0 và biến động sau đại dịch COVID-19. Là trung gian tài chính huyết mạch kết nối khu vực tiết kiệm với khu vực đầu tư, hiệu quả tài chính của các NHTM là thước đo cốt lõi phản ánh năng lực cạnh tranh, mức độ bền vững và tính an toàn của toàn bộ hệ thống tài chính quốc gia. Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Huỳnh Thị Thanh Trúc (2024), chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (Mã số: 9.01) tại Học viện Tài chính, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nghiêm Thị Thà và TS. Nguyễn Văn Công, đã tiên phong thực hiện công trình chuyên sâu: "Phân tích nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được luận án nhận diện xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây tại thị trường mới nổi như Việt Nam đa phần tiếp cận hiệu quả tài chính dưới dạng một phần của hiệu quả hoạt động chung, chủ yếu công bố dưới dạng bài báo với khung thời gian hẹp hoặc chỉ tập trung vào một khía cạnh đơn lẻ như cấu trúc vốn (Phạm Thị Hồng Nhung, 2023) hoặc năng lực tài chính sau M&A (Nguyễn Thị Vân, 2022). Hơn nữa, các nghiên cứu chưa phân định một cách có hệ thống đa tầng các nhóm nhân tố tác động mà thường chỉ phân loại cơ học thành biến độc lập và biến kiểm soát. Luận án khắc phục triệt để khoảng trống này bằng việc thiết lập mô hình tích hợp đồng thời ba cấp độ: đặc điểm nội tại ngân hàng (vi mô), đặc thù ngành ngân hàng (trung mô) và môi trường kinh tế vĩ mô trên bộ dữ liệu bảng kéo dài 12 năm (2012–2023).

Các câu hỏi nghiên cứu và hệ thống giả thuyết được xác lập cụ thể như sau:

• H1: Quy mô ngân hàng (SIZE) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H2: Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H3: Hệ số chi phí trên thu nhập (CIR) có mối tương quan nghịch biến với hiệu quả tài chính.
• H4: Tỷ lệ thu nhập ngoài lãi (RD) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H5: Độ tuổi hoạt động của ngân hàng (AGE) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H6: Rủi ro tín dụng (RISK) có mối tương quan nghịch biến với hiệu quả tài chính.
• H7: Tỷ lệ tài sản hữu hình (TANG) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H8: Sức mạnh thị trường (MP) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H9: Tốc độ tăng trưởng GDP (GDP) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính.
• H10: Tỷ lệ lạm phát (INF) có mối tương quan đồng biến với hiệu quả tài chính trong điều kiện lạm phát mục tiêu.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 4 lý thuyết kinh điển: Lý thuyết động về lợi nhuận/năng suất cận biên (Clark, 1899, 1934), Lý thuyết độc quyền về lợi nhuận (Bain, 1951), Lý thuyết dựa vào nguồn lực - RBV (Barney, 1991), và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Modigliani & Miller, 1958; Myers, 1984).

Đóng góp đột phá của luận án nằm ở quy mô khảo sát bao quát 19 NHTM cổ phần niêm yết (17 ngân hàng tại Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM - HoSE và 02 ngân hàng tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội - HNX), chiếm trên 80% thị phần tín dụng và tài sản toàn hệ thống, với chuỗi quan sát 228 quan sát ngân hàng - năm. Luận án đo lường toàn diện hiệu quả tài chính qua 3 biến phụ thuộc: Sức sinh lợi của tài sản (ROA), Sức sinh lợi của vốn chủ sở hữu (ROE), và Biên lãi ròng (NIM), mang lại cơ sở thực nghiệm vững chắc cho hoạch định chính sách tiền tệ và quản trị ngân hàng hiện đại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về hiệu quả tài chính ngân hàng chia thành hai hướng tiếp cận chính: thước đo thị trường (Tobin’s Q, P/E, EPS, DPS - Ahmed, 2018; Sunaryo, 2020) và thước đo kế toán/hoạt động ngân hàng (ROA, ROE, NIM - Berger & Mester, 1997; Rose & Hudgins, 2010). Đối với loại hình định chế tài chính đặc thù như NHTM, thước đo kế toán kết hợp biên lãi ròng phản ánh chính xác nhất năng lực sinh lợi cốt lõi từ bảng cân đối.

