Các nhân tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Các nhân tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp việt nam luận án tiến sỹ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Nhất Linh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Thùy Dương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Đầu Tư Trực Tiếp Ra Nước Ngoài Của Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài

Đầu tư trực tiếp ra nước ngoài (OFDI) đã trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của doanh nghiệp Việt Nam. Hoạt động này không chỉ giúp mở rộng thị trường mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút công nghệ tiên tiến. Theo Dunning (1988), OFDI là một giải pháp hữu hiệu để tăng cường khả năng cạnh tranh của quốc gia. Các doanh nghiệp Việt Nam đã nhận thức được tầm quan trọng của OFDI trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Việc tham gia vào các hiệp định thương mại như CPTPP, RCEP đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc mở rộng đầu tư ra nước ngoài. Tuy nhiên, để đạt được thành công trong OFDI, các doanh nghiệp cần phải hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của mình.

1.1. Tầm quan trọng của OFDI

OFDI không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn cho nền kinh tế quốc gia. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, tổng sản phẩm nội địa (GDP) của Việt Nam đã gia tăng đáng kể nhờ vào các hoạt động đầu tư này. Các doanh nghiệp có thể mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, tăng doanh thu và lợi nhuận. Hơn nữa, OFDI còn giúp doanh nghiệp tiếp thu kinh nghiệm từ thị trường quốc tế, nâng cao năng lực sản xuất và trình độ quản lý. Tuy nhiên, để tối ưu hóa lợi ích từ OFDI, cần có sự hỗ trợ từ chính sách của Nhà nước và sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ phía doanh nghiệp.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến OFDI

Nhiều nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của doanh nghiệp Việt Nam. Các yếu tố này có thể được chia thành hai nhóm chính: nhân tố đẩy và nhân tố kéo. Nhân tố đẩy bao gồm các yếu tố từ phía Việt Nam như chính sách đầu tư, môi trường kinh doanh, và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong khi đó, nhân tố kéo liên quan đến các yếu tố từ quốc gia nhận đầu tư như thị trường tiềm năng, chính sách thu hút đầu tư và sự ổn định kinh tế. Việc phân tích các nhân tố này giúp doanh nghiệp có cái nhìn tổng quan về môi trường đầu tư và đưa ra quyết định chính xác hơn.

2.1. Nhân tố đẩy

Nhân tố đẩy bao gồm các yếu tố như chính sách đầu tư của Nhà nước, môi trường kinh doanh và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Chính sách đầu tư cần phải rõ ràng và minh bạch để tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp. Môi trường kinh doanh cũng cần được cải thiện để thu hút vốn đầu tư. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp là yếu tố quyết định trong việc lựa chọn đầu tư ra nước ngoài. Doanh nghiệp cần phải có chiến lược kinh doanh phù hợp và khả năng tài chính vững mạnh để thực hiện các dự án đầu tư.

2.2. Nhân tố kéo

Nhân tố kéo liên quan đến các yếu tố từ quốc gia nhận đầu tư như thị trường tiềm năng, chính sách thu hút đầu tư và sự ổn định kinh tế. Các quốc gia có thị trường lớn và ổn định thường thu hút nhiều vốn đầu tư hơn. Chính sách thu hút đầu tư cũng đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định dòng vốn OFDI. Doanh nghiệp cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng về thị trường và chính sách của quốc gia mà họ dự định đầu tư để đưa ra quyết định đúng đắn.

III. Thực trạng OFDI của doanh nghiệp Việt Nam

Thực trạng OFDI của doanh nghiệp Việt Nam trong những năm qua cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, các doanh nghiệp đã đầu tư vào nhiều quốc gia và lĩnh vực khác nhau. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức mà doanh nghiệp phải đối mặt. Hiệu quả kinh doanh của nhiều dự án còn thấp, và quy mô vốn bình quân của các dự án có xu hướng giảm. Điều này cho thấy cần có sự cải thiện trong chiến lược đầu tư và quản lý dự án để tối ưu hóa lợi ích từ OFDI.

3.1. Thành tựu và thách thức

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong hoạt động OFDI, nhưng doanh nghiệp Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Hiệu quả kinh doanh của nhiều dự án còn thấp, đặc biệt là trong khu vực công. Quy mô vốn bình quân của các dự án cũng có xu hướng giảm, điều này ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại và thâm nhập thị trường nước ngoài. Do đó, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách của Nhà nước đến năng lực của doanh nghiệp để tăng cường dòng vốn OFDI.

