Khóa luận: Các nhân tố ảnh hưởng khả năng sinh lời của NHTM Việt Nam (2014-2024)

Khóa luận phân tích các nhân tố nội tại và vĩ mô ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2014-2024.

• Tác giả: Lưu Thị Ngọc Diệp
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Bích Ngọc
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Ngân hàng
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam giai đoạn 2014 – 2024
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và bản chất khả năng sinh lời ngân hàng thương mại

Khả năng sinh lời ngân hàng thương mại là khả năng tạo ra lợi nhuận từ các hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Đây là chỉ tiêu quan trọng phản ánh hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Khả năng sinh lời được xác định bởi mối quan hệ giữa thu nhập từ hoạt động cho vay, dịch vụ tài chính và các chi phí hoạt động. Bản chất của khả năng sinh lời thể hiện qua các chỉ tiêu như ROA (Return on Assets), ROE (Return on Equity), và lợi nhuận ròng. Trong bối cảnh thị trường ngân hàng Việt Nam ngày càng cạnh tranh, việc nâng cao khả năng sinh lời trở thành ưu tiên hàng đầu của các tổ chức tín dụng.

1.1. Định nghĩa khả năng sinh lời của ngân hàng

Khả năng sinh lời là mức độ mà ngân hàng có thể tạo ra lợi nhuận từ tổng tài sản hoặc vốn chủ sở hữu. Nó được đo lường thông qua chỉ tiêu ROA (lợi nhuận trên tài sản) và ROE (lợi nhuận trên vốn). Những chỉ tiêu này giúp nhà đầu tư và quản lý đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực của ngân hàng thương mại.

1.2. Các chỉ tiêu đo lường khả năng sinh lời

Các chỉ tiêu chính để đo lường khả năng sinh lời ngân hàng bao gồm: ROA, ROE, Net Interest Margin (NIM), và tỷ suất lợi nhuận ròng. Mỗi chỉ tiêu cung cấp cái nhìn khác nhau về hiệu quả hoạt động kinh doanh và quản lý rủi ro của ngân hàng thương mại Việt Nam.

II. Các nhân tố nội tại ảnh hưởng đến khả năng sinh lời

Các nhân tố nội tại là những yếu tố mà ngân hàng có thể kiểm soát trực tiếp thông qua các quyết định quản lý. Quy mô tài sản, tốc độ tăng trưởng, hiệu quả quản lý hoạt động, và cơ cấu danh mục cho vay là những nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng sinh lời. Tỷ lệ dư nợ cho vay so với tổng tài sản phản ánh mức độ tập trung rủi ro tín dụng của ngân hàng. Tỷ lệ vốn chủ sở hữu ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh lời và sức chống chỉu trong tình huống khó khăn. Việc tối ưu hóa các nhân tố nội tại này là chìa khóa để nâng cao lợi nhuận ngân hàng.

2.1. Quy mô và tốc độ tăng trưởng tài sản

Quy mô ngân hàng được đo lường bằng tổng tài sản, là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng sinh lời. Ngân hàng lớn thường có lợi thế kinh tế theo quy mô, giảm chi phí hoạt động. Tốc độ tăng trưởng tài sản cao có thể tăng lợi nhuận nhưng cũng kéo theo rủi ro quản lý lớn hơn.

2.2. Cơ cấu danh mục cho vay và quản lý rủi ro

Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản và tỷ lệ cho vay trên tiền gửi phản ánh chiến lược kinh doanh của ngân hàng. Tập trung tín dụng cao có thể tăng lợi nhuận nhưng cũng tăng rủi ro tín dụng. Quản lý nợ xấu hiệu quả giúp bảo vệ khả năng sinh lời.

III. Các nhân tố vĩ mô tác động đến khả năng sinh lời ngân hàng

Các nhân tố vĩ mô như tốc độ tăng trưởng GDP, lạm phát, lãi suất, và tình hình chính trị kinh tế ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh tổng thể của ngân hàng thương mại. Tăng trưởng GDP cao tạo điều kiện cho nhu cầu tín dụng tăng, từ đó nâng cao lợi nhuận ngân hàng. Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước ảnh hưởng trực tiếp đến biên lãi suất và khả năng sinh lời. Tình hình kinh tế vĩ mô từ 2014-2024 ở Việt Nam đã có nhiều biến động, tác động không nhỏ đến hoạt động ngân hàng. Hiểu rõ nhân tố vĩ mô giúp ngân hàng dự báo và điều chỉnh chiến lược kinh doanh phù hợp.