Các cuộc tranh luận học thuật nổi bật trong y văn xoay quanh ba vấn đề trọng tâm:

1. Mối quan hệ giữa quy mô (SIZE) và hiệu quả tài chính: Trường phái ủng hộ lợi thế kinh tế theo quy mô (Adelopo et al., 2018; Lê Hà Diễm Chi, 2022) khẳng định quy mô tài sản lớn giúp tối ưu hóa chi phí cố định và mở rộng thị phần dịch vụ. Ngược lại, Schiniotakis (2012) và Gupta & Mahakud (2020) chỉ ra rằng ngân hàng quy mô quá lớn phải đối mặt với chi phí quản lý cồng kềnh, tính quan liêu và rủi ro đạo đức, làm suy giảm ROA.
2. Tác động của đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi (RD): Li & Zhang (2013) cùng Bùi Thị Thu Hằng (2022) cho rằng thu nhập ngoài lãi tạo đòn bẩy phân tán rủi ro và tăng doanh thu ngoài tín dụng. Trái lại, Alfadli & Rjoub (2020) lập luận rằng tại các thị trường tài chính đang phát triển, thu nhập phi lãi tiềm ẩn rủi ro biến động cao, làm giảm biên lợi nhuận ròng.
3. Vai trò của tỷ lệ vốn chủ sở hữu (CAR): Panayiotis et al. (2006) và Bandyopadhyay (2022) chứng minh mức đệm vốn cao tạo niềm tin thị trường và giảm chi phí huy động vốn. Ngược lại, quan điểm từ lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn cho rằng tỷ lệ an toàn vốn quá cao kìm hãm đòn bẩy tài chính, làm suy giảm ROE của cổ đông.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Gupta & Mahakud (2020) trên 64 NHTM Ấn Độ giai đoạn 1998–2016 bằng phương pháp GMM khẳng định quy mô, tỷ lệ nợ xấu và đa dạng hóa doanh thu là các yếu tố quyết định hàng đầu, đồng thời phát hiện các ngân hàng lớn có xu hướng sinh lợi thấp hơn trong giai đoạn khủng hoảng.
• Nghiên cứu của Alfadli & Rjoub (2020) trên 62 NHTM tại các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) sử dụng phương pháp sai số hiệu chỉnh bảng cân bằng (PCSE) chứng minh tỷ lệ chi phí trên thu nhập (Eff), rủi ro tín dụng (CR) và mức độ tập trung ngành (Conc) tác động tiêu cực mạnh mẽ đến ROA, ROE, NIM.
• Nghiên cứu của Yahaya et al. (2022) trên 50 ngân hàng tại 6 quốc gia Châu Phi cận Sahara (Nigeria, Ghana, Nam Phi, Zambia, Kenya, Tanzania) làm rõ tác động tiêu cực của rủi ro thanh khoản và nợ xấu tới ROA và ROE thông qua tương tác đa biến.

Luận án của NCS. Huỳnh Thị Thanh Trúc định vị chính xác vị thế học thuật bằng cách kiểm định các lý thuyết trên trong môi trường thị trường cận biên chuyển đổi đặc thù của Việt Nam, giai đoạn áp dụng chuẩn mực Basel II và số hóa tài chính, khắc phục các giới hạn về chuỗi thời gian ngắn của Alfadli & Rjoub (2011) hay hạn chế phi tham số của Kamel et al. (2021) khi áp dụng DEA.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm 4 khung lý thuyết nền tảng trong kinh tế học tài chính:

• Lý thuyết dựa vào nguồn lực (Resource-Based View - RBV, Barney, 1991): Luận án mở rộng RBV sang cấu trúc tài sản ngân hàng khi chứng minh nguồn lực nội sinh bao gồm tiềm lực vốn tự có vững chắc, cơ sở hạ tầng tài sản hữu hình (TANG) và công nghệ quản trị chi phí tinh gọn (CIR) là các nguồn lực chiến lược tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững và khả năng sinh lợi vượt trội.
• Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn (Trade-Off Theory, Modigliani & Miller, 1958; Myers, 1984): Luận án làm rõ cơ chế cân bằng giữa lợi ích lá chắn thuế của nợ vay và chi phí kiệt quệ tài chính trong bối cảnh các ngân hàng thương mại Việt Nam gia tăng vốn tự có để đáp ứng Thông tư 41/2016/TT-NHNN, khẳng định an toàn vốn đóng vai trò gia tăng năng lực hấp thụ cú sốc hơn là làm xói mòn lợi nhuận.
• Lý thuyết động về lợi nhuận (Dynamic Theory of Profit, Clark, 1899, 1934; Zubair, 1983): Minh chứng rằng trong môi trường kinh tế năng động và chịu tác động từ CMCN 4.0, các ngân hàng tiên phong chuyển đổi số và tối ưu hóa quy trình vận hành sẽ thu được "lợi nhuận thuần túy" (pure profit) trước khi các đối thủ cạnh tranh kịp thích ứng.
• Lý thuyết độc quyền về lợi nhuận (Monopoly Theory of Profit / Structure-Conduct-Performance, Bain, 1951): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về sức mạnh thị trường (MP) của các ngân hàng quy mô lớn tại Việt Nam cho phép thiết lập biên lãi ròng (NIM) thuận lợi hơn thông qua năng lực định giá và mạng lưới khách hàng sâu rộng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ma trận 3 chiều nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính:

