CHƯƠNG I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGUYÊN TẮC SUY ĐOÁN VÔ TỘI 1. Khái niệm chung về nguyên tắc suy đoán vô tội 1. Khái niệm nguyên tắc suy đoán vô tội Nguyên tắc suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc nền tảng của luật TTHS, chi phối đến các nguyên tắc cơ bản khác của luật TTHS và quyết định tính khách quan, công bằng của việc xác định sự thật vụ án. Để làm rõ khái niệm nguyên tắc SĐVT, trước hết cần hiểu khái niệm “nguyên tắc”.
“Thuật ngữ “nguyên tắc” theo tiếng La tinh là “principium” có nghĩa: 1) Luận điểm cơ bản, luận điểm gốc của học thuyết; 2) Niềm tin, quan điểm đối với sự vật; 3) Nguyên lý cấu trúc và hoạt động của dụng cụ, thiết bị” 1. Theo Từ điển từ và ngữ Việt Nam, thuật ngữ “nguyên tắc” được hiểu là “điều cơ bản đã được quy định để dùng làm cơ sở cho các mối quan hệ xã hội hay điều cơ bản rút ra từ thực tế khách quan để chỉ đạo hành động”2. “Thuật ngữ “suy đoán” bắt nguồn từ tiếng La tinh “praesumptino” hay trong tiếng anh “presump” được hiểu là coi vấn đề, hiện tượng nào đó là đúng đắn cho đến khi có lý do bác bỏ vấn đề, hiện tượng đó”3. Cuối cùng, về thuật ngữ “vô tội”.
“Vô tội là trạng thái bình thường của một người, của một công dân khi chưa thực hiện hành vi nào mà theo luật TTHS hành vi đó là hành vi phạm tội và họ chưa bị kết tội bằng bản án đã có hiệu lực pháp luật”4. Theo Từ điển Bách khoa luật học, “Suy đoán vô tội là trạng thái mà theo đó người bị buộc tội được suy đoán vô tội trong khi việc phạm tội của người đó chưa 1 Nguyễn Thành Long, Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự (sách tham khảo), 2011, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 2 Nguyễn Lân, Từ điển từ và ngữ Việt Nam, Nxb.
Hồ Chí Minh, 2000, tr. 3 Đỗ Đức Minh, Trần Quang Minh, Nguyên tắc suy đoán vô tội: Khái niệm, nội dung và ý nghĩa, Suy đoán vô tội (Kỷ yếu hội thảo quốc tế), Nxb. Hồng Đức, Hà Nội, tr. 4 Nguyễn Thành Long, Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật tố tụng hình sự (sách tham khảo), 2011, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 6 được chứng minh theo trình tự luật định”5. Khái niệm này đã chỉ rõ một trong những nội dung quan trọng của SĐVT là người bị buộc tội chưa là người có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định. Tuy nhiên khái niệm trên chưa giải quyết được vấn đề chủ thể nào có thẩm quyền kết luận một người là có tội hay không có tội và trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về chủ thể nào.
Hay theo Từ điển Bách khoa đương đại, “Suy đoán vô tội là một trong những nguyên tắc của nền tố tụng dân chủ, theo đó người bị buộc tội được SĐVT trong khi việc phạm tội của người đó chưa được chứng minh theo trình tự luật định và chưa được xác định bởi phán quyết đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án”6. Từ điển Bách khoa đương đại đã khái quát khái niệm nguyên tắc SĐVT một cách khá đầy đủ và toàn diện. Khái niệm trên đã chỉ rõ nguyên tắc SĐVT là một trong những nguyên tắc của nền tố tụng dân chủ, giải quyết được vấn đề chủ thể có thẩm quyền kết luận người bị buộc tội có hay không có tội và việc chứng minh tội phạm phải được thực hiện theo trình tự, thủ tục luật định. Qua các phân tích trên, theo tác giả, “Nguyên tắc SĐVT là một trong những nguyên tắc cơ bản của pháp luật TTHS, theo đó người bị buộc tội chưa là người có tội và không thể bị đối xử như người có tội cho đến khi có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”.
Nội dung nguyên tắc suy đoán vô tội Nguyên tắc SĐVT là một trong những nguyên tắc nền tảng của nền tư pháp tố tụng hình sự, có sự tác động qua lại với các nguyên tắc cơ bản khác của TTHS, đóng vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo sự thật khách quan, tính dân chủ, công bằng, công khai, minh bạch của quá trình TTHS. Nội dung nguyên tắc SĐVT đã được quy định tại Điều 10 BLTTHS năm 1988 và Điều 9 BLTTHS năm 2003 với nội dung: “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật”. Tuy 5 https://luatminhkhue.vn/suy-doan-vo-toi-la-gi---khai-niem-ve-suy-doan-vo-toi.aspx (Truy cập ngày 11/6/2021) 6 https://luatminhkhue.vn/suy-doan-vo-toi-la-gi---khai-niem-ve-suy-doan-vo-toi.aspx (Truy cập ngày 11/6/2021) 7 nhiên, việc quy định như vậy chưa thật sự đầy đủ và toàn diện. Trên cơ sở nghiên cứu pháp luật quốc tế, pháp luật quốc gia, đánh giá hiệu quả áp dụng của nguyên tắc SĐVT trong thực tiễn, cùng với việc tiếp cận và nghiên cứu quyền con người trong Hiến pháp năm 2013, BLTTHS năm 2015 đã khắc phục được hạn chế trên.