3.1. Tác động của tăng trưởng kinh tế đến lợi nhuận

Tăng trưởng GDP là động lực chính cho nhu cầu tín dụng và hoạt động ngân hàng. Khi kinh tế phát triển, doanh nghiệp và cá nhân có nhu cầu vay vốn lớn hơn, giúp tăng thu nhập cho vay. Trong giai đoạn 2014-2024, Việt Nam có tăng trưởng GDP ổn định giúp ngân hàng duy trì khả năng sinh lời ở mức tương đối cao.

3.2. Chính sách tiền tệ và biên lãi suất

Chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước tác động trực tiếp đến lãi suất mà ngân hàng có thể áp dụng. Biên lãi suất ròng (NIM) là khoảng chênh lệch giữa lãi suất cho vay và lãi suất huy động, là nguồn thu chính của ngân hàng. Thay đổi lãi suất có thể tích cực hoặc tiêu cực tác động đến khả năng sinh lời.

IV. Kết quả nghiên cứu và giải pháp nâng cao khả năng sinh lời

Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời trong giai đoạn 2014-2024 cho thấy cả nhân tố nội tại và vĩ mô đều có tác động có ý nghĩa. Ngân hàng thương mại Việt Nam cần tập trung vào tối ưu hóa quản lý chi phí, cải thiện chất lượng danh mục cho vay, và đa dạng hóa nguồn thu. Để nâng cao khả năng sinh lời, ngân hàng nên tăng cường công nghệ số, phát triển dịch vụ tài chính, và quản lý rủi ro hiệu quả. Hoạt động kinh doanh ngân hàng cần thích ứng với biến động thị trường và yêu cầu của quản lý. Những giải pháp quản lý này sẽ giúp ngân hàng đạt được hiệu quả kinh doanh bền vững.

4.1. Kết quả phân tích các nhân tố ảnh hưởng

Kết quả phân tích dữ liệu từ 2014-2024 cho thấy quy mô tài sản, chất lượng danh mục, hiệu quả quản lý và tăng trưởng GDP có tương quan mạnh với khả năng sinh lời. Ngân hàng lớn có ROA cao hơn nhờ kinh tế quy mô. Rủi ro tín dụng (nợ xấu) có tương quan âm với lợi nhuận, chứng tỏ quản lý rủi ro quan trọng.

4.2. Định hướng cải thiện khả năng sinh lời

Ngân hàng thương mại Việt Nam cần tối ưu chi phí hoạt động, tăng thu nhập ngoài lãi suất, và nâng cao chất lượng tài sản. Đầu tư công nghệ giúp giảm chi phí và cải thiện dịch vụ. Quản lý rủi ro tích cực giúp giảm nợ xấu và bảo vệ lợi nhuận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Giới thiệu chung về hoạt động của ngân hàng thương mại 1. Ngân hàng thương mại Theo quy định tại khoản 23 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng 2024, ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng thực hiện đa dạng các hoạt động ngân hàng và hoạt động kinh doanh khác theo quy định nhằm mục tiêu lợi nhuận. Còn trong Đạo luật Ngân hàng Pháp định nghĩa ngân hàng thương mại là các tổ chức tín dụng mà hoạt động kinh doanh thường xuyên là huy động vốn từ công chúng dưới hình thức tiền gửi hoặc các hình thức khác, và sử dụng nguồn vốn đó để tự thực hiện các nghiệp vụ chiết khấu, cấp tín dụng và đầu tư tài chính.

Đỗ Thị Kim Hảo và cộng sự (2022) cũng có đề cập trong cuốn tài liệu học tập Quản trị Ngân hàng một số cách định nghĩa ngân hàng thương mại như sau: Dựa theo các chức năng trong nền kinh tế, NHTM là trung gian tài chính luân chuyển vốn giữa người dư thừa vốn và người thiếu hụt vốn, trung gian thanh toán hỗ trợ chi trả cho hàng hóa và dịch vụ. Dựa theo các nghiệp vụ cung cấp cho khách hàng, NHTM là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, điển hình gồm có tín dụng tiết kiệm, các giao dịch thanh toán. Đồng thời, NHTM cũng thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. Sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa đóng vai trò then chốt trong quá trình hình thành và mở rộng của hệ thống ngân hàng.

Khi xã hội tiến bộ, các hoạt động trao đổi, mua bán hàng hóa trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi một cơ chế tài chính hiệu quả để quản lý dòng tiền và các giao dịch kinh tế. Đó chính là lúc các tổ chức tài chính, tiền thân của ngân hàng hiện đại, bắt đầu xuất hiện và phát triển. Tiến trình phát triển của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau làm thay đổi nhu cầu về các sản phẩm dịch vụ tài chính, thúc đẩy NHTM cải tiến và mở rộng quy mô hoạt động. Hệ thống NHTM vững mạnh cung cấp nguồn vốn và các công cụ tài chính cần thiết, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa.