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            KHUNG PHÂN TÍCH ĐA TẦNG                                |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [ĐẶC ĐIỂM NGÂN HÀNG (Vi mô)]       [ĐẶC ĐIỂM NGÀNH (Trung mô)]   [MÔI TRƯỜNG VĨ MÔ]  |
|  - Quy mô tài sản (SIZE)            - Sức mạnh thị trường (MP)    - Tăng trưởng GDP   |
|  - Tỷ lệ an toàn vốn (CAR)                                        - Tỷ lệ lạm phát    |
|  - Quản trị chi phí (CIR)                                                             |
|  - Thu nhập ngoài lãi (RD)                                                            |
|  - Độ tuổi hoạt động (AGE)                                                            |
|  - Rủi ro tín dụng (RISK)                                                             |
|  - Tài sản hữu hình (TANG)                                                            |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                 HIỆU QUẢ TÀI CHÍNH NHTM NIÊM YẾT VIỆT NAM (2012 - 2023)           |
|                 + Sức sinh lợi tài sản (ROA)                                       |
|                 + Sức sinh lợi vốn chủ sở hữu (ROE)                                |
|                 + Biên lãi ròng (NIM)                                              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Áp dụng cho các NHTM cổ phần có cổ phiếu niêm yết chính thức trên thị trường chứng khoán Việt Nam, hoạt động tuân thủ theo Luật Các tổ chức tín dụng và hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS), loại trừ các ngân hàng thuộc diện kiểm soát đặc biệt hoặc mua bắt buộc do số liệu kế toán không phản ánh cơ chế thị trường thông thường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism) với phương pháp tiếp cận diễn dịch (deductive approach). Thiết kế nghiên cứu sử dụng dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) kết hợp phân tích định tính chuyên sâu nhằm kiểm định định lượng các giả thuyết kinh tế lượng.

Mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 19 NHTM cổ phần niêm yết tại Việt Nam tính đến ngày 31/12/2023, phân bổ tại hai sở giao dịch: 17 ngân hàng niêm yết tại HoSE (Vietcombank, BIDV, VietinBank, Techcombank, MB, VPBank, ACB, VIB, Sacombank, TPBank, HDBank, LPBank, MSB, OCB, SeABank, SSB, VBB) và 02 ngân hàng tại HNX (SHB, BAB). Tiêu chí chọn mẫu chuẩn xác đòi hỏi:

1. Đã niêm yết chính thức trên HoSE hoặc HNX;
2. Công bố đầy đủ Báo cáo tài chính kiểm toán và Báo cáo thường niên liên tục 12 năm từ 2012 đến 2023.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Dữ liệu thứ cấp được thu thập và đối chiếu chéo (data triangulation) từ: Báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán độc lập bởi các hãng kiểm toán Big 4, Báo cáo thường niên, cơ sở dữ liệu FiinPro, báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) và Tổng cục Thống kê (GSO).

Quy trình kiểm định kinh tế lượng tuân thủ quy chuẩn học thuật khắt khe:

• Đo lường các biến phụ thuộc: $$\text{ROA} = \frac{\text{Lợi nhuận sau thuế}}{\text{Tổng tài sản}} \times 100$$ $$\text{ROE} = \frac{\text{Lợi nhuận sau thuế}}{\text{Vốn chủ sở hữu}} \times 100$$ $$\text{NIM} = \frac{\text{Thu nhập lãi thuần}}{\text{Tổng tài sản sinh lãi}} \times 100$$
• Đo lường các biến độc lập và kiểm soát:
  • $\text{SIZE} = \ln(\text{Tổng tài sản})$
  • $\text{CAR} = \frac{\text{Vốn chủ sở hữu}}{\text{Tổng tài sản}}$
  • $\text{CIR} = \frac{\text{Chi phí hoạt động}}{\text{Tổng thu nhập hoạt động}}$
  • $\text{RD} = \frac{\text{Thu nhập ngoài lãi}}{\text{Tổng thu nhập hoạt động}}$
  • $\text{AGE} = \text{Năm nghiên cứu} - \text{Năm thành lập}$
  • $\text{RISK} = \frac{\text{Chi phí dự phòng rủi ro tín dụng}}{\text{Tổng dư nợ cho vay}}$
  • $\text{TANG} = \frac{\text{Tài sản cố định hữu hình}}{\text{Tổng tài sản}}$
  • $\text{MP} = \frac{\text{Tổng tài sản của ngân hàng } i}{\text{Tổng tài sản của 19 ngân hàng trong mẫu}}$
  • $\text{GDP} = \text{Tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm}$
  • $\text{INF} = \text{Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bình quân năm}$

Data và phân tích

Phân tích kinh tế lượng được thực hiện trên phần mềm chuyên dụng Stata 17. Quy trình xử lý mô hình trải qua các bước kiểm định chẩn đoán nghiêm ngặt:

