Chương 1: Khái lược chung về người kể chuyện và hành trình truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp. Trong lý thuyết tự sự học vấn đề về người kể chuyện có thể xem là vấn đề then chốt và cho đến nay nó vẫn được giới nghiên cứu tự sự học quan tâm, bởi lẽ trong tác phẩm tự sự người kể chuyện là một tồn tại tất yếu.1 Người kể chuyện và một số vấn đề xung quanh người kể chuyện 1.1 Người kể chuyện Người kể chuyện (narrator) là một thuật ngữ công cụ của tự sự học, được xem là khái niệm trung tâm nhất trong phân tích trần thuật. Tuy nhiên xung quanh khái niệm này còn có rất nhiều quan điểm khác nhau. Khi tiếp cận về vấn đề người kể chuyện, chúng tôi cho rằng người kể chuyện chính là chủ thể của những lời kể về câu chuyện nào đó trong tác phẩm văn học.
Chủ thể đó là một nhân vật đặc biệt do nhà văn sáng tạo ra để dẫn dắt, gợi mở hay sắp đặt câu chuyện được kể. Người kể chuyện có thể là đàn ông hoặc đàn bà, là con người của quá khứ, hiện tại hoặc tương lại, nhưng là người kể lại câu chuyện trong tác phẩm bằng một chỗ đứng, một điểm nhìn phù hợp với ý đồ sáng tạo của nhà văn. Đó là “kẻ được sáng tạo ra để mang lời kể”[36, tr. Vì vậy trong tác phẩm tự sự “không thể có trần thuật thiếu người kể chuyện.
Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà kể chuyện” ( Todozov )[36, tr.116] Những quan niệm khác nhau trong giới nghiên cứu về người kể chuyện đưa đến những cách phân loại khác nhau về hình tượng này. Có thể phân chia các dạng thức người kể chuyện trên tiêu chí của điểm nhìn, dựa vào mối quan hệ của người kể chuyện với câu chuyện, hay dựa vào quyền năng của người kể chuyện…Chúng tôi cho rằng dù được phân chia theo tiêu chí nào thì cái đích đạt tới cũng là chỉ ra vai trò của người kể chuyện trong câu chuyện. Do đó người kể chuyện cũng có thể khoác lên mình nhiều vai trò khác nhau trong 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mỗi câu chuyện. Và tùy thuộc vào ý đồ sáng tạo của nhà văn mà người kể chuyện sẽ xuất hiện ở những mức độ khác nhau trong tác phẩm.
Người kể chuyện có thể can thiệp một cách trực tiếp vào văn bản với vai trò của người tổ chức cấu trúc câu chuyện kể, người kể chuyện có thể chỉ đảm nhiệm những chức năng đơn thuần là kể chuyện hoặc có thể đảm nhiệm bất cứ chức năng nào mà người kể chuyện có thể đảm nhiệm, kể cả khi nó chỉ xuất hiện một cách hàm ẩn. Khi tìm hiểu về người kể chuyện, ngoài việc xem xét người kể chuyện như một hình thức nghệ thuật nhằm mang lại hiệu quả cho tác phẩm, chúng tôi cho rằng, cần xem xét nó trong mối quan hệ với tác giả văn bản. Bởi suy cho cùng “Cơ sở nghệ thuật của hình tượng tác giả trong văn học chính là tính chất gián tiếp của văn bản nghệ thuật: văn bản của tác phẩm bao giờ cũng là lời của người trần thuật, người kể chuyện, hoặc nhân vật trữ tình. Nhà văn xây dựng một văn bản đồng thời với việc xây dựng ra hình tượng người phát ngôn văn bản ấy với giọng điệu nhất định”[12, tr.2 Một số vấn đề xoay quanh người kể chuyện.
Trong cuốn Tự Sự học - một số vấn đề lý luận và lịch sử, Trần Đình Sử có nhận xét tổng quát về người trần thuật: “Người trần thuật trong văn bản văn học là một hình tượng nghệ thuật phức tạp, mà ngôi kể chỉ hình thức biểu hiện ước lệ. Người trần thuật vốn không có gì là ngôi kể, mà chỉ là chủ thể kể. Sự khác biệt của “ngôi thứ nhất”, “ngôi kể thứ ba” chỉ là khác nhau về mức độ bộc lộ và ẩn giấu của người trần thuật mà thôi. Sự ẩn giấu của ngôi kể thứ ba làm cho nó gần như vô nhân xưng.
Ngôi kể là yếu tố tạo thành tiếng nói, giọng điệu. Điều quan trọng nữa là kể theo điểm nhìn nào. Đây là vấn đề tiêu cự trần thuật, là vấn đề phân biệt các hình thức tự sự khác nhau”[36, tr. Như vậy trong sự lý giải về hình tượng người kể chuyện của Trần Đình sử đã đồng thời chỉ ra các vấn đề liên quan xoay quanh hình tượng người kể chuyện 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com như: ngôi kể, điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu.
Đó cũng chính là những vấn đề mà luận văn chúng tôi có đề cập đến khi khi tìm hiểu về người kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp.1 Ngôi kể - hình thức cơ bản của người kể chuyện Có rất nhiều đề xuất khác nhau về hình thức cơ bản của người kể chuyện. Giới nghiên cứu thường dựa trên ngôi phát ngôn khi phân loại người kể chuyện. Trên cơ sở đó có người kể chuyện ở ngôi thứ nhất thường sử dụng các đại từ nhân xưng như “tôi”, “chúng tôi” và người kể chuyện ở ngôi thứ ba, một số trường hợp đặc biệt xuất hiện dạng người kể chuyện ở ngôi thứ hai. Các nhà nghiên cứu phương Tây khác tiêu biểu là G.Genette, với xu hứng nghiên cứu lớp ngôn từ của người trần thuật lại cho rằng có hai hình thức cơ bản của người kể chuyện: người kể chuyện ngoại sự tức là người kể chuyện với tư cách là nhân vật vắng trong câu chuyện mà anh ta kể lại, anh ta ở ngoài câu chuyện đó; hoặc anh ta người kể chuyện nội sự tức người kể chuyện hiện diện với tư cách là một nhân vật trong câu chuyện mà anh ta kể lại.Genette người kể chuyện ngoại sự sử dụng hình thức kể là chủ đạo tương đương với ngôi thứ ba trong kể chuyện.
