Chương 1 TỔNG QUAN VỀ ĐẠO MẪU 1. Cơ sở cho sự ra đời Đạo Mẫu ở Việt Nam 1. Việt Nam ở vào cái nôi của văn hóa trọng Mẫu Việt Nam thuộc hệ văn minh nông nghiệp lúa nước, sẽ có nhiều khác biệt với văn minh nông nghiệp khô và càng khác biệt với văn minh du mục. Khởi thủy của nhân loại là chế độ Mẫu hệ nhưng vai trò, vị trí của người phụ nữ ở các nền văn minh khác nhau là không ngang bằng nhau.
Hẳn là vai trò, vị trí của người phụ nữ trong văn minh nông nghiệp lúa nước cao hơn nhiều so với vị trí, vai trò của người phụ nữ trong văn minh du mục. Trong một nền văn minh, yếu tố nào cần yếu hơn cả đương nhiên sẽ được đề cao. Sức vóc của người đàn ông sẽ là quan trọng trong văn minh du mục nhưng sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ sẽ được đề cao trong văn minh lúa nước. Tuy nhiên, dù là nền văn minh nào thì ở vào khởi thủy của nó, người phụ nữ đều được tôn trọng, thậm chí là tôn thờ.
Cái chu kỳ mọc lặn của các thiên thể, chu kỳ luân chuyển giữa các mùa với chúng ta là bình thường thì với người nguyên thủy lại vô cùng bí ẩn. Người phụ nữ với những vòng kinh nguyệt đều đặn hẳn là kỳ bí vô cùng đối với nam giới. Người phụ nữ là người sinh con đẻ cái, nuôi con bằng dòng sữa chảy ra từ hai bầu ngực. Hẳn người nguyên thủy thấy ở đó những quyền năng lạ thường.
Thật dễ hiểu khi người nguyên thủy bằng mối liên tưởng tương đồng sẽ suy ra thế lực sinh ra vũ trụ và vạn vật cũng là một vị Nữ thần, và sản vật mà họ lấy được từ thiên nhiên cũng tựa như dòng sữa chảy ra từ bầu ngực của bà Mẹ lớn thiêng liêng đó. Nhưng khi đi vào thời đại đồ sắt, người nam giới càng ngày càng ý thức được vai trò quan trọng của mình trong sinh tồn của cộng đồng. Người phụ nữ từ người làm chủ dần dần bị hạ thấp (nam giới ô uế hóa hiện tượng kinh nguyệt ở người phụ nữ, thậm chí người chồng sẽ giết người vợ nếu trong ngày thấy tháng mà vợ nằm lên tấm chăn của anh ta [21; 343]) và ở vào bước cực đoan nhất của tiến trình này, người phụ nữ trở thành sở hữu của nam giới. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trong tín ngưỡng điều này thể hiện rất rõ, ban đầu, Thượng đế là Thượng đế nữ, pháp sư, người phân phát ân huệ từ Thượng đế cho con người cũng do nữ giới đảm nhận.
Trong các câu chuyện về Nữ thần, đàn ông bị coi thường thậm chí bị hạ nhục, chỉ là thú tiêu khiển của các Nữ thần và các Nữ thần thay người tình như thay áo vậy. Dần dần, trên thế giới, tục thờ sinh thực khí không phải là cặp linga – yoli mà chỉ là sinh thực khí nam mà thôi. Nam thần dần thay thế Nữ thần, ở Hy Lạp và phương Tây người ta không còn tìm thấy Nữ thần nữa. Khi các tôn giáo độc thần ra đời, tín ngưỡng thờ Nữ thần mất hẳn ở nhiều nơi trên thế giới.
Các tôn giáo độc thần đều coi trọng nam giới hơn nữ giới, nhưng cực đoan nhất là Hồi giáo, độc tôn nam giới, hạ giáng nữ giới xuống sát đất. Kinh Thánh rao giảng đàn bà là cánh cửa dẫn tới địa ngục; Kinh Koran quan niệm: “Đàn bà chỉ là quần áo của đàn ông”, “đàn bà là thửa ruộng để khai khẩn”, “đàn ông cao hơn đàn bà về nguồn gốc” [13]; phụ nữ không được bước vào Thánh đường để cầu nguyện. Ngay từ ban đầu, Việt Nam đã ở vào hệ văn minh coi trọng người phụ nữ nhất. Điều kiện sản xuất gắn liền với cây lúa và nước, đặc biệt thích ứng với sự đảm đang, khéo léo của người phụ nữ, vì thế, người Việt cổ tôn thờ nước, lúa, và người phụ nữ, trọng tính âm hơn tính dương.