IV. Khuyến nghị nhằm tăng cường OFDI

Để tăng cường dòng vốn OFDI, cần có những khuyến nghị cụ thể cho cả Nhà nước và doanh nghiệp. Nhà nước cần cải thiện chính sách đầu tư, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nghiên cứu thị trường nước ngoài. Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp, nghiên cứu kỹ lưỡng về thị trường và đối thủ cạnh tranh. Việc kết hợp hài hòa giữa chính sách vĩ mô và năng lực doanh nghiệp sẽ giúp tối ưu hóa lợi ích từ OFDI.

4.1. Đề xuất cho Nhà nước

Nhà nước cần cải thiện chính sách đầu tư và tạo môi trường kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp. Cần có các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp trong việc nghiên cứu thị trường và tìm kiếm cơ hội đầu tư. Hơn nữa, việc tham gia vào các hiệp định thương mại quốc tế cũng cần được đẩy mạnh để tạo điều kiện thuận lợi cho OFDI.

4.2. Đề xuất cho doanh nghiệp

Doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp và nghiên cứu kỹ lưỡng về thị trường nước ngoài. Cần chú trọng đến việc nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng tài chính để thực hiện các dự án đầu tư. Việc hợp tác với các đối tác quốc tế cũng sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận công nghệ và kinh nghiệm quản lý tốt hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về sự dịch chuyển các dòng vốn từ thị trường nội địa ra nước ngoài được nhiều học giả quan tâm, dựa trên sự so sánh về các yếu tố chính như: vốn, lao động, công nghệ, chi phí và lợi ích. Có thể chia các công trình nghiên cứu thành nhóm các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới và nhóm các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam. Các nghiên cứu thực nghiệm trên thế giới Về nhóm các nghiên cứu thực nghiệm về đầu tư trực tiếp ra nước ngoài trên thế giới có thể kể đến 2 xu hướng nghiên cứu gồm những nghiên cứu về nhóm những nhân tố thúc đẩy dòng vốn OFDI từ các quốc gia đi đầu tư và nhóm những nhân tố thu hút dòng vốn OFDI từ các quốc gia nhận đầu tư. Các nghiên cứu thực nghiệm về nhân tố thúc đẩy từ quốc gia đi đầu tư đến dòng vốn OFDI Kyrkilis và Pantelidis (2003) đã nghiên cứu sự khác nhau của dòng vốn OFDI từ các quốc gia trong và ngoài Liên minh Châu Âu.

Các tác giả đã sử dụng số liệu của 5 quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu là Đức, Ý, Pháp, Anh, Hà Lan để so sánh với các số liệu của 4 quốc gia không thuộc Liên minh Châu Âu là Singapore, Hàn Quốc, Brazil, Argentina trong khoảng thời gian 21 năm từ 1977 đến 1997. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra các nhân tố bao gồm: quy mô thị trường trong nước được đo bằng tổng sản phẩm quốc dân, tỷ giá hối đoái, lãi suất, thâm dụng nguồn lực có ảnh hưởng đến dòng vốn OFDI từ nước đi đầu tư. Tuy nhiên mức độ ảnh hưởng và khả năng giải thích của những nhân tố này ở các quốc gia trong Liên minh châu Âu được thể hiện rõ hơn những quốc gia ngoài liên minh châu Âu. Và có nhiều trường hợp có sự khác biệt trong chiều hướng tác động của những nhân tố trong nước đối với dòng vốn OFDI.

Trong đó tiêu biểu nhất là sự ảnh hưởng của nhân tố quy mô thị trường trong nước được đo bằng tổng sản phẩm quốc dân đến dòng vốn OFDI với 2 kết quả của 2 khu vực khác nhau gồm: quy mô thị trường trong nước ảnh hưởng cùng chiều đến dòng vốn OFDI đối với các quốc gia trong Liên minh Châu Âu và có xu hướng ngược lại với các quốc gia ngoài Liên minh Châu Âu như Hàn Quốc, Singapore. Tỷ giá cũng là một nhân tố gây ảnh hưởng to lớn đến dòng vốn OFDI với những kết quả cho thấy tỷ giá của các nước Đức, Ý, Hà Lan, Anh và Hàn Quốc ảnh hưởng tích cực đến dòng vốn OFDI nhưng đối với các quốc gia như Pháp, Singapore, Brazil thì tỷ giá lại có tác động ngược chiều đến dòng vốn OFDI. Nhân tố về lãi suất chỉ tìm thấy mối quan hệ cùng chiều với OFDI 11 tại 2 quốc gia là Pháp và Đức. Ngoài ra có sự khác biệt lớn trong việc thâm dụng nguồn lực nhằm thúc đẩy dòng vốn OFDI đến từ hai khu vực khác nhau.