Khi nền kinh tế hàng hoá đạt đến giai đoạn cao hơn, trở thành nền kinh 10 tế thị trường, NHTM trở thành một phần không thể thiếu, đóng vai trò "huyết mạch" trong hệ thống tài chính, đảm bảo sự vận hành trơn tru của các hoạt động kinh tế. Góc độ hiểu biết về ngân hàng có thể đa dạng theo từng thời kỳ phát triển, nhưng bản chất và ý nghĩa của nó vẫn được duy trì một cách nhất quán. Ngân hàng thương mại là một định chế tài chính chuyên về tiền tệ, hoạt động với mục tiêu lợi nhuận thông qua việc kinh doanh tiền tệ và cung cấp các dịch vụ ngân hàng. Bản chất của ngân hàng thương mại là vai trò trung gian tài chính, kết nối giữa người gửi tiền và người vay tiền, từ đó góp phần vào quá trình luân chuyển vốn trong nền kinh tế.

Để thực hiện vai trò này, ngân hàng thương mại tiến hành huy động vốn từ nhiều nguồn, chủ yếu là tiền gửi của khách hàng, và sử dụng nguồn vốn đó để cung cấp các dịch vụ tài chính đa dạng như cho vay, đầu tư, và các dịch vụ thanh toán. Hoạt động của ngân hàng thương mại chịu sự điều chỉnh và giám sát của pháp luật và các cơ quan quản lý nhà nước, nhằm đảm bảo tính an toàn và hiệu quả trong hoạt động. Các nghiệp vụ cơ bản của ngân hàng thương mại Các hoạt động ngân hàng mà NHTM được thực hiện quy định rõ tại Điều 107 Luật Các tổ chức tín dụng 2024. Trong lĩnh vực huy động vốn, các ngân hàng này nhận tiền gửi dưới nhiều hình thức khác nhau, bao gồm tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm và các loại tiền gửi khác theo quy định.

Bên cạnh đó, NHTM còn có quyền phát hành chứng chỉ tiền gửi như một công cụ huy động vốn trung và dài hạn. Về hoạt động cấp tín dụng, ngân hàng thương mại cung ứng vốn cho khách hàng thông qua nhiều hình thức linh hoạt. Cho vay là hình thức cấp tín dụng cơ bản nhất. Ngoài ra, ngân hàng còn thực hiện chiết khấu, tái chiết khấu các công cụ chuyển nhượng, bảo lãnh ngân hàng nhằm đảm bảo nghĩa vụ thanh toán của khách hàng, phát hành thẻ tín dụng tạo điều kiện thanh toán và mua sắm tiện lợi, bao thanh toán trong nước và quốc tế (đối với các ngân hàng được phép thanh toán quốc tế), thư tín dụng phục vụ hoạt động thương mại quốc tế, cũng như các hình thức cấp tín dụng khác theo quy định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước.

Trong lĩnh vực thanh toán, ngân hàng thương mại mở tài khoản thanh toán cho khách hàng và cung ứng các phương tiện thanh toán đa dạng. NHTM cung cấp các dịch vụ thanh toán qua tài khoản trong nước, bao gồm séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, chuyển tiền, thẻ ngân hàng, dịch vụ thu hộ và chi hộ. Đối với dịch vụ thanh toán quốc tế, các ngân hàng phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận 11 bằng văn bản trước khi triển khai, bên cạnh đó còn có các dịch vụ thanh toán khác theo quy định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Bên cạnh các nghiệp vụ ngân hàng cốt lõi, ngân hàng thương mại còn được phép triển khai nhiều hoạt động kinh doanh khác (quy định tại Điều 114 Luật Các tổ chức tín dụng 2024) nhằm đa dạng hóa nguồn thu và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ cho khách hàng cũng như các tổ chức tài chính khác.

Theo quy định của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, các ngân hàng thương mại có thể cung ứng dịch vụ quản lý tiền mặt, dịch vụ ngân quỹ cho các tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài, dịch vụ bảo quản tài sản và cho thuê tủ, két an toàn. NHTM cũng được phép cung ứng các dịch vụ chuyển tiền, thu hộ, chi hộ và các dịch vụ thanh toán khác không qua tài khoản. Ngoài ra, ngân hàng thương mại có thể tham gia vào thị trường tiền tệ và vốn thông qua việc mua, bán tín phiếu Ngân hàng Nhà nước, trái phiếu doanh nghiệp và các giấy tờ có giá khác (trừ các giấy tờ có giá đặc biệt được quy định riêng). Các hoạt động khác bao gồm dịch vụ môi giới tiền tệ, kinh doanh vàng, dịch vụ liên quan đến bao thanh toán và thư tín dụng, cũng như tư vấn về hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác được ghi trong giấy phép hoạt động.

