CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN Chương này giới thiệu lý do lựa chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, dữ liệu nghiên cứu 1. Tính cấp thiết của đề tài Tình trạng nghèo đói là một vấn nạn toàn cầu và Việt Nam cũng không là một ngoại lệ. Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu trong công cuộc xóa đói giảm nghèo, được các tổ chức quốc tế đánh giá cao về tốc độ giảm nghèo, nhưng hiện nay, theo số liệu của Ngân hàng Thế giới thì vẫn còn gần 10% dân số Việt Nam, tức khoảng 9 triệu người vẫn còn sống trong tình trạng nghèo đói, trong đó tỷ lệ nghèo đói ở khu vực nông thôn là 13,6% và đặc biệt là tỷ lệ nghèo nơi nhóm dân tộc thiểu số hiện vẫn ở mức rất cao là 44,6% so với 3,1% nơi nhóm người Kinh và người Hoa (World Bank, 2018: 6) Để có thể giảm nghèo một cách bền vững và hiệu quả, bên cạnh các chính sách xã hội, giáo dục và việc làm mang tính chất vĩ mô của Nhà nước thì sự tham gia của các nhân viên Công tác xã hội (NVCTXH) là một trong những giải pháp quan trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo. Bởi vì, theo cách hiểu chung, Công tác xã hội (CTXH) là một hoạt động chuyên nghiệp hướng đến việc hỗ trợ các tầng lớp yếu thế thoát khỏi tình trạng khó khăn của mình.
Cụ thể hơn, “CTXH được xem như là một nghề mang tính chuyên nghiệp, tồn tại và hoạt động khi xuất hiện những vấn đề cần giải quyết như tình trạng nghèo đói, bất bình đẳng giới, và giúp đỡ các thầnh phần dễ bị tổn thương như trẻ mồ côi, người khuyết tật, trẻ đường phố, trẻ bị lạm dụng…”1. Vì vậy, CTXH được xem là một trong những nghề có vai trò quan trọng trong việc trợ giúp các cá nhân, gia đình, cộng đồng và các định chế xã hội nhằm đạt được sự thay đổi về điều kiện kinh tế-xã hội, giải quyết các vấn đề xã hội như nghèo đói, bất bình đẳng xã hội. Tuy nhiên, để các nhân viên CTXH có thể có những cách làm hiệu quả với các nhóm người yếu thế về kinh tế thì một trong những việc cần làm đó là các nhân viên CTXH phải có kiến thức, sự hiểu biết và nhận thức chính xác 1 Nguồn: https://congtacxahoi.net/cong-tac-xa-hoi-la-gi/. 12 về các nguyên nhân của những vấn đề mà mình quan tâm, trong đó có vấn đề nghèo đói.
Quả vậy, nhân viên CTXH chỉ có thể hỗ trợ các cá nhân, các gia đình cũng như các cộng đồng nghèo khi họ nhận diện đúng các yếu tố then chốt dẫn đến tình trạng nghèo đói nơi các cá nhân, nhóm và cộng đồng để từ đó có thể đưa ra cách giải quyết vấn đề một cách thích hợp và hiệu quả. Tuy nhiên cho đến hiện nay, việc nghiên cứu tìm hiểu xem các nhân viên, sinh viên CTXH nhận định thế nào về tình trạng nghèo đói ở Việt Nam vẫn chưa được thực hiện. Do đó, việc nghiên cứu, tìm hiểu nhận định cũng như thái độ của sinh viên đang học ngành CTXH về các nguyên nhân dẫn đến nghèo đói trong xã hội là một yêu cầu cấp thiết để từ đó, các trường có thể điều chỉnh nội dung, phương pháp đào tạo phù hợp hơn để có thể giúp các em sinh viên sau khi ra trường có thể có những cách làm hiệu quả trong việc trợ giúp, hỗ trợ các cộng đồng nghèo, vốn là một trong những đối tượng làm việc chủ yếu của các nhân viên CTXH. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và ngoài nước Công tác xã hội (CTXH) thường được hiểu như là hoạt động chuyên nghiệp nhằm trợ giúp các cá nhân, gia đình và xã hội phát triển.
