Luận văn phân tích hiệu quả của một số mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại huyện định hóa tỉnh thái nguyên

Luận văn phân tích hiệu quả các mô hình sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, đề xuất giải pháp bền vững.

• Tác giả: Chu Thị Thơ
• Người hướng dẫn: ThS. Dương Hồng Việt
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa chính Môi trường
• Đề tài: Phân Tích Hiệu Quả Mô Hình Sinh Kế Thích Ứng Biến Đổi Khí Hậu Tại Định Hóa, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Yêu cầu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• 1.3.1. Ý nghĩa trong khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Một số khái niệm cơ bản về biến đổi khí hậu
• 2.2.1. Biến đổi khí hậu
• 2.2.2. Thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.3. Các kết quả nghiên cứu về biến đổi khí hậu trên thế giới và Việt Nam
• 2.3.1. Kết quả nghiên cứu về biến đổi khí hậu trên thế giới
• 2.3.2. Kết quả nghiên cứu về biến đổi khí hậu tại Việt Nam
• 2.4. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến nội dung của đề tài
• 2.5. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất nông nghiệp
• 2.6. Các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.7. Các mô hình và hoạt động sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.8. Đánh giá chung từ tổng quan
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.2. Phương pháp xử lý số liệu, phân tích số liệu
• 3.4. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐẠT ĐƯỢC
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.2. Thực trạng sinh kế của người dân và tác động của biến đổi khí hậu tại huyện Định Hóa
• 4.2.1. Thực trạng sinh kế của người dân
• 4.2.2. Tác động của biến đổi khí hậu tại huyện Định Hóa
• 4.2.3. Hiểu biết của người dân đến tác động của biến đổi khí hậu
• 4.3. Các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu tại địa phương
• 4.4. Phân tích hiệu quả tổng hợp của một số mô hình sinh kế thích ứng với BĐKH tại địa phương
• 4.5. Thuận lợi và khó khăn trong việc áp dụng các mô hình sinh kế thích ứng biến đổi khí hậu
• 4.6. Phân tích các giải pháp nhân rộng mô hình sinh kế thích ứng với BĐKH tại địa phương
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với chính quyền địa phương
• 5.2. Đối với người dân địa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Mô hình sinh kế và thích ứng biến đổi khí hậu

Mô hình sinh kế là một trong những giải pháp quan trọng giúp người dân Định Hóa, Thái Nguyên thích ứng với biến đổi khí hậu. Các mô hình này bao gồm nông nghiệp thích ứng, quản lý tài nguyên, và phát triển bền vững. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc áp dụng các mô hình như VAC (Vườn - Ao - Chuồng) và SRI (Hệ thống canh tác lúa cải tiến) đã mang lại hiệu quả kinh tế cao, đồng thời giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Các mô hình này không chỉ giúp cải thiện sinh kế mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

1.1. Mô hình VAC

Mô hình VAC là một trong những mô hình sinh kế hiệu quả tại Định Hóa. Nó tận dụng tối đa nguồn dinh dưỡng từ vườn, ao, và chuồng nuôi, giúp người dân tăng thu nhập. Tuy nhiên, mô hình này còn gặp một số hạn chế như thiếu quy hoạch hợp lý và vệ sinh chuồng trại chưa đảm bảo. Việc cải thiện các yếu tố này sẽ giúp mô hình VAC phát huy tối đa hiệu quả.

1.2. Hệ thống canh tác lúa cải tiến SRI

SRI là mô hình canh tác lúa giúp tăng khả năng chống chịu của cây lúa trước biến đổi khí hậu. Phương pháp này giảm lượng nước sử dụng và hạn chế phát thải khí nhà kính. Tại Định Hóa, mô hình SRI đã được áp dụng thí điểm và cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao năng suất và giảm chi phí sản xuất.

II. Tác động của biến đổi khí hậu đến sinh kế

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sinh kế của người dân Định Hóa. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt, hạn hán, và sạt lở đất đã làm giảm năng suất nông nghiệp và gây thiệt hại lớn về kinh tế. Nghiên cứu cho thấy, từ năm 2014 đến nay, tần suất các hiện tượng này tăng lên đáng kể, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân.

2.1. Lũ lụt và hạn hán

Lũ lụt và hạn hán là hai hiện tượng thường xuyên xảy ra tại Định Hóa. Lũ lụt gây ngập úng, phá hủy mùa màng, trong khi hạn hán làm thiếu nước tưới tiêu, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Các giải pháp như xây dựng hệ thống thủy lợi và trồng cây chịu hạn đang được áp dụng để giảm thiểu tác động.

