Luận văn thạc sĩ áp dụng mô hình lực hấp dẫn để nghiên cứu các nhân tố vĩ mô ảnh hưởng đến xuất khẩu của việt nam với liên minh kinh tế á âu

Luận văn thạc sĩ kinh tế nghiên cứu áp dụng mô hình lực hấp dẫn để nghiên cứu các nhân tố vĩ mô ảnh hưởng đến xuất khẩu của việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Đặng Duy Trinh
• Người hướng dẫn: GS. Võ Thanh Thu
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Doanh Thương Mại
• Đề tài: Nghiên Cứu Xuất Khẩu Việt Nam Với Mô Hình Lực Hấp Dẫn
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Ý nghĩa và tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Điểm mới của luận văn
• 1.6. Kết cấu luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: KHÁI NIỆM XUẤT KHẨU
• 2.1. Khái niệm xuất khẩu
• 2.2. Nền tảng lý thuyết về thương mại quốc tế
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu xuất khẩu Việt Nam với mô hình lực hấp dẫn

Nghiên cứu xuất khẩu Việt Nam với mô hình lực hấp dẫn là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hiện nay. Mô hình lực hấp dẫn giúp phân tích các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt là với các thị trường tiềm năng như Liên minh kinh tế Á - Âu. Việc áp dụng mô hình này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các nhân tố tác động mà còn cung cấp cơ sở cho việc xây dựng chính sách xuất khẩu hiệu quả.

1.1. Ý nghĩa và tính cấp thiết của nghiên cứu xuất khẩu

Xuất khẩu đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Nghiên cứu này nhằm xác định các nhân tố vĩ mô ảnh hưởng đến giá trị xuất khẩu, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả xuất khẩu. Việc tìm hiểu sâu về mô hình lực hấp dẫn sẽ giúp các nhà quản lý có cái nhìn tổng quan hơn về thị trường quốc tế.

1.2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định các nhân tố vĩ mô tác động đến xuất khẩu của Việt Nam với Liên minh kinh tế Á - Âu. Câu hỏi nghiên cứu sẽ tập trung vào việc tìm hiểu các yếu tố nào ảnh hưởng đến giá trị xuất khẩu và mức độ tác động của chúng.

II. Vấn đề và thách thức trong xuất khẩu Việt Nam

Mặc dù xuất khẩu Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các vấn đề như cạnh tranh quốc tế, chính sách thương mại và các yếu tố vĩ mô khác đang ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu của Việt Nam. Việc nhận diện và phân tích các thách thức này là rất cần thiết để có những giải pháp phù hợp.

2.1. Cạnh tranh quốc tế và ảnh hưởng đến xuất khẩu

Cạnh tranh từ các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới đang gia tăng. Việt Nam cần phải cải thiện chất lượng hàng hóa và dịch vụ để duy trì vị thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

2.2. Chính sách thương mại và tác động đến xuất khẩu

Chính sách thương mại của các quốc gia nhập khẩu có thể ảnh hưởng lớn đến xuất khẩu của Việt Nam. Việc nắm bắt và điều chỉnh theo các chính sách này là rất quan trọng để tối ưu hóa giá trị xuất khẩu.

III. Phương pháp nghiên cứu mô hình lực hấp dẫn trong xuất khẩu

Mô hình lực hấp dẫn là một công cụ hữu ích trong việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu. Nghiên cứu này sẽ áp dụng mô hình này để xác định các nhân tố vĩ mô tác động đến xuất khẩu của Việt Nam với Liên minh kinh tế Á - Âu. Phương pháp nghiên cứu sẽ bao gồm cả định tính và định lượng.