Quan niệm âm dương là sản phẩm của nền văn minh nông nghiệp lâu đời, nó bắt nguồn từ dân tộc Nam Á – Bách Việt cổ đại chứ không phải xuất phát từ Trung Quốc như nhiều người nhầm tưởng: “âm, dương trong tiếng Việt ngày nay là những từ vốn được phiên theo lối Hán Việt từ các từ yin, yang của tiếng Hoa. Song chính tiếng Hoa lại đã vay mượn từ yang (dương) nghĩa là “trời, thần” và từ yin (âm) nghĩa là “mẹ” của các ngôn ngữ phương Nam. Điều này rất rõ nếu so sánh yang (Hoa) với giàng (trong tiếng Mường) và yang trong hàng loạt ngôn ngữ Tây Nguyên (yang Sri “thần lúa”, yang Đak “thần nước”, yang Lon “thần đất”…) so sánh yin với các từ chỉ “mẹ” trong các ngôn ngữ Đông Nam Á: yana (tiếng Chăm cổ), ina (tiếng Chàm hiện đại), inang (tiếng Inđônêxia) …)” [54; 100]. Thời xa xưa, từ “cái” vốn có nghĩa là “mẹ” (“Con dại cái mang”, Bố cái Đại vương).
Về sau từ “cái” chuyển sang nghĩa “lớn, quan trọng, chủ yếu” như: 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đường cái, ngón cái, chữ cái, cột cái, máy cái…Người Việt ghi nhớ công cha nghĩa mẹ nhưng cha thì kính mà mẹ thì thờ, trong tâm thức dân gian thì vị trí, vai trò của người mẹ quan trọng hơn cả: “Con dại cái mang”, “Cha sinh không tày mẹ dưỡng”, “Phúc đức tại Mẫu”. Điều đó cho thấy vị trí, vai trò không thể thay thế của người mẹ đồng thời cho thấy lòng kính ngưỡng thiêng liêng, sâu sắc của tâm thức dân tộc ta dành cho người Mẹ. Người Việt thờ Mẫu trước hết là thờ người mang nặng đẻ đau, ôm ấp chăm bẵm và đến hết đời vẫn còn lo lắng cho con cái của mình, rộng ra là thờ người Mẹ của xứ sở, bảo hộ, bảo trợ cho con người. Trong suốt 100 năm Bắc thuộc, quá trình đề kháng văn hóa dai dẳng và quyết liệt truyền đời của dân tộc ta đã khiến mưu đồ Hán hóa của Trung Quốc bị thất bại; sự mềm dẻo linh hoạt của một nền văn hóa mang thiên tính nữ đã gây ảnh hưởng trở lại đối với kẻ đi chinh phục.
Chúng ta chịu sức ép của mưu đồ Hán hóa nhưng cái gien văn hóa Hán gieo vào nước ta cũng bị Việt hóa. Ban đầu là nền văn hóa thuần tính nữ thì giờ đây là nền văn hóa mang tính trội của yếu tố nữ. Văn hóa phụ hệ không phải là tiến trình phát triển tự nhiên của người Việt cổ nên khi ghép vào văn hóa Việt không ăn được vào tầng sâu mặc dù nó chi phối đời sống chính trị xã hội và cả tư tưởng người dân. Nhưng nhìn ở bình diện tiềm thức và vô thức, nó chỉ như lớp váng nổi lên trên bề mặt.