1. Kiểm định đa cộng tuyến: Hệ số phóng đại phương sai (VIF) của tất cả các biến đều nhỏ hơn 5 (Bảng 4.9), chứng minh mô hình hoàn toàn không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.
2. Lựa chọn mô hình: Kiểm định F-test (Bảng 4.11) so sánh mô hình Pooled OLS và mô hình hiệu ứng cố định (FEM) cho giá trị $p\text{-value} < 0.001$, bác bỏ giả thuyết $H_0$, ưu tiên lựa chọn FEM. Kiểm định Hausman test (Bảng 4.12) so sánh FEM và mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (REM) cho giá trị $p\text{-value} < 0.05$, xác nhận FEM phù hợp hơn REM.
3. Kiểm định khuyết tật mô hình: Kiểm định Modified Wald test phát hiện hiện tượng phương sai thay đổi (heteroskedasticity) ($p < 0.001$) và kiểm định Wooldridge test phát hiện hiện tượng tự tương quan (autocorrelation) bậc 1 ($p < 0.01$).
4. Xử lý khuyết tật bằng ước lượng FGLS: Luận án áp dụng phương pháp ước lượng bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (Feasible Generalized Least Squares - FGLS/GLS) tại Bảng 4.14 để xử lý triệt để phương sai thay đổi và tự tương quan, đảm bảo các ước lượng hệ số đạt tính chất vững, không chệch và có hiệu quả tiệm cận tốt nhất (BLUE).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng thực nghiệm từ mô hình hồi quy FGLS trên 19 NHTM niêm yết giai đoạn 2012–2023 mang lại các phát hiện đột phá:

"Hiệu quả tài chính của NHTM đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững của ngân hàng, là khả năng của ngân hàng sử dụng các nguồn lực tài chính một cách hiệu quả nhất để tạo ra lợi nhuận và đạt được các mục tiêu kinh doanh dài hạn." (Trúc, 2024, tr. 20)

1. Hệ số chi phí trên thu nhập (CIR) tác động tiêu cực mạnh nhất đến toàn bộ các thước đo hiệu quả: CIR có hệ số hồi quy âm với ý nghĩa thống kê $p < 0.001$ trên cả ba mô hình ROA, ROE và NIM. Ngân hàng kiểm soát lãng phí chi phí vận hành càng tốt thì tỷ suất sinh lợi càng cao. Đây là bằng chứng xác thực cho việc tối ưu hóa chi phí vận hành qua số hóa là chìa khóa tăng trưởng lợi nhuận.
2. Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.01$): Vốn chủ sở hữu cao giúp ngân hàng giảm thiểu chi phí rủi ro và tăng cường khả năng mở rộng danh mục tài sản sinh lãi, thúc đẩy đồng biến với ROA và NIM, bác bỏ lo ngại rằng tăng vốn theo chuẩn Basel II sẽ làm suy giảm tỷ suất sinh lợi.
3. Rủi ro tín dụng (RISK) tỷ lệ nghịch với ROA và ROE ($p < 0.01$): Chi phí trích lập dự phòng rủi ro theo Thông tư 11/2021/TT-NHNN trực tiếp bào mòn lợi nhuận ròng sau thuế, khẳng định chất lượng danh mục cho vay là yếu tố sống còn.
4. Sức mạnh thị trường (MP) tác động tích cực đến NIM ($p < 0.05$): Các ngân hàng sở hữu thị phần tài sản vượt trội có năng lực định giá lãi suất cho vay và chi phí huy động vốn tối ưu, khẳng định tính đúng đắn của lý thuyết độc quyền lợi nhuận.
5. Đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi (RD) và Quy mô (SIZE) có tác động phân hóa:

"Quy mô của ngân hàng càng lớn đồng nghĩa với việc doanh thu từ các hoạt động dịch vụ của ngân hàng càng lớn... tuy nhiên nếu ngân hàng quá chú trọng vào đầu tư sẽ dẫn đến việc làm gia tăng chi phí, từ đó gây ảnh hưởng đến hiệu quả kinh doanh." (Adelopo et al., 2018; Trúc, 2024, tr. 40)