2.2. Sạt lở đất

Sạt lở đất là vấn đề nghiêm trọng tại các khu vực miền núi như Định Hóa. Hiện tượng này thường xảy ra sau các trận mưa lớn, gây thiệt hại về tài sản và đe dọa tính mạng người dân. Các biện pháp như trồng rừng phòng hộ và xây dựng đê chắn đang được triển khai để hạn chế rủi ro.

III. Chiến lược thích ứng và phát triển bền vững

Để thích ứng với biến đổi khí hậu, Định Hóa đã triển khai nhiều chiến lược thích ứng và phát triển bền vững. Các chiến lược này bao gồm nâng cao nhận thức cộng đồng, áp dụng các mô hình sinh kế hiệu quả, và tăng cường quản lý tài nguyên. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc kết hợp giữa kiến thức bản địa và công nghệ hiện đại sẽ giúp người dân thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu.

3.1. Nâng cao nhận thức cộng đồng

Nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về biến đổi khí hậu là yếu tố quan trọng trong việc thích ứng. Các chương trình tập huấn và tuyên truyền đã được triển khai để giúp người dân hiểu rõ hơn về tác động của biến đổi khí hậu và cách ứng phó hiệu quả.

3.2. Quản lý tài nguyên bền vững

Quản lý tài nguyên bền vững là một trong những chiến lược quan trọng giúp Định Hóa thích ứng với biến đổi khí hậu. Các biện pháp như bảo vệ rừng, sử dụng nước tiết kiệm, và tái chế phụ phẩm nông nghiệp đang được áp dụng để đảm bảo nguồn tài nguyên cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Việt Nam là một quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á. Sản xuất nông nghiệp là sinh kế chính của người dân khu vực nông thôn. Theo Bộ Tài Nguyên và Môi Trường ngày 13/11/2019 Bộ trưởng Trần Hồng Hà đã ký và ban hành quyết định số 2098/QĐ-BTNMT phê duyệt và công bố kết quả thống kê đất đai của cả nước trong năm 2018. Thống kê cho biết, tổng diện tích đất tự nhiên của cả nước là 33.597 ha, trong đó nhóm đất nông nghiệp chiếm 27.454 ha chiếm hơn 2/3 diện tích đất tự nhiên của nước ta với 48% dân số làm nông nghiệp.

Bên cạnh đó, GDP của Việt Nam trong năm 2018 đạt 7,08% mức tăng trưởng cao nhất kể từ năm 2008, trong đó ngành Nông Lâm Ngư nghiệp tăng 3,76% đóng góp 8,7% vào mức tăng trưởng chung so với năm 2017. Trong năm 2018, sản xuất nông nghiệp phát triển ổn định với diện tích trồng lúa đạt 7,57 triệu ha, năng suất đạt 58,1 tạ/ha (Tổng cục thống kê Việt Nam, 2018) [21]. Biến đổi khí hậu (BĐKH) là sự thay đổi của khí hậu và những thành phần liên quan bao gồm đại dương, đất đai, nước biển dâng, băng tan và nước biển dâng… Trước đây BĐKH diễn ra trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên, tuy nhiên thời gian gần đây, BĐKH xảy ra do tác động của các hoạt động của con người như việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong giao thông vận tải và sản xuất công nghiệp, thải ra môi trường khí nhà kính ví dụ như khí CO2 (OpenDevelopment Vietnam 2019) [15]. Việt Nam là nước dễ bị tổn thương dưới tác động của BĐKH.

Theo đánh giá hàng năm về những nước chịu ảnh hưởng nặng nhất của các tác động thời tiết cực đoan giai đoạn từ 1997 – 2016, Việt Nam đứng thứ 5 về Chỉ số rủi ro khí hậu toàn cầu năm 2018 và đứng thứ 8 về Chỉ số rủi ro khí hậu dài hạn (CRI) (David Eckstein và cs, 2017)[36]. Việt Nam nằm hoàn toàn trong vành đai nhiệt đới khu vực gió mùa Đông Nam Á, ở đây khí hậu phân hóa theo mùa rõ rệt, mùa mưa nóng ẩm từ tháng 5 đến tháng 11 chiếm 70-80% lượng nước trong năm, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, lượng mưa chỉ chiếm 20-25% lượng mưa trong năm, khí hậu lạnh về mùa m 2 đông, nóng ẩm về mùa hạ. Theo nghiên cứu của các chuyên gia khí tượng thủy văn (KTTV) và môi trường cho thấy những năm nay gần đây, Thái Nguyên là một trong những tỉnh chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của biến đổi khí hậu. Mặc dù BĐKH chưa gây thiệt hại nghiêm trọng trên diện rộng tại các địa phương trong tỉnh nhưng những hiện tượng như: Hạn hán, rét hại, gió lốc, mưa đá, mưa lớn, lũ quét, ngập úng, sạt lở cục bộ… gia tăng về tần suất, mức độ khiến cho công tác phòng ngừa gặp rất khó khăn, nguy cơ gây thiệt hại về người và tài sản ngày một tăng (Dương Văn 2019) [3].