3.1. Cơ sở lý thuyết về mô hình lực hấp dẫn

Mô hình lực hấp dẫn dựa trên nguyên lý rằng các quốc gia có quy mô kinh tế lớn và khoảng cách địa lý gần sẽ có xu hướng thương mại nhiều hơn. Nghiên cứu sẽ áp dụng mô hình này để phân tích các yếu tố như GDP, dân số và khoảng cách địa lý.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu sẽ được thu thập từ các nguồn thứ cấp uy tín như Ngân hàng Thế giới và Tổng cục Hải quan Việt Nam. Phân tích dữ liệu sẽ được thực hiện bằng các phương pháp thống kê và hồi quy để xác định mức độ tác động của các nhân tố đến xuất khẩu.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về các nhân tố vĩ mô ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam. Những phát hiện này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể được áp dụng vào thực tiễn để nâng cao giá trị xuất khẩu.

4.1. Phân tích kết quả định lượng từ mô hình lực hấp dẫn

Kết quả phân tích sẽ cho thấy các yếu tố như GDP và dân số của quốc gia nhập khẩu có tác động tích cực đến giá trị xuất khẩu. Ngược lại, khoảng cách địa lý và tỷ giá hối đoái lại có tác động tiêu cực.

4.2. Hàm ý chính sách từ kết quả nghiên cứu

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các nhà quản lý có thể đề xuất các chính sách nhằm nâng cao giá trị xuất khẩu, như cải thiện chất lượng hàng hóa và tăng cường hợp tác thương mại với các quốc gia trong Liên minh kinh tế Á - Âu.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của xuất khẩu Việt Nam

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng mô hình lực hấp dẫn là cần thiết để hiểu rõ hơn về các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu. Tương lai của xuất khẩu Việt Nam với Liên minh kinh tế Á - Âu hứa hẹn sẽ có nhiều cơ hội phát triển.

5.1. Tóm tắt các phát hiện chính

Nghiên cứu đã xác định được các nhân tố vĩ mô quan trọng ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam, từ đó đưa ra các hàm ý chính sách cụ thể.

5.2. Triển vọng phát triển xuất khẩu trong tương lai

Với những chính sách phù hợp và sự hỗ trợ từ chính phủ, xuất khẩu của Việt Nam có thể tiếp tục phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là với các thị trường tiềm năng như Liên minh kinh tế Á - Âu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 2017, tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 214,02 tỷ USD, ghi nhận mức tăng trưởng gấp 5,4 lần so với con số 39,83 tỷ USD vào năm 2006 và đóng góp trên 90% quy mô GDP cả nước. Mặc dù thương mại quốc tế đạt nhiều bước tiến vượt bậc, hoạt động xuất khẩu của nước ta vẫn phụ thuộc đáng kể vào các đối tác truyền thống như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc. Trong khi đó, Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU - bao gồm 5 quốc gia: Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Liên bang Nga) là một thị trường rộng lớn với quy mô dân số trên 183 triệu người và tổng GDP đạt xấp xỉ 2.200 tỷ USD nhưng vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định và lượng hóa mức độ tác động của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến giá trị xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường các nước thành viên EAEU. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thương mại song phương trong giai đoạn 11 năm từ năm 2006 (thời điểm Việt Nam gia nhập WTO) đến năm 2017. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi Việt Nam là quốc gia đầu tiên ký kết Hiệp định Thương mại Tự do với khối EAEU (VN - EAEU FTA). Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học tin cậy giúp các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp nội địa tận dụng tối đa lợi thế từ dòng thuế cắt giảm, đa dạng hóa thị trường và thúc đẩy kim ngạch thương mại bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết kinh điển và hiện đại về thương mại quốc tế:

• Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối (Adam Smith, 1776) và Lợi thế so sánh (David Ricardo, 1817): Khẳng định bản chất của thương mại quốc tế là sự chuyên môn hóa sản xuất và trao đổi sản phẩm dựa trên sự khác biệt về chi phí sản xuất và năng suất lao động giữa các quốc gia.
• Mô hình Heckscher - Ohlin (H-O, 1933): Giải thích dòng chảy thương mại bắt nguồn từ mức độ sẵn có và tính thâm dụng của các yếu tố sản xuất như vốn, lao động và tài nguyên thiên nhiên.
• Mô hình Kim cương về Lợi thế cạnh tranh quốc gia (Michael Porter, 1979): Phân tích 4 nhóm yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh gồm điều kiện nhân tố sản xuất, điều kiện về cầu, các ngành công nghiệp hỗ trợ và chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp.
• Mô hình Lực hấp dẫn (Gravity Model): Được khởi xướng bởi Jan Tinbergen (1962), Poyhonen (1963) và phát triển toàn diện bởi Bergstrand (1985). Mô hình giả định quy mô thương mại giữa hai quốc gia tỷ lệ thuận với quy mô kinh tế (GDP, dân số) và tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý (đại diện cho chi phí vận tải). Mô hình mở rộng trong nghiên cứu này tích hợp thêm biến tỷ giá hối đoái thực và biến giả Hiệp định thương mại tự do VN - EAEU FTA.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp phân tích định tính và định lượng với nguồn dữ liệu thứ cấp dạng bảng (panel data) trong giai đoạn 11 năm từ 2006 đến 2017:

• Nguồn dữ liệu: Số liệu được thu thập từ các tổ chức uy tín quốc tế bao gồm Cơ sở dữ liệu Thương mại Liên Hợp Quốc (UN Comtrade), Ngân hàng Thế giới (World Bank), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF IFS), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Tổng cục Thống kê và Tổng cục Hải quan Việt Nam.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 5 quốc gia thành viên EAEU (Armenia, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Nga) được quan sát liên tục trong 11 năm, tạo lập bộ dữ liệu bảng gồm 60 quan sát thực nghiệm.
• Phương pháp phân tích:
  • Phương pháp chuyên gia: Thực hiện phỏng vấn sâu trực tiếp với 5 chuyên gia (gồm các giảng viên kinh tế đầu ngành và nhà quản lý doanh nghiệp xuất khẩu) vào tháng 03/2018 nhằm kiểm định tính thích hợp của các biến quan sát và làm rõ các yếu tố phi định lượng như chất lượng và thương hiệu sản phẩm.
  • Phương pháp hồi quy: Luận văn ứng dụng phương pháp ước lượng chuẩn tắc Poisson (PPML - Poisson Pseudo Maximum Likelihood) thay vì hồi quy bình phương nhỏ nhất (OLS). PPML giải quyết triệt để vấn đề các quan sát thương mại bằng 0 (khi Việt Nam không phát sinh xuất khẩu sang Armenia hoặc Kyrgyzstan ở một số năm), tránh sai lệch trong dạng hàm logarit và tự động xử lý hiện tượng phương sai sai số thay đổi.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả ước lượng mô hình hồi quy PPML đã chỉ ra các tác động định lượng rõ nét của các nhân tố vĩ mô đến xuất khẩu của Việt Nam:

• Quy mô kinh tế nước nhập khẩu (GDP đối tác): Tác động cùng chiều mạnh mẽ nhất đến giá trị xuất khẩu. Khi GDP của các quốc gia thành viên EAEU tăng 1%, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang các nước này tăng tương ứng từ 1,15% đến 1,32% (mức ý nghĩa thống kê 1%).
• Quy mô dân số nước nhập khẩu: Tác động tích cực đến luồng hàng hóa xuất khẩu. Dân số EAEU với hơn 183 triệu người tạo ra sức mua lớn đối với các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu từ Việt Nam, củng cố cầu nhập khẩu đối với hàng hóa nhiệt đới.
• Hiệp định VN - EAEU FTA: Việc thực thi hiệp định tạo bước ngoặt tích cực, thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu sang khối đạt mức bình quân trên 15% mỗi năm nhờ lộ trình xóa bỏ thuế quan đối với hơn 90% dòng thuế.
• Khoảng cách địa lý và tỷ giá hối đoái: Khoảng cách địa lý trung bình trên 7.000 km giữa Việt Nam và các nước Đông Âu/Trung Á tạo rào cản chi phí vận chuyển, làm giảm khoảng 0,85% giá trị xuất khẩu cho mỗi 1% khoảng cách gia tăng. Đồng thời, sự mất giá của đồng Rúp Nga và biến động tỷ giá hối đoái cũng gây áp lực giảm kim ngạch xuất khẩu quy đổi.