Thực nghiệm chỉ ra thu nhập ngoài lãi đóng góp dương vào ROE nhưng nếu tỷ trọng dịch vụ tiềm ẩn rủi ro cao thì biên lãi ròng NIM có xu hướng bị co hẹp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm giá trị cho kho tàng lý thuyết kinh tế tài chính tại thị trường mới nổi Đông Nam Á, chứng minh sự phối hợp đồng bộ giữa lý thuyết RBV và lý thuyết cấu trúc vốn trong giải thích lợi nhuận ngân hàng.
• Về mặt phương pháp: Thiết lập quy trình chuẩn mực từ kiểm định lựa chọn mô hình OLS/FEM/REM đến kỹ thuật FGLS xử lý khuyết tật dữ liệu bảng cho các nghiên cứu tài chính ngân hàng tiếp theo.
• Về mặt quản trị ngân hàng:
  • Tái cơ cấu quy trình kinh doanh, kiểm soát chặt chẽ chỉ số CIR dưới ngưỡng 35%–40% thông qua tự động hóa quy trình (RPA) và ngân hàng số.
  • Nâng cao hệ số an toàn vốn CAR theo chuẩn mực Basel II nâng cao và Basel III, chủ động phát hành trái phiếu cấp 2 và giữ lại lợi nhuận để tăng vốn cấp 1.
  • Đa dạng hóa nguồn thu từ dịch vụ phi tín dụng (thanh toán quốc tế, dịch vụ ngân quỹ, bancassurance chuẩn hóa) để giảm phụ thuộc vào tín dụng truyền thống.
  • Tăng cường chất lượng thẩm định tín dụng, ứng dụng AI/Big Data trong chấm điểm tín dụng nhằm hạ thấp tỷ lệ trích lập dự phòng RISK.
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước:
  • Ngân hàng Nhà nước cần duy trì khung pháp lý thận trọng, tăng cường giám sát việc tuân thủ Thông tư 41/2016/TT-NHNN và Thông tư 11/2021/TT-NHNN.
  • Điều hành chính sách tiền tệ chủ động, kiểm soát lạm phát ổn định để tạo môi trường kinh tế vĩ mô thuận lợi cho hệ thống ngân hàng phát triển bền vững.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn mẫu nghiên cứu: Chỉ tập trung vào 19 NHTM cổ phần niêm yết trên HoSE và HNX, chưa bao quát các NHTM chưa niêm yết, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.
2. Giới hạn biến số: Mô hình chưa định lượng hóa đầy đủ các yếu tố phi tài chính mới nổi như mức độ đầu tư công nghệ số (Digital Banking Index), điểm số quản trị môi trường - xã hội - quản trị (ESG), hay các chỉ số quản trị nội bộ chi tiết (cơ cấu HĐQT, tỷ lệ sở hữu nước ngoài).
3. Đặc tính độ trễ động: Chưa áp dụng mô hình hồi quy động System GMM hai bước để kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh tiềm tàng giữa hiệu quả tài chính và các biến cấu trúc vốn hay rủi ro tín dụng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang toàn bộ hệ thống các tổ chức tín dụng tại Việt Nam và so sánh đối chuẩn (benchmarking) với các quốc gia ASEAN-6.
• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng động Generalized Method of Moments (System GMM) kết hợp mô hình phân tích biên ngẫu nhiên (Stochastic Frontier Analysis - SFA) hoặc Data Envelopment Analysis kết hợp mạng thần kinh nhân tạo (DEA-ANN) theo hướng tiếp cận của Mousa & Kamel (2022).
• Khảo sát chuyên sâu tác động của chỉ số chuyển đổi số ngân hàng và thực thi tài chính xanh/ESG đến hiệu quả tài chính dài hạn.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tham khảo chất lượng cao cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, ước tính thu hút trích dẫn học thuật cao trong các nghiên cứu về hệ thống ngân hàng Việt Nam và các thị trường mới nổi.
• Tác động chuyển đổi ngành ngân hàng: Cung cấp 5 quy trình nghiệp vụ chuẩn hóa có thể chuyển giao trực tiếp cho ban điều hành các NHTM: (i) Quy trình gia tăng hệ số an toàn vốn (Hình 5.1), (ii) Quy trình tăng cường quản lý chi phí - thu nhập (Hình 5.2), (iii) Quy trình đa dạng hóa nguồn thu (Hình 5.3), (iv) Quy trình tăng cường quản trị rủi ro tín dụng (Hình 5.4), và (v) Quy trình củng cố sức mạnh thị trường (Hình 5.5).
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng để Ngân hàng Nhà nước và Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) hoàn thiện lộ trình áp dụng chuẩn mực Basel III và chính sách điều hành lãi suất, kiểm soát tín dụng an toàn.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Tài chính - Ngân hàng: Tiếp cận mô hình phân tích đa chiều hoàn chỉnh, hệ thống hóa y văn sâu sắc và quy trình xử lý dữ liệu bảng FGLS chuẩn mực.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành NHTM: Nhận diện chính xác trọng số tác động của các biến nội tại (CIR, CAR, RISK, RD) để tối ưu hóa quyết định phân bổ vốn và kiểm soát chi phí.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (NHNN, Bộ Tài chính, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Có thêm căn cứ định lượng đánh giá sức khỏe tài chính toàn hệ thống ngân hàng niêm yết phục vụ công tác giám sát an toàn vi mô và vĩ mô.
• Nhà đầu tư và Chuyên viên phân tích tài chính: Sở hữu khung phân tích định lượng chuẩn xác để định giá cổ phiếu ngân hàng và dự phóng năng lực sinh lời (ROA, ROE, NIM).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Trả lời: Luận án đã tích hợp thành công Lý thuyết dựa vào nguồn lực (RBV) và Lý thuyết đánh đổi cấu trúc vốn trong một mô hình giải thích đa tầng cho ngành ngân hàng Việt Nam. Luận án chứng minh rằng năng lực vốn tự có vững mạnh (CAR) kết hợp với năng lực kiểm soát chi phí tinh gọn (CIR) cấu thành "năng lực cốt lõi nội sinh" tạo ra tỷ suất sinh lợi vượt trội (ROA, NIM), vượt lên trên các biến động chu kỳ của kinh tế vĩ mô.