Theo quy định của pháp luật hiện hành, ngân hàng thương mại còn được phép mua, bán công cụ nợ của Chính phủ, trái phiếu Chính phủ bảo lãnh và trái phiếu chính quyền địa phương. NHTM cũng có quyền phát hành trái phiếu để tăng cường nguồn vốn, thực hiện lưu ký chứng khoán, cung cấp nghiệp vụ ngân hàng giám sát, và làm đại lý quản lý tài sản bảo đảm cho các tổ chức tài chính quốc tế, tổ chức tín dụng nước ngoài, tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài. Ngoài các hoạt động kinh doanh đã nêu, ngân hàng thương mại còn có thể thực hiện các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến hoạt động ngân hàng theo hướng dẫn của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước và các quy định pháp luật liên quan khác. Điều này cho phép các ngân hàng thương mại không ngừng mở rộng phạm vi hoạt động và cung cấp các dịch vụ tài chính ngày càng đa dạng và chuyên biệt.

Khả năng sinh lời của ngân hàng thương mại 1. Bản chất của khả năng sinh lời của ngân hàng thương mại Tìm hiểu về hiệu quả hoạt động sẽ có cái nhìn tiệm cận hơn về khái niệm khả năng sinh lời của ngân hàng. Adam Smith (1776) định nghĩa: “Hiệu quả là kết quả đạt được trong hoạt động kinh tế, là doanh thu tiêu thụ hàng hóa”. Farrell (1957) bổ sung thêm 12 rằng hiệu quả phản ánh mối tương quan giữa đầu ra tối ưu và đầu vào tối thiểu được sử dụng.

Daft (2008) tiếp cận hiệu quả hoạt động tổ chức từ góc độ năng lực chuyển hóa nguồn lực khan hiếm thành KNSL hoặc khả năng tối ưu hóa chi phí so với đối thủ cạnh tranh. Nói cách khác, hiệu quả hoạt động thể hiện hiệu suất sử dụng các nguồn lực như vốn và nhân lực để đạt được mục tiêu chiến lược. KNSL là một chỉ số quan trọng, là thước đo để đánh giá hiệu quả hoạt động tài chính và năng lực kinh doanh của một ngân hàng, thể hiện khả năng tạo ra lợi nhuận ổn định trong dài hạn trên cơ sở tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực vật chất, con người và tài chính trong hoạt động kinh doanh có rủi ro, và kết quả hoạt động kinh doanh có được từ việc phân bổ vốn kinh tế một cách hiệu quả để tạo ra lợi nhuận. Sự gia tăng lợi nhuận tạo cơ hội cho ngân hàng củng cố nguồn vốn, mở rộng danh mục đầu tư vào các tài sản sinh lời và phát triển công nghệ tiên tiến.

Sức khỏe tài chính và khả năng tạo ra lợi nhuận của một ngân hàng có quan hệ mật thiết với khả năng thanh khoản và dự báo triển vọng tăng trưởng của ngân hàng. Phan Thị Xuân (2017) tin rằng khả năng sinh lời là một thước đo hiệu quả bằng tiền tệ, tuy nhiên, nó chỉ là điều kiện cần, chưa đủ để đảm bảo cân bằng tài chính. Việc đánh giá khả năng sinh lời cần được thực hiện trong mối tương quan với mức độ rủi ro. Những ngân hàng có hiệu suất hoạt động kém thường thường phải chịu những tổn thất về tài chính và sở hữu các tài sản có tính thanh khoản thấp, dẫn đến nguy cơ mất khả năng thanh toán.

Việc đánh giá khả năng sinh lời tạo điều kiện cho ngân hàng rà soát hoạt động kinh doanh và đưa ra các quyết định chiến lược phù hợp. Trong bối cảnh cạnh tranh ngành gay gắt hiện nay, việc theo đuổi mục tiêu sinh lợi tối đa trở thành mục tiêu hàng đầu của các nhà quản lý ngân hàng. Đây không chỉ là vấn đề sống còn nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh, củng cố lòng tin khách hàng, tăng khả năng cạnh tranh của các NHTM, mà còn là nền tảng để ngân hàng phát triển bền vững.