Chương 1: Cơ sở lý luận về phát triển hoạt động cho vay tiêu dùng của Ngân hàng thương mại Chương 2: Thực trạng phát triển hoạt động cho vay tiêu dùng tại Ngân hàng Đại Dương – PGD Giang Văn Minh. Chương 3: Một số giải pháp phát triển hoạt động cho vay tiêu dùng tại Ngân hàng Đại Dương – PGD Giang Văn Minh. 3 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY TIÊU DÙNG CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI 1. Một số vấn đề lý luận về hoạt động cho vay tiêu dùng của NHTM 1.
Khái niệm, đặc điểm cho vay tiêu dùng của NHTM Tín dụng theo nghĩa Latin là Creditim, hàm chỉ sự tin tưởng, tín nhiệm. Tên gọi này xuất phát từ bản chất của quan hệ tín dụng. Đó là quan hệ giữa người cho vay và người đi vay theo các điều kiện đã được thỏa thuận trước như số tiền cho vay, thời hạn cho vay, lãi suất tín dụng … Trong quan hệ đó, người cho vay tin tưởng rằng người đi vay sẽ sử dụng vốn vay đúng mục đích, thực hiện đúng các nội dung đã thỏa thuận, có khả năng trả gốc, lãi đầy đủ, đúng hạn. Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về tín dụng, nhưng có thể hiểu đơn giản nhất, tín dụng là quan hệ vay mượn trên nguyên tắc hoàn trả cả vốn lẫn lãi giữa người đi vay và người cho vay.
Theo Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12: Cấp tín dụng là việc thỏa thuận để tổ chức, cá nhân sử dụng một khoản tiền hoặc cam kết cho phép sử dụng một khoản tiền theo nguyên tắc có hoàn trả bằng nghiệp vụ cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng và các nghiệp vụ cấp tín dụng khác. Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Theo thông tư số 39/2016/TT-NHNN của NHNN: Cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Khái niệm cho vay tiêu dùng Tín dụng ngân hàng không chỉ đáp ứng nhu cầu vốn ngắn hạn để bổ sung vốn lưu động cho các doanh nghiệp và cá nhân mà còn tham gia cấp vốn cho đầu tư 4 xây dựng cơ bản, cải tiến đổi mới kỹ thuật công nghệ sản xuất.
Ngoài ra tín dụng ngân hàng còn đáp ứng một phần đáng kể nhu cầu tiêu dùng của cá nhân. Cũng có nhiều khái niệm khác nhau về cho vay tiêu dùng. Cho vay tiêu dùng là hình thức cấp tín dụng trong đó ngân hàng thỏa thuận để khách hàng là cá nhân, hộ gia đình sử dụng một khoản tiền với mục đích tiêu dùng trên nguyên tắc hoàn trả cả gốc và lãi sau một thời gian nhất định. Cho vay tiêu dùng là một trong các nghiệp vụ cấp tín dụng của ngân hàng, là mối quan hệ về kinh tế trong đó ngân hàng chuyển cho khách hàng quyền sử dụng một lượng giá trị (tiền) với những điều kiện mà hai bên đã thỏa thuận trên nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi trong một thời gian nhất định nhằm giúp người tiêu dùng có thể sử dụng hàng hóa, dịch vụ trước khi họ có khả năng chi trả.
Theo thông tư số 39/2016/TT-NHNN của NHNN: Cho vay phục vụ nhu cầu đời sống là việc tổ chức tín dụng cho vay đối với khách hàng là cá nhân để thanh toán các chi phí cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân đó, gia đình của cá nhân đó. Cho vay tiêu dùng là một hoạt động tất yếu hình thành do yêu cầu của nền kinh tế thị trường nhằm giải quyết các vấn đề: người tiêu dùng có nhu cầu tiêu dùng vượt quá khả năng thanh toán hiện tại, người bán mong muốn được tiêu thụ hàng hóa. Vì vậy, cần đến một tổ chức thứ ba thực hiện việc cho vay đối với người mua hoặc hỗ trợ cho người bán. Đó là lý do để hình thành nên hoạt động CVTD tại các NHTM.
Trong thời gian tới, CVTD sẽ tiếp tục đóng một vai trò chủ đạo trong các sản phẩm, dịch vụ mà các NHTM tập trung phát triển không chỉ vì CVTD là một trong những hoạt động đem lại lợi nhuận cao cho ngân hàng mà còn vì nhu cầu tiêu dùng của khách hàng ngày càng đa dạng, mức sống người dân ngày càng cao và trình độ dân trí ngày càng phát triển. Đặc điểm của cho vay tiêu dùng Cho vay tiêu dùng là khoản cho vay nhằm tài trợ cho nhu cầu chi tiêu của người tiêu dùng bao gồm cá nhân, hộ gia đình. Đây là một nguồn tài chính quan trọng giúp họ trang trải nhu cầu về nhà ở, đồ dùng trong gia đình và xe cộ… Bên cạnh đó, cho vay tiêu dùng còn đáp ứng những chi tiêu cho nhu cầu giáo dục, y tế 5 và du lịch. Do đó cho vay tiêu dùng có những đặc điểm riêng khác đối với tín dụng ngân hàng nói chung.
- Đối tượng cho vay (khách hàng vay): Đối tượng cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình. Cho vay tiêu dùng tập trung chủ yếu vào các đối tượng mà nhu cầu của họ là mua sắm, sử dụng các hàng hóa, dịch vụ trước khi họ có khả năng về tài chính để phục vụ đời sống của mình. Đặc điểm riêng giữa những khách hàng vay là những cá nhân có thu nhập, mức sống khác nhau. Mức thu nhập luôn có xu hướng tỷ lệ thuận với nhu cầu vay tiêu dùng.