Đối với tỉnh Thái Nguyên, nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực và đóng ghóp một phần không nhỏ khoảng 20% GDP năm 2011 trong cơ cấu nền kinh tế của toàn tỉnh. Tuy nhiên, trong những năm gần đây hoạt động sản xuất nông nghiệp của toàn tỉnh phải hứng chịu nhiều thiệt hại do thiên tai gây ra. Theo chi cục quản lý đê điều và Phòng chống lụt bão của tỉnh công bố hang năm, tại tỉnh Thái Nguyên mỗi năm trung bình có 4 cơn lũ, hàng năm thiệt hại do bão lũ gây ra hàng chục tỷ đồng, ảnh hưởng nặng nề đến chăn nuôi và trồng trọt. Từ năm 2009 với sự hoạt động mạnh mẽ của hiện tượng El Nino dẫn đến lượng mưa thấp gây thiếu hụt trầm trọng lượng nước phục vụ cho sản xuất nông nghiệp gây hạn hán, ảnh hưởng không nhỏ đến vụ Đông – Xuân của toàn tỉnh.

Ngoài ra, do ảnh hưởng của các đợt rét đậm rét hại bất thường hàng năm cũng gây thiệt hại lớn cho trồng trọt và chăn nuôi gia súc gia cầm làm ảnh hưởng lớn đến sinh kế của người dân trên địa bàn toàn tỉnh. Định Hóa là một huyện miền núi nằm phía Tây – Tây Bắc của tỉnh Thái Nguyên với địa hình khá phức tạp và tương đối hiểm trở, ở dạng núi thấp, đồi cao. Xen giữa các dãy núi đá vôi và đồi, núi đất là những cánh đồng hẹp. Căn cứ vào độ dốc có thể phân ra: Đất có độ dốc trên 250C có 116,8 km2, đất có độ dốc dưới 250C có 145,96 km2, đất núi 152,67km2.

Định Hoá có khí hậu nhiệt đới, chia làm hai mùa. Mùa nóng từ tháng 4 đến tháng 10 hàng năm. Tháng nóng nhất là tháng 8, nhiệt độ trung bình lên tới 280C. Mùa lạnh từ tháng 11 năm trước đến tháng 3 năm sau.

Tháng lạnh nhất là tháng 1, nhiệt độ trung bình xuống tới 150C. Mùa nóng có những ngày nhiệt độ lên trên 41 0C, mùa lạnh có lúc nhiệt độ xuống tới 10C. Tổng diện tích tự nhiên của huyện là 51.421,32 ha, trong đó nhóm đất nông nghiệp là: m 3 44.868,36 ha (đất sản xuất nông nghiệp 10.835,68 ha, đất lâm nghiệp 34. Với địa hình đất dốc và tương đối hiểm trở, nằm trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa huyện Định Hóa chịu ảnh hưởng lớn từ những hiện tượng thời tiết cực đoan do BĐKH gây ra như: lũ lụt xảy ra chủ yếu ở các xã Tân Dương, Phượng Tiến, Quy Kỳ, Linh Thông, Sơn Phú, Bình Thành, Điềm Mặc, Phú Đình; hạn hán xảy ra chủ yếu ở các xã Kim Sơn, Bảo Linh, Điềm Mặc …; ngoài ra còn có các hiện tượng mưa đá, sạt lở đất, sương muối, sụt lún,… thường xuyên xảy ra trên địa bàn huyện.

