CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DOANH THU VÀ PHÂN TÍCH DOANH THU 1. Những vấn đề cơ bản về doanh thu và phân tích doanh thu. Một số khái niệm về doanh thu: Theo chuẩn mực kế toán số 14 " Doanh thu và thu nhập khác", được ban hành và công bố theo Quyết định số 149/2001/QĐ-BTC ngày 31 tháng 12 năm 2001 của Bộ trưởng Bộ tài chính quy định: “Doanh thu: Là tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được trong kỳ kế toán, phát sinh từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh thông thường của doanh nghiệp, góp phần làm tăng vốn chủ sở hữu.” Theo đó, doanh thu chỉ bao gồm tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp đã thu được hoặc sẽ thu được. Các khoản thu hộ bên thứ ba không phải là nguồn lợi ích kinh tế, không làm tăng vốn chủ sở hữu của doanh nghiệp sẽ không được coi là doanh thu (ví dụ như khi người nhận đại lý thu hộ tiền bán hàng cho đơn vị chủ hàng, thì doanh thu của người nhận đại lý chỉ là tiền hoa hồng được hưởng).
Các khoản góp vốn của cổ đông hoặc chủ sở hữu làm tăng vốn chủ sở hữu nhưng không phải là doanh thu. Doanh thu của doanh nghiệp bao gồm: doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ, doanh thu hoạt động tài chính và doanh thu từ các hoạt động bất thường khác. Trong đó: Doanh thu bán hàng là toàn bộ số tiền thu được hoặc sẽ thu được từ việc bán hàng hóa, thành phẩm. Đây là khoản doanh thu chủ yếu của doanh nghiệp, đóng vai trò quyết định đến doanh thu chung của toàn doanh nghiệp.
Doanh thu cung cấp dịch vụ là doanh thu có được từ các giao dịch cung cấp dịch vụ, được ghi nhận khi kết quả của giao dịch đó được xác định một cách đáng tin cậy. Doanh thu hoạt động tài chính là tổng giá trị các lợi ích kinh tế doanh nghiệp thu được từ hoạt động tài chính hoặc kinh doanh về vốn trong kỳ kế toán. Doanh thu hoạt động tài chính phát sinh từ các khoản tiền lãi, tiền bản quyền, cổ tức và lợi nhuận được chia của doanh nghiệp, chỉ được ghi nhận khi thỏa mãn 2 điều kiện sau: SV: Đoàn Thị Thương Lớp K7HK1C1 – Đại học Thương Mại Khóa luận tốt nghiệp 9 GVHD: TH.S Nguyễn Thị Thu Hương có khả năng thu được lợi ích từ giao dịch đó và doanh thu được xác định tương đối chắc chắn. Một số vấn đề lí thuyết liên quan .1 Nguyên tắc và phương pháp xác định doanh thu.
Nguyên tắc: Theo quy định của chuẩn mực kế toán số 14 - Doanh thu và thu nhập khác thì doanh thu bán hàng được ghi nhận chỉ khi giao dịch bán hàng đồng thời thỏa mãn tất cả 5 điều kiện sau: - Doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu sản phẩm hoặc hàng hóa cho người mua. - Doanh nghiệp không nắm giữ quyền quản lý hàng hóa như người sở hữu hàng hóa hoặc quyền kiểm soát hàng hóa. - Doanh thu được xác định tương đối chắc chắn. - Doanh nghiệp đã thu được hoặc sẽ thu được lợi ích kinh tế từ giao dịch bán hàng.
- Xác định được các khoản chi phí liên quan đến giao dịch bán hàng. Phương pháp xác định doanh thu : - Doanh thu được xác định theo giá trị hợp lý của các khoản đã thu hoặc sẽ thu được. - Doanh thu phát sinh từ giao dịch được xác định bởi thỏa thuận giữa doanh nghiệp với bên mua hoặc bên sử dụng tài sản. Nó được xác định bằng giá trị hợp lý của các khoản đã thu được hoặc sẽ thu được sau khi trừ (-) các khoản chiết khấu thương mại, chiết khấu thanh toán, giảm giá hàng bán và giá trị hàng bán bị trả lại.