2. Điểm cải tiến phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?
Trả lời: So với các nghiên cứu chỉ dùng Pooled OLS đơn giản hoặc FEM/REM chưa kiểm định khuyết tật (như Hoàng Ngọc Tiến et al., 2020; Nguyễn Anh Tú & Phạm Trí Nghĩa, 2018), luận án đã thực hiện kiểm định chẩn đoán toàn diện (VIF, Breusch-Pagan, Modified Wald, Wooldridge) và áp dụng ước lượng Feasible Generalized Least Squares (FGLS) trên phần mềm Stata 17, khắc phục triệt để hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan trong dữ liệu bảng 12 năm.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và được giải thích thế nào bằng dữ liệu?
Trả lời: Biến đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi (RD) không mang lại tác động đồng biến tuyệt đối lên toàn bộ các thước đo sinh lợi mà có sự phân hóa: tác động dương đến ROE nhưng lại có xu hướng co hẹp biên lãi thuần NIM. Điều này phản ánh thực tế tại Việt Nam: hoạt động phi tín dụng đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu lớn và cạnh tranh phí dịch vụ gay gắt, buộc các ngân hàng phải hy sinh một phần biên lợi nhuận lãi ròng để mở rộng hệ sinh thái khách hàng.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Trả lời: Có. Luận án công khai chi tiết mô tả biến, công thức toán học đo lường (Chương 3, Bảng 3.1), danh sách chi tiết 19 ngân hàng trong mẫu (Phụ lục 1), nguồn trích xuất dữ liệu Báo cáo tài chính kiểm toán và mã lệnh xử lý trên Stata 17, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng 100% kết quả thực nghiệm.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?
Trả lời: Luận án mở ra chương trình nghiên cứu dài hạn tích hợp ba trụ cột: (1) Mô hình hóa tác động của chuyển đổi số và Ngân hàng Mở (Open Banking) đến hiệu quả biên; (2) Tích hợp các biến số rủi ro khí hậu và tín dụng xanh (ESG Banking) vào hàm hồi quy lợi nhuận; (3) Mở rộng kỹ thuật ước lượng sang Dynamic Spatial Panel Data Model để đo lường hiệu ứng lan tỏa rủi ro và hiệu quả giữa các định chế tài chính trong khu vực ASEAN.

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của NCS. Huỳnh Thị Thanh Trúc đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm giàu cơ sở lý luận về hiệu quả tài chính NHTM thông qua tích hợp 4 trường phái lý thuyết kinh điển trong bối cảnh nền kinh tế chuyển đổi.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình định lượng đa tầng gồm 10 biến độc lập/kiểm soát đại diện cho đặc điểm ngân hàng, đặc thù ngành và môi trường vĩ mô tác động đến ROA, ROE, NIM.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm chuẩn xác trên mẫu 19 NHTM niêm yết trong chuỗi thời gian 12 năm (2012–2023) bằng phương pháp FGLS loại trừ hoàn toàn các khuyết tật mô hình.
4. Phát hiện quy luật tác động mang tính quyết định của hệ số CIR (-), tỷ lệ an toàn vốn CAR (+), rủi ro tín dụng RISK (-) và sức mạnh thị trường MP (+) đến khả năng sinh lợi ngân hàng.
5. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ và 5 sơ đồ quy trình chuẩn hóa khả thi từ cấp độ ngân hàng thương mại, Hiệp hội Ngân hàng đến Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
6. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về ngân hàng số, ESG tài chính và kinh tế lượng không gian cho ngành Tài chính - Ngân hàng Việt Nam hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Sau cuộc khủng hoảng tiền tệ Châu Á năm 2009, Việt Nam bước vào giai đoạn phục hồi. Giai đoạn 2015 -2019 tình hình kinh tế đạt mức tăng trưởng khá, bình quân 7,09̀%, đến những năm 2020 – 2021, do ảnh hưởng của đại dịch Covid nên kinh tế có chiều hướng đi xuống, mức tăng trưởng 2.

Sau đó, năm 2022 có sự phục hồi mạnh mẽ trở lại đạt 8. Các năm tiếp theo thực sự là năm bản lề thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2021-2025, là thời điểm Việt Nam kỳ vọng đạt GDP đạt 10 triệu tỷ đồng. Kinh tế Việt Nam đã và đang sâu rộng vào kinh tế thế giới (Nguyễn Thị Hương, 2022) [8]. Cùng với quá trình phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế, là tổ chức trung gian tài chính, ngân hàng thương mại ̣(NHTM) đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối giữa khu vực tiết kiệm và khu vực đầu tư của nền kinh tế.