Cụ thể, Điều 13 BLTTHS năm 2015 quy định về nguyên tắc SĐVT bao gồm những nội dung sau: * Người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự, thủ tục do Bộ luật này quy định và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật Việc tuyên bố một người là phạm tội và áp dụng các hình phạt đối với họ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người, số phận chính trị, pháp lý của họ; do đó chỉ có Tòa án - cơ quan duy nhất có chức năng xét xử, có thẩm quyền tuyên bố một cá nhân có tội hay không có tội và áp dụng hình phạt đối với họ. Điều này có nghĩa, một người có thể bị khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, nhưng người đó vẫn được xem là vô tội cho đến khi có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Các quyết định của các cơ quan THTT khác: Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát không có giá trị xác định một người có tội hay không. Nguyên tắc này cũng được khẳng định tại Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Pháp năm 1789: “Mọi người đều được coi là vô tội cho đến khi bị tuyên bố phạm tội nếu xét thấy cần thiết phải bắt giữ thì mọi sự cưỡng bức quá mức cần thiết cho phép đều bị pháp luật xử lý nghiêm khắc”.
Hay Điều 11 Tuyên ngôn nhân quyền của Liên Hợp Quốc năm 1948 quy định: “Bất kỳ người nào bị buộc tội đều được coi là vô tội cho đến khi một tòa án công khai, nơi người đó đã có được tất cả những bảo đảm cần thiết để bào chữa cho mình, chứng minh được tội trạng của người đó dựa trên cơ sở pháp luật”. Mặc dù Tòa án là cơ quan duy nhất có thẩm quyền phán quyết một người có tội hay không, nhưng việc phán quyết phải được chứng minh theo trình tự, thủ tục do BLTTHS năm 2015 quy định7. Bản án kết tội của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa trên cơ sở tôn trọng sự thật khách quan của vụ án, 7 Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 8 tôn trọng quyền bào chữa của người bị buộc tội. Bất kỳ một phán quyết nào của Tòa án được đưa ra mà không tuân theo các quy định của pháp luật về trình tự, thủ tục đều được xem là không có giá trị.
Mọi sự vi phạm trình tự, thủ tục của Tòa án đều có thể dẫn đến hậu quả pháp lý là bản án, quyết định do Tòa án đó tuyên sẽ bị Tòa án cấp trên có thẩm quyền hủy, xét xử lại hoặc hủy, đình chỉ xét xử vụ án. Ngoài điều kiện trên, bản án kết tội phải đáp ứng điều kiện thứ hai, là bản án phải có hiệu lực pháp luật. Tại thời điểm bản án sơ thẩm được tuyên, chưa có hiệu lực pháp luật ngay. Theo đó, người bị buộc tội chưa bị coi là người có tội.
Theo BLTTHS năm 2015, bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật trong các trường hợp: Bản án, quyết định và những phần của bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án không bị kháng cáo, kháng nghị thì có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị8; Bản án phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án9. Chỉ khi thuộc một trong các trường hợp trên, người bị buộc tội mới bị coi là có tội. Nội dung này của nguyên tắc SĐVT đòi hỏi cơ quan THTT, người THTT phải đảm bảo tính có căn cứ và hợp pháp của bản án kết tội, không được áp đặt, đối xử với người bị buộc tội như người có tội, không được để ý kiến chủ quan ảnh hưởng đến quá trình THTT, không định kiến hay đối xử bất công với người bị buộc tội; ngay cả khi người bị buộc tội bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn như bắt, tạm giam, tạm giữ, họ chỉ bị hạn chế một số quyền nhất định trong giới hạn pháp luật quy định, các quyền con người khác vẫn được tôn trọng và bảo đảm. * Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội Một nội dung quan trọng khác của nguyên tắc SĐVT là trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh là mình vô tội10.
Cơ sở lý luận của nội 8 Điều 343 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 9 Khoản 2 Điều 355, khoản 1 Điều 395 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 10 Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. 9 dung trên đã được hình thành từ luật La Mã cổ đại: Trách nhiệm chứng minh thuộc về người khẳng định, chứ không thuộc về người phủ định. Các cơ quan THTT khẳng định một người phạm tội, thì các cơ quan đó phải có trách nhiệm chứng minh. “Người bị buộc tội là người phủ định mình không có tội, không có trách nhiệm chứng minh”11.
Nội dung trên được thể hiện trong pháp luật TTHS Việt Nam thông qua quy định tại Điều 15, Điều 85 BLTTHS 2015. Việc quy định trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan THTT, người bị buộc tội có quyền nhưng không có buộc phải chứng minh mình vô tội là hoàn toàn phù hợp. Bởi lẽ, mối quan hệ trong TTHS vốn là mối quan hệ giữa một bên là Nhà nước mà đại diện là cơ quan THTT và bên còn lại là người bị buộc tội.