Đối với các quốc gia trong Liên minh Châu Âu thì có xu hướng sử dụng số lượng lớn vốn nhân lực để đẩy mạnh OFDI, ngược lại các quốc gia không thuộc Liên minh Châu Âu có xu hướng sử dụng số lượng lớn vốn về khoa học công nghệ để thúc đẩy OFDI. Tóm lại, dòng vốn OFDI được thúc đẩy từ các nhân tố trong nước đi đầu tư với mức độ và nội dung khác nhau tùy vào từng môi trường. Kayam (2009) đã thực hiện nghiên cứu về các nhân tố thúc đẩy quyết định đầu tư trực tiếp ra nước ngoài từ 65 quốc gia đang phát triển và chuyển đổi trong giai đoạn 2000-2006, trong đó có 51 quốc gia đang phát triển gồm: 23 từ châu Á, 16 từ châu Mỹ, 12 từ châu Phi và 14 quốc gia có nền kinh tế chuyển đổi với phương pháp sử dụng mô hình tác động cố định và dữ liệu bảng. Bài nghiên cứu kiểm định mối quan hệ giữa biến phụ thuộc OFDI và các biến độc lập gồm dòng vốn FDI vào, quy mô thị trường, điều kiện thương mại, kim ngạch xuất nhập khẩu, chi phí sản xuất và điều kiện kinh doanh trong nước là động lực chính thúc đẩy dòng vốn OFDI.

Để kiểm tra tác động của các yếu tố này, tác giả sử dụng các biến đo lường thu nhập, thương mại, cơ sở hạ tầng, trình độ kỹ năng, điều kiện thị trường lao động và mức độ lạm phát. Các biến đại diện cho môi trường thể chế như mức độ quan liêu, tham nhũng, sự bền vững của chính phủ, rủi ro đầu tư cũng được sử dụng để đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố chính trị đối với dòng vốn OFDI. Kết quả nghiên cứu khẳng định dòng vốn OFDI từ các nước đang phát triển có xu hướng tăng lên, do sự tăng lên của dòng vốn FDI đi vào làm gia tăng sự cạnh tranh của các công ty nước ngoài với các doanh nghiệp trong nước trên thị trường nội địa. Mặc dù OFDI từ các nước đang phát triển và các nền kinh tế đang chuyển đổi chiếm một phần nhỏ trong nguồn vốn FDI thế giới, nhưng nó đã tăng trưởng đều đặn kể từ những năm 1990.

Các kết quả nghiên cứu cũng khẳng định rằng quy mô của hoạt động kinh tế, trình độ phát triển, cơ sở hạ tầng và điều kiện thị trường lao động quyết định OFDI từ các quốc gia này. Ngoài những yếu tố chính này, cạnh tranh gia tăng trên thị trường trong nước hướng các doanh nghiệp đến hoạt động xuất khẩu vốn hay OFDI. Có hai lý do chính để tìm kiếm thêm thị trường: một là có một số công ty phát triển khả năng từ sự cạnh tranh mà họ phải đối mặt do tự do hóa thương mại và nhập khẩu từ các nước phát triển, để họ có thể ra ngoài và cạnh tranh ở nước ngoài. Hai là một số khác thích đầu tư trực tiếp ra nước ngoài để thoát khỏi sự cạnh tranh khốc liệt trong nước.

Kiểm tra mẫu trong bốn nhóm dữ liệu liên quan đến vị trí địa lý cho thấy rằng các công ty châu Phi thường có thị trường nội địa nhỏ và thường phải tìm kiếm các thị trường khác để thay thế cho thị trường nội địa. Ngược 12 lại, đối với các nền kinh tế đang chuyển đổi, yếu tố thúc đẩy OFDI không phải là quy mô thị trường mà là mức độ cạnh tranh mà các doanh nghiệp trong nước phải đối mặt với hàng nhập khẩu. Những hạn chế trong việc tiếp cận thị trường xuất khẩu xuất hiện như một yếu tố quyết định chính khác. Mặt khác, cạnh tranh từ dòng vốn FDI dường như là một yếu tố quan trọng đối với các công ty ở châu Mỹ và châu Á hơn là sức mua trên thị trường nội địa.