Còn người kể chuyện nội sự hiện diện sử dụng hình thức kể chủ đạo là hình thức diễn ngôn với ngôi kể thứ nhất mà mang ấn tượng chủ quan rõ nét. Tuy nhiên trong các tác phẩm tự sự hai hình thức cơ bản này của người kể chuyện vẫn thường có sự trộn lẫn ở một mức độ nào đó. Như vậy, xu hướng nghiên cứu về người kể chuyện có thể dựa trên những xuất phát điểm khác nhau, nhưng đều đưa ra những chỉ dẫn về mức độ ẩn giấu cũng như hình thức tồn tại của hình tượng này trong tác phẩm tự sự. Chúng tôi trên cơ sở tiếp thu những quan điểm tiếp cận của các nhà nghiên cứu tự sự học đã lựa chọn khảo sát truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp ở ngôi kể với tư cách là hình thức cơ bản của người kể chuyện.
16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Điểm nhìn trần thuật Nhìn nhận sự việc hiện tượng hay một sự kiện nào đó bao giờ cũng gắn với việc lựa chọn một điểm nhìn xác định. Điểm nhìn là một khái niệm đặc thù của trần thuật học trong thế kỉ XX và được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Điểm nhìn cùng với người trần thuật là hai yếu tố cơ bản tạo nên cái gọi là “trần thuật”. Xung quanh vấn đề điểm nhìn đã có rất nhiều quan niệm khác nhau.
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử cho rằng điểm nhìn là “cái vị trí dùng để quan sát, cảm nhận, đánh giá, bao gồm cả khoảng cách giữa chủ thể và khách thể, cả phương diện vật lý, tâm lý, văn hóa”[39, tr. Còn theo Nguyễn Thái Hòa điểm nhìn là “điểm xuất phát của một cấu trúc nghệ thuật, hơn thế nó là mộ cấu trúc tiềm ẩn được người đọc tiếp nhận bằng thao tác suy ý từ các mối quan hệ phức hợp giữa người kể và văn bản, giữa văn bản và người đọc văn bản, giữa người kể và người đọc hàm ẩn”[36, tr. Tuy nhiên điểm nhìn dù được nhìn nhận ở phương diện nào các nhà nghiên cứu đều khẳng định tầm quan trọng của nó trong sáng tác văn học. Khi xem xét về điểm nhìn trong văn bản trần thuật chúng tôi cho rằng dù xem xét ở phương diện vật lý, tâm lý hay trường nhìn… thì điểm nhìn cũng luôn luôn mang trong mình khuynh hướng nhận thức nhất định, tức luôn luôn có sự tri giác của chủ thể ở trong đó.
Điểm nhìn đó có thể là điểm nhìn của người trực tiếp kể chuyện cũng có thể là điểm nhìn của người kể chuyện được khúc xạ bởi điểm nhìn của một nhân vật nào đó trong truyện. Đó cũng chính là quan điểm tiếp cận của chúng tôi khi nghiên cứu về điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp. Việc lựa chọn điểm nhìn trong văn vản tự sự tùy thuộc vào phong cách của nhà văn cũng như yêu cầu cần đạt đến của người sáng tác văn học. Nhà phê bình lý luận Phương Lựu nhấn mạnh: “nghệ sỹ không thể miêu tả, trần thuật các sự kiện của đời sống nếu không xác định cho mình một điểm nhìn 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đối với sự vật, hiện tượng, nhìn từ góc độ nào, xa hay gần, cao hay thấp, từ bên trong hay bên ngoài”.
Vì vậy có thể nói việc lựa chọn một điểm nhìn bao giờ cũng ghi nhận dấu ấn của người sáng tác và tất nhiên luôn mang tới một hiệu quả nghệ thuật nhất định.3 Giọng điệu Trong trần thuật học người kể chuyện là khái niệm trung tâm, còn giọng điệu được xem là vấn đề “trung tâm của trung tâm”[35, tr. Theo từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán – Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi giọng điệu là “ thái độ, tình cảm, lập trường, tư tưởng, đạo đức của nhà văn với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa, gần thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm…”[36, tr. Còn theo Lê Huy Bắc: “giọng điệu là âm thanh được xét ở góc độ tâm lý biểu hiện các thái độ buồn, vui, giận, hờ hững …. Như vậy giọng điệu chính là những sắc thái tình cảm được bộc lộ qua việc lựa chọn và tổ chức ngôn ngữ.
Các yếu tố như cái nhìn hiện thực, cảm hứng sáng tác, tư tưởng của tác giả… với hiện thực khách quan là những yếu tố rất quan trọng chi phối đến giọng điệu trong tác phẩm. Trong quá trình sáng tác, vấn đề tạo ra dấu ấn trong giọng điệu rất quan trọng.Khrapchencô đã khẳng định: “cái quan trọng trong tài năng văn học (.) là tiếng nói của mình (.), là cái giọng riêng biệt của chính mình không thể tìm thấy trong cổ họng của bất kỳ một người nào khác”[24, tr. Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi xem xét về giọng điệu của người kể chuyện với tư cách như là một yếu tố tạo nên phong cách của nhà văn.