MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tổng điều tra quốc gia về vị thành niên và thanh niên Việt Nam lần thứ 2, do Bộ Y tế, Tổng Cục Thống kê, WHO, UNICEF phối hợp tổ chức thực hiện tại 63 tỉnh thành, khảo sát trên 10.000 thanh thiếu niên. Trong các kết quả [1], một số vấn đề về sức khỏe tâm thần của lứa tuổi này khiến các bậc phụ huynh và các nhà giáo dục không khỏi lo lắng: Có đến 102 em (25%) đã tìm cách tự tử và 32,6% trong số đó đã thực hiện hành vi tự tử, hoặc đã cố tìm cách tự tử trong 12 tháng; Có tới 409 em (4,1%) có ý định tự tử, cao gấp 2 lần so với 5 năm trước Đã rất nhiều nhà tâm lý học, bác sĩ tâm bệnh đều chung một nhận định, lứa tuổi dậy thì từ 13 - 16, hành vi thường diễn ra bột phát do nhiều yếu tố “bất thường” ở giai đoạn này: áp lực từ việc học và thi cử, từ bạo lực gia đình, thất bại trong quan hệ tình cảm tuổi học trò… Song quan trọng hơn, nguyên nhân chính là hầu hết các vụ tự tử ở lứa tuổi này đều xuất phát từ… vấn đề khủng hoảng tâm lý – xã hội ở lứa tuổi vị thành niên. Theo thống kê mới của Trung tâm Tư vấn sức khỏe sinh sản, kế hoạch hóa gia đình của Bệnh viện Phụ sản Trung ương, trong 5 năm 2008 - 2012, tại đây mỗi năm có xấp xỉ 80 - 100 ca đẻ/nạo phá thai ở độ tuổi vị thành niên.
Tỷ lệ mang thai vị thành niên trong tổng số ca nạo phá thai ở Bệnh viện này chiếm khoảng 1 – 3 [2]. Theo hội Kế hoạch hóa Gia đình Việt Nam cho biết Việt Nam là một trong ba nước có tỷ lệ nạo phá thai cao nhất thế giới, trong đó 20% là lứa tuổi vị thành niên. Hiện Việt Nam có 23,8 triệu người vị thành niên và thành niên, chiếm 31% dân số. Ước tính trong mười năm tới, tỷ lệ này sẽ tăng thêm 4,8% [3].
Không những thế còn rất nhiều con số đáng báo động từ những vụ tự tử hay tự tử tập thể của các em lứa tuổi 13,14 chỉ vì những lý do hết sức vu vơ như chỉ vì một chuyện buồn của một người bạn thân mà cả 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhóm bạn cùng nhảy sông tự tử. Những hình ảnh học sinh xô xát không còn là điều hiếm, câu chuyện bạo lực học đường không chỉ có học sinh nam mà giờ đây là cả các em học sinh nữ. Những hình ảnh áo trắng đồng phục ẩu đả nhau chỉ vì một ánh nhìn không thiện cảm hay mối quan hệ tình cảm khác giới chớm nở đã trở nên nhiều và đáng báo động…Có những em học sinh học rất giỏi nhưng rồi lại trầm cảm, điên khùng chỉ vì áp lực học hành quá lớn, sự kỳ vọng của cha mẹ đặt nên vai các em một khối nặng vô hình, sự vô tâm của cha mẹ, việc không thể can thiệp sâu của nhà trường đẩy nhiều em đến tệ nạn xã hội, đến việc mất thăng bằng về tâm lý. Nhìn nhận ở một góc độ nhà nghiên cứu, ThS.
Đỗ Văn Bình cho rằng: “Ở Việt Nam, trong những năm qua các vấn đề xã hội của học sinh ngày càng có xu hướng gia tăng, vai trò giáo dục của gia đình, cộng đồng cũng như một số hạn chế của cơ chế chính sách giáo dục đã được nhiều chuyên gia cũng như toàn xã hội quan tâm phân tích, góp ý và một số thử nghiệm mô hình CTXH học đường đã được triển khai đạt kết quả tốt [ 7, trang1] Tại hội thảo “ Phát triển nghề công tác xã hội học đường” do Trường Đại học Mở Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Tổ chức Unicef Việt Nam tổ chức ngày 10/6, tại thành phố Hồ Chí Minh còn được nghe 12 tham luận của các đại biểu đến từ các trường Đại học, các chuyên gia, nhà nghiên cứu xã hội học và công tác xã hội, các tổ chức phi chính phủ và các em sinh viên đang theo học ngành CTXH thảo luận xoay quanh về vấn đề phát triển mạng lưới CTXH học đường hiện nay, các mô hình kinh nghiệm từ các địa phương trong CTXH, chương trình đào tạo nghề CTXH phù hợp với tình hình hiện nay, các chính sách của Đảng và Nhà nước liên quan đến ngành CTXH trong thời gia qua và chiến lược giáo dục, đặc biệt là ngành CTXH trong giai đoạn 2011 – 2020, như Đề án 32 của Chính phủ về phát triền nghề CTXH đã được ban hành trong tháng 3 vừa qua và một giải pháp cũng như kiến nghị đến các Bộ, 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngành về phát triển nghề CTXH học đường trong thời gian tới để đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện nay [7,trg 2] Điều đó đang đặt ra một thách thức không nhỏ với việc cần thiết một hệ thống chuyên nghiệp trợ giúp các em trong đời sống tâm lý lứa tuổi đầy phức tạp cộng với sự phát triển nhanh mạnh của đời sống kinh tế cần thiết cần có một đội ngũ làm công tác xã hội trong trường học trợ giúp các em với những vấn đề các em gặp phải trong cuộc sống. Ở các nước trên thế giới công tác xã hội trong trường học đã phát triển nhưng ở Việt Nam lĩnh vực công tác xã hội trường học vẫn là lĩnh vực mới gần như chưa có cơ sở nào về công tác xã hội trường học. Với những xu hướng biến đổi tất yếu của xã hội nhu cầu hoạt động công tác xã hội trong trường học hiện nay ra sao là lý do vì sao tôi lựa chọn vấn đề: “Nhu cầu về hoạt động công tác xã hội trong trường học tại Hà Nam (Nghiên cứu trường hợp Trường Trung học Cơ sở Lê Hồng Phong, thành phố Phủ Lý, tỉnh Hà Nam) là đề tài nghiên cứu của mình. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Những vấn đề trong lĩnh vực hoạt động CTXH đã thu hút được sự chú ý của các nhà nghiên cứu đặc biệt trong những năm gần đây nhất là CTXH trong lĩnh vực trường học đây là một lĩnh vực không còn xa lạ trên thế giới nhưng ở Việt Nam lĩnh vực này chỉ mới chớm nở.