Cụ thể là theo định nghĩa của Liên đoàn Công tác Xã hội thế giới năm 2014 thì: “CTXH vừa là một nghề mang tính thực hành vùa là một lĩnh vực học thuật nhằm thúc đẩy cho sự thay đổi, sự phát triển và sự cố kết của xã hội, trao quyền và giải phóng cho con người. Các nguyên tắc về công bằng xã hội, quyền con người, trách nhiệm tập thể và tôn trọng sự đa dạng là các nguyên tắc nền tảng của nghề CTXH. Được củng cố bởi các lý thuyết về công tác xã hội, khoa học xã hội, nhân văn và kiến thức bản địa, CTXH tiếp cận con người và các cơ cấu để giải quyết các thách thức của cuộc sống và nâng cao phúc lợi”2. Với định nghĩa trên, chúng ta thấy CTXH vừa là một nghề thực hành vừa là một lĩnh vực học thuật, do đó, để có thể góp phần thúc đẩy cho sự phát triển của xã hội, giúp đỡ và hỗ trợ cho những người cũng như các gia đình đang đối mặt với khó trong cuộc sống, những nhóm người yếu thế và đặc biệt là những người nghèo và các gia đình nghèo như quan niệm của Hiệp hội Nhân viên 2 Nguồn: https://www.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work/.
13 CTXH Mỹ thì “những nổ lực thay đổi xã hội của NVCTXH tập trung chủ yếu vào các vấn đề nghèo đói, thất nghiệp, phân biệt đối xử và các hình thức bất công xã hội khác”3, đòi hỏi sinh viên ngành CTXH phải có cách hiểu đầy đủ, toàn diện về vấn đề nghèo đó để từ đó có thể tìm ra các phương thức làm CTXH cá nhân, gia đình thích hợp để hỗ trợ những đối tượng này. Thế nhưng hiện nay các nghiên cứu trong nước liên quan đến nhận thức, thái độ của những người học và làm CTXH về các vấn đề xã hội còn khá hạn chế. Chúng ta có thể điểm qua một số nghiên cứu liên quan đến nhận thức, thái độ của sinh viên, nhân viên CTXH như sau: Trước hết là nghiên cứu của Đặng Thị Thanh Thủy (2013) về nhận thức hành vi nghề nghiệp của nhân viên xã hội. Tác giả đã khảo sát nhận thức về nghề nghiệp của nhân viên xã hội tại Trung tâm Bảo trợ xã hội tỉnh Lâm Đồng và Trung tâm 05-06, huyện Đức Trọng, tỉnh Lâm Đồng.
Trong nghiên cứu này, tác giả đã thực hiện 20 cuộc phỏng vấn sâu với các nhân viên xã hội (8 nhân viên xã hội chuyên nghiệp và 12 nhân viên xã hội bán chuyên nghiệp) nhằm phân tích các khía cạnh nhận thức của nhân viên xã hội về công việc, về thân chủ và về bản thân với tư cách là nhân viên xã hội và những yếu tố ảnh hưởng đến những vấn đề đó. Nghiên cứu của Lê Thị Thủy và cộng sự (2016) về nhận thức của sinh viên ngành CTXH về tiếp cận và huy động nguồn lực cộng đồng có thể được xem như là nghiên cứu đầu tiên theo hướng nghiên cứu này. Theo các tác giả, nhận thức của sinh viên CTXH về tiếp cận cộng đồng và huy động nguồn lực cộng đồng của sinh viên công tác xã hội còn rất hạn chế. Điều này còn do nhiều yếu tố cả chủ quan từ phía sinh viên và những yếu tố khách quan như điều kiện, tổ chức, đào tạo và trang thiết bị học tập cũng như môi trường tiếp cận cộng đồng.