- Đối với các khoản tiền hoặc tương đương tiền không được nhận ngay thì doanh thu được xác định bằng cách quy đổi giá trị danh nghĩa của các khoản sẽ thu được trong tương lai về giá trị thực tế tại thời điểm ghi nhận doanh thu theo tỷ lệ lãi suất hiện hành. Giá trị thực tế tại thời điểm ghi nhận doanh thu có thể nhỏ hơn giá trị danh nghĩa sẽ thu được trong tương lai. - Khi hàng hóa hoặc dịch vụ được trao đổi để lấy hàng hóa hoặc dịch vụ tương tự về bản chất và giá trị thì việc trao đổi đó không được coi là một giao dịch tạo ra doanh thu. SV: Đoàn Thị Thương Lớp K7HK1C1 – Đại học Thương Mại Khóa luận tốt nghiệp 10 GVHD: TH.S Nguyễn Thị Thu Hương Khi hàng hóa hoặc dịch vụ được trao đổi để lấy hàng hóa hoặc dịch vụ khác không tương tự thì việc trao đổi đó được coi là một giao dịch tạo ra doanh thu.
Trường hợp này doanh thu được xác định bằng giá trị hợp lý của hàng hóa hoặc dịch vụ nhận về, sau khi điều chỉnh các khoản tiền hoặc tương đương tiền trả thêm hoặc thu thêm. Khi không xác định được giá trị hợp lý của hàng hóa hoặc dịch vụ nhận về thì doanh thu được xác định bằng giá trị hợp lý của hàng hóa hoặc dịch vụ đem trao đổi, sau khi điều chỉnh các khoản tiền hoặc tương đương tiền trả thêm hoặc thu thêm.2 Ý nghĩa của việc tăng doanh thu Đối với doanh nghiệp, tăng doanh thu là điều kiện để doanh nghiệp thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ kinh doanh, thu hồi vốn nhanh, bù đắp các khoản chi phí, tạo điều kiện tái sản xuất mở rộng quy mô hoạt động sản xuất kinh doanh và thực hiện tốt nghĩa vụ với Nhà nước, đồng thời tăng thu nhập cho người lao động. Đối với xã hội, tăng doanh thu góp phần thỏa mãn tốt hơn các nhu cầu tiêu dùng hàng hóa cho xã hội, thúc đẩy sản xuất phát triển, đảm bảo cân đối cung cầu, ổn định giá cả thị trường và mở rộng giao lưu kinh tế giữa các vùng miền và với các nước trong khu vực và trên thế giới.3 Mục đích của phân tích doanh thu Phân tích doanh thu nhằm mục đích nhận thức và đánh giá một cách đúng đắn, toàn diện và khách quan tình hình thực hiện các chỉ tiêu doanh thu bán hàng của doanh nghiệp trong kỳ về số lượng, kết cấu chủng loại và giá cả hàng bán…Qua đó thấy được mức độ hoàn thành, số chênh lệch tăng giảm của các chỉ tiêu kế hoạch doanh thu bán hàng của doanh nghiệp. Đồng thời, qua phân tích cũng nhận thấy được những mâu thuẫn tồn tại và những nguyên nhân ảnh hưởng khách quan cũng như chủ quan trong khâu bán hàng, để từ đó tìm ra được những chính sách, biện pháp quản lý thích hợp nhằm đẩy mạnh bán hàng, tăng doanh thu.