Đặc biệt với xu thế của thời đại sự biến đổi xã hội thì nhu cầu về công tác xã hội trong trường học đang được đặc biệt quan tâm trong lĩnh vực nghiên cứu cũng như thực hành.1 Các nghiên cứu về CTXH học đường trên thế giới CTXH là một ngành nghề đã có từ lâu, phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới. Trên một thế kỷ qua, khoa học và nghề chuyên môn CTXH đã hình thành và phát triển đem lại những lợi ích đáng kể thông qua việc cung cấp các dịch vụ hữu ích cho con người. Đến nay công tác xã hội có mặt tại 80 quốc gia trên thế giới, đã và đang hỗ trợ cho những người yếu thế, góp phần nâng 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cao chất lượng cuộc sống mang lại bình đẳng và công bằng xã hội. Với những ý nghĩa quan trọng đó, công tác xã hội đã được đưa vào rất nhiều lĩnh vực khác nhau, như: Chăm sóc hỗ trợ những đối tượng thiệt thòi, yếu thế (trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người khuyết tật, người nghèo, .) ở nhiều các lĩnh vực khác nhau đặc biệt ở môi trường trường học.
Năm 1871 các dịch vụ công tác xã hội học đường được đưa vào trường học ở Anh sau đó là các trường học tại New York, Boston và Hartfort vào năm 1960 trong nỗ lực hỗ trợ chương trình xóa mù chữ trong các gia đình ở Mỹ. Tiếp đó là sự phát triển công tác học đường ở Thụy Điển năm 1950 các nước Canada, Australia. Năm 1943, Hội Giảng viên thực hành Quốc gia (NAVT) đã trở thành Hội công tác xã hội trong trường học Mỹ (AASSW), và năm 1955, Hội này đã hợp nhất với 6 hội công tác xã hội khác để hình thành nên Hiệp Hội Nhân viên Công tác xã hội Quốc gia (NASW). Phát triển vào những năm 1940 các nước Châu Âu như Phần Lan, Đức vào những năm 1960, New Zeland, Singapore, Trung Quốc (Đài Loan, Hồng Koong) vào thập kỷ 70, cho đến những năm 80 và 90 tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Mông Cổ, Ả Rập Xê út.
[28, trg 1] Tại Québec, cuộc cải cách quan trọng trong ngành giáo dục năm 2001 có ảnh hưởng mạnh mẽ tới các hoạt động tâm lý học đường. Với chính sách định hướng là thúc đẩy thành công ở số lượng học sinh lớn nhất có thể, tập trung vào việc hỗ trợ học sinh khuyết tật và những học sinh có khó khăn trong học tập hay trong việc thích nghi với môi trường học đường. [4, trang 1] Trong vòng khoảng 20 năm (từ năm 1990), các "mạng lưới hỗ trợ chuyên biệt dành cho học sinh có khó khăn" (RASED - Réseau d’Aide Spécialisée aux Elèves en Difficulté"), dưới sự quản lý của Bộ Giáo dục, là đơn vị chính phụ trách hoạt động trợ giúp tâm lý-giáo dục trong trường học ở Pháp. Các RASED được trải đều trên toàn quốc và mỗi ê-kíp thường "lưu động" để phụ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trách một cụm nhiều trường học thuộc một quận nhất định.
Khi hoạt động sư phạm cung cấp bởi giáo viên và hội đồng sư phạm không mang lại được hiệu quả mong muốn trên học sinh, học sinh đó sẽ được hỗ trợ chuyên biệt. Hỗ trợ chuyên biệt này không thay thế các hoạt động trên lớp mà được tiến hành song song, đôi khi tiếp tục và đào sâu các nội dung hoạt động trên lớp nhằm gây dựng hoặc phục hồi hứng thú và động cơ học tập cho học sinh (Caglar, 1996) [5, trang 2].2 Các nghiên cứu về CTXH học đường tại Việt Nam Ở Việt Nam, CTXH học đường đã được giới thiệu trong chương trình đào tạo cử nhân và thạc sỹ CTXH ở Việt Nam. Tuy nhiên những tài liệu nghiên cứu về CTXH học đường ở Việt Nam còn chưa nhiều. Các nghiên cứu về CTXH trường học hiện nay ở Việt Nam đều có những nhận định chung rằng đây là một ngành nghề mới tuy nhiên các hoạt động của công tác xã hội đã bước đầu đạt được những hiệu quả nhất định trong các cuộc nghiên cứu và thử nghiệm và là một nhu cầu tất yếu trong đời sống xã hội hiện nay.