Nền văn hóa mang thiên tính nữ và về sau trở thành nguyên lý tính Mẫu được bảo lưu và trở thành căn cốt trong sự tiếp biến văn hóa, nó chọn và bỏ, nó nhào nặn yếu tố văn hóa mới theo lối bản địa hóa văn hóa ngoại lai. Cực đoan như Hồi giáo mà khi vào Việt Nam thay đổi đáng ngạc nhiên địa vị Thánh nam, Thánh nữ, vai trò của tín đồ nam, nữ. Thánh Môhamét ngang hàng với các tiên nữ, Mecca là thiên đàng của các Nữ thần, nữ giới được đến Thánh đường như nam giới và còn có những biểu hiện trong nghi thức cho thấy nữ giới được ưu tiên hơn cả nam giới [13]. Thêm nữa, nước ta do sớm bị lệ thuộc nên không có được các bước phát triển tự thân.
Trung Quốc cổ đại có thời kỳ “Bách gia tranh minh”, tư tưởng, học thuyết nở rộ như nấm mọc sau mưa nhưng Việt Nam thì bị thủ tiêu mọi điều kiện cho học thuật phát triển. Có lẽ vì thế mà nền tảng ban đầu, những gì mang tính 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com uyên nguyên, khởi thủy không bị phủ định, người Việt cổ và cả về sau này nữa sống với những gì đã có, việc tiếp thu văn hóa nước ngoài hay bị áp đặt thì tất cả đều trải qua sự tiếp biến sao cho phù hợp với căn cốt của người Việt Nam, với cái “tạng” văn hóa đã định hình từ lâu trong quá khứ. Văn hóa nguyên thủy là nền văn hóa sơ khai là sản phẩm của thời kỳ kém phát triển nhất trong lịch sử nhân loại nhưng so với thời kỳ đầu của chế độ phụ hệ, nam giới đang ra sức khẳng định sức mạnh của mình, đang công cụ hóa người phụ nữ bằng cách trần tục hóa, thậm chí ô uế hóa hình ảnh nữ giới vốn được bao bọc trong ánh sáng thiêng liêng và huyền bí trong suốt trường kỳ lịch sử và hạ bệ các Nữ thần trên các điện thờ thì hóa ra văn hóa của thời kỳ man dã hơn lại nhân văn hơn rất nhiều. Trong tâm thức người Việt khi ấy vẫn hướng trọn về người Mẹ lớn linh thiêng của vũ trụ và muôn loài, của giống nòi và xứ sở.
Tâm thức ấy tồn tại xuyên suốt chiều dài lịch sử dân tộc, trở thành yếu tố bản chất trong tâm linh dân tộc. Đồng thời bước chuyển từ chế độ Mẫu hệ sang phụ hệ vốn là bước chuyển tất yếu của nhân loại ban đầu là cưỡng bức ở dân tộc ta nhưng dần dần nó được chuyển hóa theo hướng nhân văn nhất. Trên điện thờ (tức là ở bình diện tâm thức), Nữ thần không những không bị hạ bệ mà qua mỗi thời kỳ lại được bổ sung thêm những gương mặt mới. Việc thờ Nam thần Nữ thần cân bằng nhau và Nữ thần làm chủ giới siêu nhiên; vai trò nam giới được coi trọng đồng thời vai trò của nữ giới không hề bị hạ thấp có căn nguyên là do sức mạnh của người đàn ông, vai trò trụ cột của họ ở dân tộc ta, trước khi người Trung Quốc xâm chiếm không khẳng định bằng áp chế mà khẳng định tự thân trong cuộc đấu tranh chống thiên tai địch họa, là chỗ dựa vững chắc của nữ giới đồng thời một cách tự nhiên, họ rất cần sự chăm sóc, yên ủi của người vợ, người mẹ.
Hình ảnh quấn quýt của cây cau không cành mọc thẳng và cây dây leo mềm mại tượng trưng cho sự hòa hợp nương tựa lẫn nhau của hai nửa thế giới. Tinh thần trọng Mẫu thể hiện trong mọi mặt của đời sống xã hội Việt Nam Tinh thần trọng Mẫu vẫn được vun đắp trong suốt chiều dài lịch sử. Các cuộc khởi nghĩa sớm thời Bắc thuộc chủ tướng lại chính là các bà chứ không 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phải là các ông. Tinh thần Mẫu quyền còn in đậm trong nhân dân đến mức nức lòng về tụ nghĩa dưới trướng tướng bà chứ không hưởng ứng tướng ông.