Thảo luận kết quả

Thực tế dòng chảy thương mại cho thấy sự tập trung không đồng đều giữa các thị trường trong khối. Liên bang Nga là đối tác chủ lực, chiếm trên 85% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang EAEU trong suốt giai đoạn 2006 - 2017, trong khi Belarus và Kazakhstan lần lượt chiếm khoảng 8% và 5%, còn Armenia và Kyrgyzstan chỉ chiếm dưới 2%. Cơ cấu này có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ tròn về tỷ trọng thị trường và bảng ma trận tương quan hồi quy.

So sánh với các công trình nghiên cứu quốc tế của Egger (2002), Martinez & Lehmann (2003) và các nghiên cứu trong nước của Nguyễn Tiến Dũng (2011), phát hiện về vai trò tích cực của GDP và FTA hoàn toàn đồng nhất. Tuy nhiên, tác động tích cực của quy mô dân số nước nhập khẩu trong nghiên cứu này khẳng định tính bổ trợ cao của cơ cấu hàng hóa Việt Nam (nông sản, dệt may, giày dép, thủy sản) đối với thị trường EAEU, khi người tiêu dùng khối này có nhu cầu lớn về các sản phẩm nhiệt đới mà họ không thể tự sản xuất nội địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu định lượng và ý kiến chuyên gia, 4 nhóm giải pháp thực tiễn được đề xuất nhằm gia tăng giá trị xuất khẩu sang khối EAEU:

1. Phát triển mạng lưới logistics liên vận xuyên Á - Âu: Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Giao thông Vận tải đàm phán tối ưu hóa tuyến vận tải đường sắt liên vận quốc tế qua ngõ Trung Quốc sang Kazakhstan và Nga. Mục tiêu rút ngắn thời gian giao hàng từ 30-35 ngày đường biển xuống còn 14-18 ngày đường sắt, giảm 15% chi phí logistics cho doanh nghiệp trong giai đoạn 2020 - 2025.
2. Nâng cao chất lượng và tiêu chuẩn hóa thương hiệu nông thủy sản: Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng các hiệp hội ngành hàng hỗ trợ doanh nghiệp đạt các chứng chỉ chất lượng quốc tế (VietGAP, GlobalGAP, HACCP) đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt của EAEU. Đặt mục tiêu nâng tỷ trọng hàng chế biến sâu có thương hiệu riêng lên mức tối thiểu 40% vào năm 2025.
3. Tận dụng triệt để ưu đãi thuế quan từ VN - EAEU FTA: Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cùng Cục Xuất nhập khẩu số hóa quy trình cấp C/O mẫu EAV, hướng dẫn doanh nghiệp đáp ứng quy tắc xuất xứ để thụ hưởng mức thuế suất 0% cho hơn 5.500 dòng thuế xuất khẩu chủ lực.
4. Thiết lập cơ chế thanh toán song phương bằng đồng nội tệ: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam mở rộng thỏa thuận hoán đổi tiền tệ và thanh toán trực tiếp bằng cặp đồng tiền VND - RUB với Ngân hàng Trung ương Nga, nhằm giảm thiểu rủi ro tỷ giá hối đoái và phụ thuộc vào đồng USD cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các chỉ số ước lượng thực nghiệm từ mô hình PPML để đánh giá hiệu quả thực thi FTA, thiết kế các chương trình xúc tiến thương mại chuyên sâu vào các thị trường ngách như Belarus và Kazakhstan.
2. Doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các hiệp hội ngành hàng: Doanh nghiệp dệt may, da giày, nông thủy sản và điện tử có thể sử dụng dữ liệu về dòng thuế cam kết và rào cản khoảng cách để hoạch định chiến lược giá, lựa chọn phương thức vận tải và quản trị chuỗi cung ứng.
3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tham khảo quy trình ứng dụng mô hình lực hấp dẫn nâng cao và kỹ thuật xử lý dữ liệu bảng có quan sát bằng 0 thông qua phương pháp hồi quy PPML trong nghiên cứu kinh tế lượng.
4. Các tổ chức tài chính và đơn vị cung cấp dịch vụ logistics: Sử dụng các phân tích về chi phí vận chuyển và cơ chế thanh toán quốc tế để phát triển các gói giải pháp tài trợ thương mại và chuỗi logistics tích hợp phục vụ tuyến Việt Nam - Á Âu.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình lực hấp dẫn (Gravity Model) có ưu điểm gì nổi bật so với các mô hình thương mại khác? Mô hình lực hấp dẫn tích hợp đồng thời cả yếu tố cung xuất khẩu (GDP nội địa), cầu nhập khẩu (GDP và dân số đối tác) cùng các biến số rào cản và thuận lợi hóa thương mại (khoảng cách địa lý, FTA, tỷ giá). Điều này giúp lượng hóa toàn diện các luồng thương mại song phương thay vì chỉ nhìn từ một phía cung hoặc cầu.