Các sản phẩm của NHTM ngày càng đa dạng, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Bên cạnh những thành quả đạt được thì ngành ngân hàng cũng gặp nhiều thách thức khi đang trong cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ 4 (CMCN 4.0) với xu hướng phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) ứng dụng mạnh mẽ trong các ngành nghề, trong đó có ngành ngân hàng. Trong xu thế phát triển mạnh mẽ của công nghiệp máy tính, bản thân các NHTM cũng phải tự đột phá để cạnh tranh với các ngân hàng khác. Ngoài ra, các NHTM trong trong nước cạnh tranh với các ngân hàng nước ngoài thì bản thân các ngân hàng này cũng bị cạnh tranh mạnh mẽ bởi các trung gian tài chính phi ngân hàng với hàng loại sản phẩm tương tự như sản phẩm ngân hàng với công nghệ AI.

Để đối mặt với sức ép cạnh tranh, mỗi ngân hàng sẽ tự thích nghi và tạo ra lợi nhuận và tăng trưởng bền vững. Lợi nhuận được xem là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động. Hiệu quả hoạt động được đo lường và đánh giá thông qua 2 nhóm chỉ tiêu đó là hiệu quả tài chính và hiệu quả phi tài chính (xã hội, môi trường. Các ngân hàng không có khả năng cạnh tranh sẽ bị thay thế bởi các ngân hàng mạnh hơn.

Điều này cho thấy các ngân hàng càng có hiệu quả tài chính cao thì lợi thế cạnh tranh càng tốt. Có thể nói hiệu quả tài chính của ngân hàng là một vấn đề quan tâm của cả nhà đầu tư 1 bên trong, bên ngoài ngân hàng cũng như các bên liên quan, là căn cứ để các bên quan tâm đưa ra quyết định quản lý phù hợp. Như vậy, hiệu quả tài chính trở thành một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá sự tồn tại, phát triển bền vững của mỗi NHTM trong bối cảnh môi trường cạnh tranh quốc tế ngày càng gia tăng. Tại Việt Nam (VN), hiện nay có 49 ngân hàng trong nước và nước ngoài.

Trong đó có 31 NHTM cổ phần trong nước. Theo chủ trương NHNN thì các ngân hàng này niêm yết trên sàn chứng khoán trong hết năm nay. Tính đến năm 2022, có 19 NHTM cổ phần trong nước niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam. Một số ngân hàng hoạt động không hiệu quả dẫn tới ngừng hoạt động hoặc phải mua bán sáp nhập (M&A) xảy ra một vài năm trước ở Việt Nam (Oceanbank, PG Bank hay Mekong bank, …).

Các NHTM đang đối mặt với những khó khăn trong việc huy động và cho vay do phần lớn khách hàng doanh nghiệp thiếu đầu ra. Nợ xấu trong các ngân hàng tăng cao, nhiều ngân hàng đang phải đối mặt với việc bán tài sản đảm bảo để thu hồi nợ, dù đã giảm giá rất thấp so giá trị khoản vay. Do thị trường bất động sản “đóng băng” khiến cho hoạt động xử lý nợ xấu của ngành ngân hàng gặp nhiều khó khăn, thậm chí có chiều hướng xấu đi. Bên cạnh đó, nhu cầu tín dụng và lãi suất cho vay giảm sút đã khiến biên lãi ròng (NIM) bị thu hẹp (Minh Phương, 2023) [15].

Từ thực trạng trên, vấn đề nghiên cứu về hiệu quả tài chính của NHTM niêm yết đã và đang trở nên cấp thiết. Trong những năm gần đây, đã có rất nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đã tiến hành các nghiên cứu về hiệu quả nói chung, hiệu quả tài chính / hiệu quả hoạt động trong các NHTM nói riêng. Các nghiên cứu chỉ dưới dạng bài báo hay bài đăng tạp chí chuyên môn chưa phải là luận án tiến sĩ và chưa chỉ ra được các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính một cách có hệ thống và phạm vi nghiên cứu về không gian và thời gian của các nghiên cứu này khác nhau, do vậy nhiều giải pháp, hàm ý quản trị và hàm ý chính sách đưa ra đến nay không còn phù hợp với thực tiễn hiện nay. Bên cạnh đó, các nghiên cứu sử dụng có nhiều tiêu chí để đánh giá hiệu quả tài chính và mỗi tiêu chí lại có những ưu nhược điểm khác nhau.

Xem xét các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính khá khác nhau, các kết quả nghiên cứu có sự khác biệt khá nhiều về không gian và thời gian, việc xác định các tiêu chí đo lường hiệu quả tài chính, 2 phân tích hiệu quả tài chính, phân tích các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết khá hạn chế. Việc nghiên cứu đầy đủ về phân tích hiệu quả tài chính, phân tích tác động của các nhân tố đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết tại Việt Nam thời gian qua hầu như chưa có những nghiên cứu đầy đủ và chuyên sâu. Vì vậy, tác giả lựa chọn đề tài: "Phân tích các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết ở Việt Nam" làm luận án tiến sĩ của mình. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích toàn diện hiệu quả tài chính, tìm hiểu mối quan hệ giữa các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính tại các NHTM niêm yết ở Việt Nam.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm tìm hiểu mối quan hệ giữa các nhân tố tác động đến hiệu quả tài chính tại các NHTM niêm yết ở Việt Nam, cung cấp cơ sở thực nghiệm cho các giải pháp nâng cao hiệu quả tài chính của các NHTM niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Luận án sử dụng các phương pháp thống kê phân tích, so sánh, thống kê mô tả, kỹ thuật phân tích định lượng số liệu thứ cấp thu thập được từ thị trường chứng khoán Việt Nam của 19 NHTM để thực hiện các mục tiêu nghiên cứu. Luận án cho biết nhân tố nào có mối quan hệ đồng biến, nghịch biến với hiệu quả tài chính tại các NHTM niêm yết ở Việt Nam. Tuy nhiên mức độ ảnh hưởng không giống nhau.