Dòng vốn OFDI của các công ty ở Châu Á nhận tác động tích cực từ quá trình xuất khẩu hàng hóa ra nước ngoài trong khi các công ty ở Trung Mỹ và Mỹ Latinh đầu tư ra nước ngoài xuất phát từ nhu cầu tìm kiếm nguồn lực hoặc cơ hội sản xuất chi phí thấp vì vậy dòng vốn OFDI từ châu Mỹ có xu hướng bị ngăn cản khi nhập khẩu tăng. Môi trường thể chế chỉ là vấn đề của các nước châu Á và châu Mỹ. Khi rủi ro đầu tư và sự ổn định của chính phủ giảm xuống, các công ty từ các châu lục này giảm đầu tư ra nước ngoài. Nói cách khác, hiệu quả kinh tế không phải là yếu tố quyết định duy nhất của OFDI mà sự ổn định trong môi trường chính trị và kinh doanh cũng rất quan trọng.

Low (2010) đã tiến hành nghiên cứu tại các quốc gia châu Á về sự ảnh hưởng của chính phủ đến dòng vốn OFDI. Tác giả khẳng định tại các quốc gia Đông Á, chính phủ không chịu ảnh hưởng của các mối quan hệ chính trị với doanh nghiệp mà chủ yếu căn cứ vào mức độ thành công trong kết quả kinh doanh của doanh nghiệp để khuyến khích hoạt động OFDI. Trong khi đó, với các quốc gia Đông Nam Á như Việt Nam thì việc phân định rõ ràng giữa thế lực kinh tế và thế lực chính trị còn nhiều hạn chế nên OFDI cũng bị tác động lớn. Wei và Alon (2010) dựa trên lý thuyết con đường phát triển đầu tư IDP của Dunning để kiểm tra các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư ra nước ngoài từ Trung Quốc.

Các tác giả xem xét dữ liệu trên 2 cấp độ cả từ phía doanh nghiệp lẫn các nhân tố vĩ mô tầm quốc gia, đề xuất một mô hình để kiểm định bảy biến số kinh tế vĩ mô của Trung Quốc như là các yếu tố quyết định đến dòng vốn đầu tư trực tiếp ra nước ngoài của nước này. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng các biến kinh tế vĩ mô như lãi suất, tỷ giá hối đoái, nhập khẩu và dự trữ ngoại hối là những yếu tố quyết định quan trọng đối với dòng vốn OFDI của Trung Quốc. Các chính sách của chính phủ Trung Quốc đã ảnh hưởng đến một số biến số như tỷ giá hối đoái, lãi suất và độ mở của nền kinh tế. Đầu tiên, chính phủ đã đóng một vai trò quan trọng trong việc định hình cấu trúc đầu tư ra nước ngoài đã được phê duyệt của Trung Quốc.

Thứ hai, ngược lại, FDI ra nước ngoài của các công ty đa quốc gia Trung Quốc chủ yếu được kích hoạt bởi các yếu tố từ trong nước chẳng hạn như mong muốn đảm bảo nguồn cung cấp các nguồn tài nguyên thiên nhiên quan trọng, tăng thu nhập ngoại hối, phá vỡ các rào cản thương 13 mại của nước sở tại, thâm nhập thị trường mới, mua lại các công ty công nghệ tiên tiến và tìm kiếm tài sản chiến lược. Thứ ba, trái ngược với hầu hết các các công ty đa quốc gia khác trên thế giới, việc tìm kiếm hiệu quả về mặt giảm thiểu chi phí không phải là động lực chính để các công ty Trung Quốc đầu tư ra nước ngoài. Vai trò quan trọng của chính phủ Trung Quốc đối với FDI ra nước ngoài phần lớn có thể được giải thích bởi hệ thống kinh tế và chính trị hiện tại của đất nước. Đảng Cộng sản và Nhà nước Trung Quốc vẫn đóng vai trò trung tâm trong nền kinh tế của đất nước và kiểm soát chặt chẽ các công ty và MNE Trung Quốc đang kinh doanh tại nước này.

Một số công ty do nhà nước chi phối đã được trao vị trí độc quyền trong nền kinh tế Trung Quốc và đã trở nên rất có lãi. Các công ty này tập trung vào các ngành năng lượng, tài nguyên, cơ sở hạ tầng, viễn thông và tài chính.