Nếu thu nhập của khách hàng cao họ sẽ có xu hướng vay nhiều hơn và ngược lại. Khi khách hàng có mức sống cao thì họ sẽ tiêu dùng nhiều mặt hàng xa xỉ và phong phú hơn nên nhu cầu vay tiêu dùng cũng cao hơn. - Mục đích vay của khách hàng: Mục đích vay của khách hàng là nhằm phục vụ nhu cầu tiêu dùng của cá nhân, hộ gia đình, không phải bắt nguồn từ mục đích kinh doanh. Các nhu cầu đó bao gồm: vay để mua nhà ở, chữa bệnh, du học, xây, sửa nhà, mua sắm vật dụng gia đình, giải trí…Do đó, vay tiêu dùng của khách hàng phụ thuộc vao nhu cầu, văn hóa, phong cách tiêu dùng của từng khách hàng, chu kỳ kinh tế và giá cả hàng hóa, dịch vụ tại những thời điểm nhất định.
Mục đích vay của khách hàng là một trong những nhân tố để ngân hàng tiến hành thẩm định, xem xét cho vay. - Quy mô của khoản vay: Đối với khoản cho vay tiêu dùng, quy mô từng hợp đồng vay thường nhỏ và số lượng các khoản vay lớn. Ngoài các khoản vay bất động sản, hầu hết các khoản vay tiêu dùng khác đều có quy mô nhỏ. Khách hàng vay tiêu dùng chủ yếu vay các khoản do các hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng không có giá trị quá lớn.
- Thời hạn của các khoản vay: Thời hạn của các khoản cho vay tiêu dùng đa dạng, bao gồm cả ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Điều này tùy thuộc vào sự thỏa thuận giữa khách hàng và ngân hàng trong hợp đồng tín dụng và phụ thuộc vào quy mô của khoản vay và nguồn trả nợ của khách hàng. - Lãi suất cho vay: Do quy mô của các khoản vay tiêu dùng thường nhỏ (trừ những khoản vay để mua bất động sản), dẫn đến chi phí để cho vay cao. Do đó lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao hơn lãi suất cho vay thương mại.
6 Mặt khác, các khoản cho vay tiêu dùng khá cứng nhắc, thường được áp dụng một mức lãi suất cố định trong suốt thời gian của hợp đồng tín dụng đặc biệt là hình thức cho vay trả góp. Khi vay tiền, người tiêu dùng cũng tỏ ra kém nhạy cảm với sự thay đổi của lãi suất mà thường chú ý nhiều hơn đến khoản tiền mà hàng tháng họ phải trả. Tuy vậy, để giảm thiểu rủi ro cho cả hai bên thì các ngân hàng thường áp dụng lãi suất thả nổi với các khoản tín dụng trung và dài hạn. - Nguồn trả nợ của khách hàng vay: Nguồn trả nợ của khách hàng được trích từ thu nhập, không nhất thiết phải là từ kết quả của việc sử dụng khoản vay đó.
Các NHTM thường căn cứ vào thu nhập hàng tháng của khách hàng để xem xét và lập kế hoạch thu nợ. Mức thu nhập của khách hàng thường không ổn định và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như chu kỳ, cơ cấu nền kinh tế, trình độ và các biến cố bất thường. Chính vì khoản vay được đảm bảo bằng nguồn thu nhập của khách hàng nên mức độ rủi ro khá cao. Các NHTM thường yêu cầu khách hàng vay tiêu dùng phải có tài khoản tại ngân hàng và tiền trả lương hàng tháng qua tài khoản ngân hàng để giảm thiểu và kiểm soát được rủi ro.
- Chi phí quản lý các khoản cho vay: Trong các khoản cho vay của NHTM thì cho vay tiêu dùng là một trong những hình thức cho vay có chi phí quản lý cao. Lý do xuất phát từ đặc điểm quy mô của các khoản vay nhỏ, số lượng các khoản vay nhiều nên các NHTM phải bỏ nhiều thời gian và công sức cũng như nhân lực để thẩm định, giải ngân và theo dõi, giám sát khoản vay. Quá trình thu thập thông tin về khách hàng (tư cách pháp lý, mức thu nhập…) thường gặp khó khăn do khách hàng có tâm lý không muốn công khai về tài chính và các thông tin về tư cách pháp lý cá nhân và hệ thống quản lý hành chính của nước ta còn hạn chế. - Rủi ro trong hoạt động cho vay tiêu dùng: Cho vay tiêu dùng là một trong những hoạt động tín dụng có rủi ro lớn của NHTM.
Đối tượng cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình và nguồn trả nợ chủ yếu là từ thu nhập hàng tháng, có thể biến động tùy theo tình trạng công việc và sức khỏe của mỗi cá nhân. Hình thức cho vay này có thể xảy ra các trường hợp bất ngờ như khách hàng bị ốm, bệnh tật hay mất việc làm hoặc chết bất ngờ, ngân hàng sẽ khó khăn trong việc thu hồi nợ, đặc biệt là đối với các khoản vay dài hạn. 7 Thêm vào đó, việc chứng minh tài chính của khách hàng cá nhân thường gặp nhiều khó khăn do chủ yếu dựa vào tiền lương, sự suy đoán chứ không đưa ra được bằng chứng cụ thể, chính xác, độ tin cậy không cao.