Kết quả nghiên cứu này có ý nghĩa đối với các nhà quản trị tại các NHTM, những nhà nghiên cứu chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu về hiệu quả tài chính của các NHTM Ở Việt Nam cũng có khả nhiều nghiên cứu chính thức về hiệu quả hoạt động, khả năng sinh lợi, năng lực tài chính của các NHTM như luận án tiến sĩ của Phạm Thị Hồng Nhung (2023) tác động của cấu trúc vốn đến lợi nhuận và rủi ro của các ngân hàng thương mại Việt Nam [13] hay trong luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Vân (2022) nghiên cứu năng lực tài chính của các NHTM sau M&A ở Việt Nam theo các tiêu chí Camels [26]. Nguyễn Việt Hùng (2008) nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của 32 NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2001-2005 [6].

Hạn chế của các nghiên cứu này là chỉ mới xem xét tác động của một hay một vài 3 khía cạnh của hiệu quả tài chính và được thực hiện trong các giai đoạn phát triển trước đây của ngân hàng, khi mức độ cạnh tranh giữa các ngân hàng chưa cao, nền kinh tế phát triển ở mức thấp. Hiệu quả tài chính của các ngân hàng được các nhà nghiên cứu trước thực hiện dựa trên nhận diện nó như một phần của hiệu quả hoạt động hay hiệu quả kinh doanh của ngân hàng. Muhammad Bilal & Hanudin Amin (2015) nghiên cứu về hiệu quả tài chính của ngân hàng Islamic trong và sau cuộc khủng hoảng nợ dưới chuẩn Mỹ ở Pakistan [80]. Ekinci và Poyraz (2019) nghiên cứu ảnh hưởng của rủi ro tín dụng đến hiệu quả tài chính của tiền gửi ngân hàng ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Nghiên cứu này sử dụng chỉ số “Sức sinh lợi của tài sản” (ROA) và “Sức sinh lợi của vốn chủ sở hữu" (ROE) được sử dụng làm đại diện cho các chỉ số hiệu quả tài chính trong khi nợ xấu (NPL) được sử dụng làm chỉ số rủi ro tín dụng. Các tác giả đã sử dụng 13 chỉ số tài chính để đo lường hiệu quả tài chính theo 5 nhóm gồm: (i) khả năng sinh lợi (ROA, ROE), (ii) rủi ro và khả năng thanh toán (LQR), (iii) tính thanh khoản (CR, Current Asset Ratio, NLTA), (iv) tỷ lệ an toàn vốn (CAR, ELR) và (v) hiệu quả hoạt động (Net Interest Margin, Net Interest Revenue/Average Assets, Other Operating Income/Average Assets, Non-Interest Expense/Average Assets, Cost/Income ratio [61]. Nghiên cứu này tuy đánh giá và đo lường hiệu quả tài chính của ngân hàng khá toàn diện nhưng chỉ nhấn mạnh vào hiệu quả tiền gửi. Gupta và Mahakud (2020) sử dụng phương pháp GMM phân tích dữ liệu của 64 NHTM Ấn Độ để nghiên cứu vai trò của các yếu tố quyết định kinh tế vĩ mô, đặc thù ngành và ngân hàng khác nhau đối với hiệu quả hoạt động của các NHTM Ấn Độ giai đoạn từ 1998-1999 đến 2015- 2016 [64].

Trong đó, tác giả đề cập đến hiệu quả tài chính như một phần của hiệu quả hoạt động và nó được đo lường thông qua ROA và ROE. Alfadli và Rjoub. (2020) xem xét số liệu thống kê ổn định của 62 NHTM từ quý 1 đến quý 4 năm 2011. Nghiên cứu áp dụng kỹ thuật ước lượng sai số hiệu chỉnh1 1 Panel-Corrected Standard Errors 4 (PCSE) cho tập dữ liệu bảng cân bằng, đã kiểm tra tác động của các biến số kinh tế vĩ mô (INF, OILP), ngành ngân hàng (Conc) và các biến của từng ngân hàng cụ thể (SIZE, Eff, CAR, LIQ, CR, Dive) đến hiệu quả tài chính (ROA, ROE, NIM, PBT) của các NHTM hoạt động tại các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) [41].

Đây là một nghiên cứu đề cập khá toàn diện, đầy đủ đến hiệu quả tài chính của ngân hàng.