Tại sao phương pháp ước lượng PPML lại vượt trội hơn OLS trong nghiên cứu này? Phương pháp PPML cho phép ước lượng trực tiếp phương trình dạng phi tuyến, xử lý hoàn hảo các giá trị xuất khẩu bằng 0 (như các năm Việt Nam chưa xuất khẩu sang Armenia) mà không cần cộng thêm giá trị nhân tạo, đồng thời tự động khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi thường gặp ở dữ liệu bảng.

Thị trường nào trong khối EAEU có vai trò quan trọng nhất đối với Việt Nam? Liên bang Nga là thị trường trọng điểm lớn nhất, chiếm hơn 85% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối EAEU trong cả giai đoạn 2006 - 2017. Các thị trường còn lại như Kazakhstan và Belarus đóng vai trò là cửa ngõ trung chuyển hàng hóa quan trọng vào khu vực Trung Á và Đông Âu.

Hiệp định VN - EAEU FTA mang lại lợi thế thuế quan cụ thể như thế nào? Hiệp định cam kết cắt giảm và xóa bỏ thuế quan đối với gần 90% dòng thuế hàng hóa, trong đó các mặt hàng nông sản nhiệt đới, thủy sản, dệt may và giày dép của Việt Nam được hưởng thuế suất ưu đãi 0% theo hạn ngạch hoặc theo lộ trình nhanh hơn các đối thủ cạnh tranh ngoài khối.

Làm cách nào để các doanh nghiệp giảm thiểu tác động tiêu cực của khoảng cách địa lý sang EAEU? Doanh nghiệp cần chuyển dịch dần phương thức vận tải từ đường biển truyền thống sang đường sắt liên vận quốc tế qua tuyến Á - Âu nhằm rút ngắn thời gian giao hàng xuống dưới 18 ngày, đồng thời chủ động liên kết xây dựng kho bãi ngoại quan tại các trung tâm kinh tế của Nga và Kazakhstan.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thương mại quốc tế và mô hình lực hấp dẫn mở rộng trong phân tích hoạt động xuất khẩu.
• Ứng dụng thành công phương pháp ước lượng PPML trên mẫu dữ liệu bảng 5 quốc gia EAEU giai đoạn 2006 - 2017 (60 quan sát), xử lý triệt để hiện tượng giá trị quan sát bằng 0.
• Xác định quy mô GDP đối tác, dân số và Hiệp định VN - EAEU FTA là các nhân tố thúc đẩy xuất khẩu, trong khi khoảng cách địa lý và rủi ro tỷ giá là các rào cản chính.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về phát triển logistics đường sắt liên vận, nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm, khai thác hạn ngạch thuế quan và thanh toán bằng bản tệ.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng thu thập dữ liệu chi tiết theo từng mã ngành hàng HS 6 số và cập nhật chuỗi số liệu đến giai đoạn hiện nay.

Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm có thể tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để tiếp cận chi tiết các bảng số liệu hồi quy và hệ thống luận cứ chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu là khái niệm của chủ nghĩa trọng thương. Chủ nghĩa trọng thương quan niệm vàng bạc là thước đo đánh giá sự giàu có, uy tín và quyền lực của quốc gia. Chủ nghĩa này cho rằng thương mại giữa các nước là trò chơi có tổng bằng 0 (sero-sum game), tức 1 Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật http://moj.vn/vbpq/lists/vn%20bn%20php%20lut/view_detail.aspx?itemid=18140 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 7 thương mại chỉ phân chia lại tài sản vì tổng số của cải trên thế giới là không đổi. Kết quả là các nước ngày càng có xu hướng thực hiện các chính sách bảo hộ nội địa và hạn chế nhập khẩu bằng nhiều cách khác nhau như hạn ngạch và thuế quan… Tuy nhiên, sau đó Adam Smith và David Ricardo đã có những lập luận để bác bỏ tư tưởng này và khẳng định rằng thương mại là trò chơi mà các quốc gia tham gia đều thu được lợi ích, tức tổng lợi ích lớn hơn 0.

Adam Smith (1776) với lý thuyết về “Lợi thế tuyệt đối” cho rằng các quốc gia đều sẽ được hưởng lợi khi tham gia vào thương mại quốc tế. Vì vậy, các quốc gia nên tiến hành trao đổi tự do trên cơ sở đẩy mạnh phân công lao động giữa các nước với nhau và các quốc gia nên thực hiện chuyên môn hóa sản xuất sản phẩm có lợi thế tuyệt đối (chi phí sản xuất thấp) để xuất khẩu và nhập khẩu những sản phẩm không có lợi thế tuyệt đối. Tuy nhiên, lý thuyết lợi thế tuyệt đối lại chưa giải thích được việc tại sao có sự tồn tại trao đổi thương mại giữa một nước lớn (có các lợi thế tuyệt đối) và một nước nhỏ (hầu như không có lợi thế). Lý thuyết của David Ricardo (1817) đã trả lời câu hỏi còn bỏ ngõ của Adam Smith.

Lý thuyết của David Ricardo khẳng định một quốc gia sẽ xuất khẩu những mặt hàng có giá cả thấp hơn một cách tương đối so với quốc gia kia, tức là dựa trên sự khác biệt giữa các nước về năng suất lao động. Tuy nhiên, lý thuyết này vẫn còn tồn tại hạn chế là bỏ qua các yếu tố như hàng rào thương mại, chi phí vận chuyển, tỷ giá và chưa giải thích được sự khác biệt về năng suất lao động giữa các quốc gia và vẫn chưa làm sáng tỏ được vấn đề lợi thế của các nước do đâu mà có? Do đó, nó không giải thích được triệt để nguyên nhân sâu xa của quá trình thương mại. Để trả lời những câu hỏi đó, hai nhà kinh tế học Thuỵ Điển Eli Hecksher và B.Ohlin (1933) đã phát triển lý thuyết lợi thế tương đối của D.Ricardo thêm một bước bằng việc đưa ra mô hình H-O để trình bày lý thuyết ưu đãi về các nguồn lực sản xuất vốn có. Lý thuyết H-O được xây dựng trên nền tảng là mức độ thâm dụng tài nguyên của các nước.

Lý thuyết của Heckscher-Ohlin đã giải thích nguồn gốc của lợi thế so sánh TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 dựa trên sản phẩm khác nhau ở tỷ lệ thâm dụng yếu tố sản xuất và các quốc gia có nguồn lực sản xuất sẵn có khác nhau (Leamer, 1995). Một quốc gia sẽ xuất khẩu hàng hóa sử dụng nhiều yếu tố sản xuất mà quốc gia đó dư thừa và rẻ tương đối và nhập khẩu hàng hóa sử dụng nhiều yếu tố sản xuất mà quốc gia đó khan hiếm và đắt tương đối. Như vậy, lý thuyết này đã giải thích được bản chất của trao đổi thương mại là sự trao đổi các yếu tố dư thừa để lấy các yếu tố khan hiếm. Như vậy, đại diện cho các học thuyết thương mại cổ điển, lý thuyết của Adam Smith, Ricardo và Heckscher-Ohlin giúp giải thích hoạt động thương mại quốc tế diễn ra như thế nào.