Những số liệu, tài liệu phân tích doanh thu bán hàng là cơ sở, căn cứ để phân tích các chỉ tiêu kinh tế khác như: phân tích tình hình mua hàng, phân tích tình hình chi phí hoặc lợi nhuận (kết quả) kinh doanh. Ngoài ra, doanh nghiệp cũng sử dụng SV: Đoàn Thị Thương Lớp K7HK1C1 – Đại học Thương Mại Khóa luận tốt nghiệp 11 GVHD: TH.S Nguyễn Thị Thu Hương các số liệu phân tích doanh thu bán hàng để làm cơ sở, căn cứ xây dựng kế hoạch sản xuất kinh doanh cho kỳ sau.4 Nguồn tài liệu sử dụng trong phân tích doanh thu Phân tích doanh thu bán hàng căn cứ vào những nguồn số liệu sau: + Nguồn dữ liệu bên trong doanh nghiệp: - Các chỉ tiêu kế hoạch doanh thu bán hàng của doanh nghiệp trong kỳ. Các chỉ tiêu kế hoạch doanh thu bán hàng của doanh nghiệp được xây dựng tùy thuộc vào chức năng, nhiệm vụ và đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như căn cứ vào yêu cầu quản lý của doanh nghiệp. Doanh thu bán hàng có thể được xây dựng theo các nghiệp vụ kinh doanh như: Doanh thu bán hàng hóa (kinh doanh thương mại), doanh thu bán thành phẩm (hoạt động sản xuất), doanh thu dịch vụ… Ngoài ra, doanh thu bán hàng có thể được xây dựng kế hoạch theo ngành, nhóm hàng hoặc những mặt hàng chủ yếu, theo các phương thức bán (bán buôn, bán lẻ…) theo tháng, quý… - Các số liệu kế toán được sử dụng trong phân tích tình hình doanh thu bán hàng bao gồm sổ kế toán tổng hợp, sổ kế toán chi tiết, các hợp đồng bán hàng và các đơn đặt hàng, các chứng từ hóa đơn bán hàng, báo cáo tài chính cuối năm của công ty (bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh) + Nguồn dữ liệu bên ngoài doanh nghiệp: - Các số liệu thông tin kinh tế thị trường, giá cả những mặt hàng mà doanh nghiệp sản xuất kinh doanh bao gồm cả thông tin trong nước và thông tin trên thị trường quốc tế và khu vực.
- Các chế độ, chính sách về thương mại, chính sách tài chính- tín dụng và các chính sách khác có liên quan đến hoạt động doanh nghiệp do Nhà nước hoặc do ngành ban hành. - Các tài liệu phản ánh chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và các ngành về việc chỉ đạo phát triển sản xuất kinh doanh hoặc lưu thông trong và ngoài nước, chính sách kinh tế tài chính do Nhà nước quy định trong từng thời kỳ. SV: Đoàn Thị Thương Lớp K7HK1C1 – Đại học Thương Mại Khóa luận tốt nghiệp 12 GVHD: TH.S Nguyễn Thị Thu Hương 1. Nội dung phân tích doanh thu.
Phân tích sự biến động của doanh thu qua các năm. Mục đích phân tích: Phân tích tốc độ phát triển của doanh thu bán hàng qua các năm để thấy được sự biến động tăng giảm và xu thế phát triển của doanh thu, đưa ra những thông tin dự báo nhu cầu của thị trường làm cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch kinh doanh trung hạn hoặc dài hạn của doanh nghiệp. Nguồn số liệu phân tích: Sổ chi tiết tài khoản “doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ”. Kế toán tổng hợp và chi tiết về doanh thu bán hàng qua các năm.
Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh qua các năm. Phương pháp phân tích: Phương pháp phân tích chỉ yếu là phân tích tốc độ doanh thu dựa trên cơ sở tính toán các chỉ tiêu như tốc độ phát triển liên hoàn, tốc độ phát triển định gốc và tốc độ phát triển bình quân theo công thức sau: + Tốc độ phát triển định gốc: = × 100 + Tốc độ phát triển liên hoàn: = × 100 + Tốc độ phát triển bình quân: = × 100 Trong đó: : Tốc độ phát triển định gốc : Doanh thu bán hàng kỳ i. : Tốc độ phát triển liên hoàn : Doanh thu bán hàng kỳ i-1. SV: Đoàn Thị Thương Lớp K7HK1C1 – Đại học Thương Mại Khóa luận tốt nghiệp 13 GVHD: TH.