Như vậy hai nghiên cứu liên quan về nhận thức của nhân viên xã hội tại Việt Nam bên trên vẫn chưa đề cập đến nhận thức về vấn đề nghèo đói mà chỉ bàn đến nhận thức về việc huy động nguồn lực cộng đồng, công việc, bản thân nhân viên xã hội và về thân chủ mà thôi. 3 Nguồn: https://www.org/about/ethics/code-of-ethics/code-of-ethics-english 14 Xét trên bình diện quốc tế, việc nghiên cứu nhận thức, thái độ của sinh viên về nghèo đói và người nghèo đã được thực hiện tương đối nhiều. Trước hết là nghiên cứu của Schwartz và Robinson(1991) so sánh các quan niệm của 119 sinh viên CTXH tại các trường Đại học vùng Trung Tây của Mỹ. Các sinh viên được phân ra thành ba nhóm: Nhóm mới bắt đầu học CTXH, Nhóm đã học xong các khóa dẫn nhập CTXH và Nhóm học chuyên sâu về CTXH.
Kết quả cho thấy cái nhìn của sinh viên CTXH về nghèo đói là phù hợp với các giá trị cốt lõi của ngành CTXH, mặc dù có sự khác biệt trong nhìn nhận về các lý do giữa các nhóm. Nghiên cứu khác của Rosenthal (1993) về niềm tin và nhận thức của sinh viên CTXH về người nghèo. Kết quả khảo sát trên một mẫu gồm 137 sinh viên tại ba trường thuộc vùng New York (Mỹ) cho thấy các sinh viên có nhận thức rất sai lầm về tình trạng kinh tế của người nghèo và các sinh viên cũng cho rằng tình trạng nghèo đói không phải là một hiện tượng phổ biến. Để khắc phục tình trạng này, tác giả cho rằng trong việc đào tạo CTXH, điều quan trọng không phải chỉ là cung cấp các sự kiện, các số liệu mà còn phải giải thích bối cảnh và ý nghĩa của các số liệu ấy.
Thái độ của NVCTXH đối với nghèo đói cũng được nghiên cứu thông qua công trình do Rehner và cộng sự thực hiện vào năm 1997. Trong công trình này, các tác giả đã tiến hành phân tích thái độ về nghèo đói và người nghèo thông qua bộ tiêu chí đo lường thái độ về nghèo đói do Atherton và đồng sự phát triển vào năm 1993 của một mẫu gồm 186 NVCTXH tại Mississippi (Mỹ). Kết quả cho thấy, những NVCTXH lớn tuổi và có thâm nhiên cao trong thực hành nghề CTXH thì có thái độ tích cực về nghèo và người nghèo hơn là các NVCTXH trẻ, chưa có nhiều thâm niên thực hành nghề. Dựa trên thang đo về thái độ đối với vấn đề nghèo đói của Feagin (Feagin 's Poverty Scale), Sun (2001) đã tiến hành nghiên cứu so sánh cái nhìn của hai nhóm sinh viên CTXH và không phải sinh viên CTXH của một trường đại học tại vùng Tây Nam của Mỹ.
Kết quả cho thấy có sự khác biệt trong nhận thức về nghèo đó giữa các nhóm sinh viên mà theo đó, nhóm sinh viên CTXH là nữ và sinh viên CTXH da Trắng thì cho rằng các nhân tố cấu trúc là nguyên nhân chủ yếu của 15 nghèo đói. Trong khi đó, nhóm sinh viên nam CTXH và không phải da Trắng thì cho rằng nghèo đói là kết quả của các nhân tố cấu trúc lẫn các nhân tố thuộc cá nhân. Các sinh viên thuộc các ngành khác cũng không cho rằng nghèo đói là kết quả của các nhân tố cá nhân như kỳ vọng. Về thái độ đối với người nghèo và những đặc trưng của cái nghèo, kết quả nghiên cứu theo khuynh hướng tâm lý học do Cozzarelli và cộng sự (2001) thực hiện trên nhóm sinh viên tại Đại học Midwestern University (Mỹ) cho thấy, thái độ của sinh viên đối với tầng lớp nghèo là tiêu cực hơn so với thái độ của họ đối với tầng lớp trung lưu.