Do thời tiết cực đoan những năm gần đây xảy ra thường xuyên với tần số cao gây ra những thiệt hại nặng nề về nông lâm ngư nghiệp của cả huyện. Từ năm 2014 đến nay các hiện tượng rét đậm, rét hại, hạn hán, mưa lớn dẫn đến lũ ống, lũ quét, sạt lở đất, ngập lụt xảy ra thường xuyên hơn. Năm 2017 có 376,7 ha lúa, hơn 20 ha ngô bị thiệt hại do mưa lũ, tổng thiệt hại lớn hơn 70% sản lượng nông nghiệp toàn huyện (UBND huyện Định Hóa, 2018) (27). Xuất phát từ những vấn đề trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Phân tích hiệu quả của một số mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại huyện Định Hóa tỉnh Thái Nguyên”.

Mục tiêu nghiên cứu Lựa chọn, đề xuất nhân rộng một số mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu tại tỉnh Thái Nguyên, góp phần phát triển sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Yêu cầu của đề tài - Đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên. - Đánh giá được thực trạng sinh kế của người dân tại huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên và tác động của biến đổi khí hậu; - Phân tích hiệu quả của một số mô hình sinh kế thích ứng với BĐKH tại địa bàn nghiên cứu; - Phân tích các thuận lợi và khó khăn trong việc áp dụng các mô hình đã lựa chọn; - Đề xuất một số giải pháp nhân rộng các mô hình sinh kế thích ứng BĐKH có hiệu quả tại địa bàn nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 1.

Ý nghĩa trong khoa học - Đề tài bổ sung thông tin về tác động của BĐKH và tìm hiểu các kiến thức bản địa của nông dân trong ứng phó với biến đổi khí hậu. - Xác định, bổ sung một số hoạt động thích ứng với BĐKH và các kiến thức bản địa của nông dân vùng dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp và áp dụng trong ứng phó với BĐKH. - Đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo về BĐKH. Các khiến nghị và dự báo có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan lãnh đạo, quản lý và hoạch định chính sách tại địa phương.

Ý nghĩa trong thực tiễn - Đánh giá được thực trạng về hoạt động sinh kế của người dân khi chịu ảnh hưởng của BĐKH để đưa ra các giải pháp. - Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở giúp người nông dân sản xuất nông nghiệp tại huyện Định Hóa nói riêng và nông dân miền núi thuộc dân tộc thiểu số trên cả nước nói chung nhận thức được tầm quan trọng của các hoạt động thích ứng với BĐKH, các kiến thức bản địa của nhân dân trong ứng phó với BĐKH, để nâng cao đời sống và sản xuất của nông dân vùng dân tộc thiểu số trên địa bàn cả nước. m 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Việt Nam là một nước có nền kinh tế chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, đây cũng là sinh kế chính của người dân Việt Nam.

Nông nghiệp vẫn là ngành kinh tế quan trọng và là trụ đỡ của nền kinh tế với đóng góp khoảng 16,3% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Việt Nam (TCTK, 2016), diện tích đất nông nghiệp chiếm khoảng 35% tổng diện tích của cả nước và tạo ra khoảng 47% việc làm (FAO, 2016), nhiều hộ gia đình vẫn dựa vào nông nghiệp để đảm bảo an ninh lương thực (Trần Đại Nghĩa, 2018) [25]. Do Việt Nam có hình chữ S, dài 15 vĩ độ nghiêng về phía bán cầu Bắc, chiều dài Bắc Nam là 1650 km theo đường chim bay và có bờ biển dài 3260 km, nằm hoàn toàn trong khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa mưa nhiều, nên trở thành một quốc gia chịu nhiều tổn thương nặng nề của BĐKH và các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt, hạn hán, và sa mạc hóa,. Mới đây, theo báo cáo của Ủy ban liên quốc gia về BĐKH đã khẳng định, BĐKH gây tử vong và bệnh tật thông qua hậu quả của các dạng thiên tai sóng thần, bao, lũ lụt, hạn hán. nhiều bệnh dịch gia tăng dưới tác động của sự thay đổi nhiệt độ và hoàn cảnh sống làm giảm chất lượng, sản lượng của nông sản dẫn đến ảnh hưởng đến an ninh lương thực của quốc gia và xuất khẩu (Cổng thông tin điện tử Quảng Nam, 2018) [2].

Do vậy ngành nông nghiệp Việt Nam phải giải quyết đồng thời 3 vấn đề có liên quan mật thiết với nhau, đó là: Đảm bảo an ninh lương thực và thu nập cho người dân; thích ứng với BĐKH; giảm nhẹ những tác động rủi ro do BĐKH gây ra. Ðã có nhiều giải pháp được xây dựng nhằm giúp lĩnh vực nông nghiệp có thể thích ứng với những thay đổi về khí hậu, ứng phó với thiên tai ngày một gia tăng và khó lường.