CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU XÁC LẬP HÀNH LANG CẤM 1. Hành lang cấm - Khái niệm và tầm quan trọng 1. Quan niệm về hành lang cấm Trước hết, cần nhấn mạnh rằng, “hành lang cấm phát triển ven biển” là một bộ phận của “hành lang hạn chế phát triển ven biển” (Coastal development setback).
Trên thế giới, thuật ngữ này đã xuất hiện từ nửa sau của thế kỷ XX. Ý nghĩa của chúng là: toàn bộ sự phát triển sẽ được thiết lập ở phía sau đường biên của hành lang (Setback line) này. Đây là công cụ quy hoạch quan trọng đối với nhiều quốc gia Châu Úc, Châu Mỹ, Châu Âu, Nam Phi và Địa Trung Hải. Chúng được sử dụng để ngăn cấm hay hạn chế việc xây dựng và sử dụng đất trên bãi biển, nơi nằm trong khu vực tiềm ẩn nguy cơ bị đe dọa bởi các tai biến ven biển hoặc để cảnh báo về mối nguy hiểm tiềm tàng để di dời các công trình, nhằm đảm bảo an toàn cho con người, các công trình xây dựng, cũng như bảo vệ bờ biển và hệ sinh thái.
Mỗi quốc gia, thậm chí mỗi vùng trong một quốc gia lại có cách định nghĩa, gọi tên khác nhau khi phân loại hành lang hạn chế phát triển. Nhưng nhìn chung, hành lang hạn chế phát triển là một đới đệm ở phía sau đường bờ, đường biên về phía đất liền của nó là ranh giới phân định một dải ven biển, nghiêm cấm hoặc hạn chế xây dựng. Chiều rộng của đới đệm này phụ thuộc vào các tiêu chí về môi trường và kinh tế - xã hội. Thông thường, dựa trên mức độ giới hạn đối với sự phát triển, hành lang hạn chế phát triển ven biển được chia thành hai loại (Hình 1.
- Loại thứ nhất: Hành lang cấm xây dựng ven biển (Các thuật ngữ được sử dụng ở Nam Phi: “hành lang quá trình bờ” (Coastal Processes Setback) hay “hành lang không có phát triển” (no development setback), ở New Zealand: “hành lang tai biến ven biển” (Coastal Hazard Setback), ở Nevis là “hành lang bờ” (Coastal setback). Hành lang cấm xây dựng ven biển được xác định dựa trên những tính toán và dự báo về xói lở bờ biển, sự xâm nhập của dòng sóng trong bão, và vận chuyển 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cát do gió. Trong khu vực này nghiêm cấm hoàn toàn tất cả các hoạt động xây dựng công trình và sử dụng đất cho các mục đích khác để đảm bảo an toàn cho con người và tài sản trước rủi ro do các tai biến gây ra hay tránh việc lãng phí do phải bảo trì các công trình. - Loại thứ hai: Hành lang kiểm soát xây dựng (Ở Nam Phi: “Hành lang kiểm soát/hạn chế xây dựng” (limited/controlled development setback), ở Châu Âu & Địa Trung Hải: “hành lang sinh thái ven bờ” (coastal ecosystem setback).
Hành lang kiểm soát xây dựng được xác lập dựa trên các yếu tố bảo tồn đa dạng sinh học, bảo tồn di sản, cảnh quan, bảo tồn các giá trị thẩm mỹ. Trong khu vực này, chính quyền sẽ ưu tiên việc bảo vệ các giá trị cảnh quan và nhân sinh để giới hạn hoặc kiểm soát quy mô xây dựng của các công trình [46]. Công việc sơ bộ Các nghiên cứu được cấp phép Tham gia của Tham gia của Dữ liệu thu thập các bên liên quan cộng đồng Xác định các hành lang hạn chế Xác định ranh giới A: HL xói B: HL cát C: HL D: HL E: HL di F: HL lở bay ngập ĐDSH sản khác Tư vấn với chính quyền địa Tư vấn với chính quyền địa phương phương Xác định hành lang cấm A - C Xác định các hành lang kiểm soát D - F Dự thảo báo cáo lần 1 Hội thảo tập trung Kết quả Xem xét Dự thảo báo cáo lần 2 Tham vấn cộng đồng Báo cáo chính thức Vấn đề đi kèm Đệ trình cuối Hình 1. Quy trình chung xác định hành lang cấm và hành lang kiểm soát [55] 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tầm quan trọng của hành lang cấm trong quy hoạch và quản lý bờ biển Đới bờ biển là khu vực có độ nhạy cảm, tính dễ tổn thương và tính biến động rất cao. Hơn nữa, chúng còn chịu tác động sâu sắc của biến đổi khí hậu, đặc biệt là sự dâng cao của mực nước biển và sự gia tăng tần suất cũng như cường độ của các sự kiện bão. Trước đây, việc quản lý bờ biển chủ yếu mang tính “phản ứng”, nghĩa là đối phó và khắc phục các hậu quả từ rủi ro tai biến. Điều này gây ra nhiều bất cập cho người dân và chính các nhà quản lý.
Vì vậy, trong nhiều năm qua, các nhà nghiên cứu và các nhà quản lý đã cố gắng tìm ra những phương pháp, cách thức, hay còn gọi là giải pháp “phòng ngừa” để có thể chủ động phòng tránh mọi nguy cơ từ tai biến thiên nhiên, nhằm giảm thiệt hại đến mức tối thiểu cho nhân dân. Hành lang cấm chính là một trong những phương pháp, là công cụ quan trọng của quy hoạch để thực hiện mục tiêu đó. Các quốc gia ở Châu Úc, Mỹ và Nam Phi đã bắt đầu xây dựng các hành lang hạn chế phát triển ven biển, trong đó có hành lang cấm, từ khoảng 40 năm trước. Những năm gần đây, việc xác định các hành lang cấm cho bờ biển ở Châu Âu và Địa Trung hải được xem là vấn đề quan trọng trong chương trình nghị sự của EU và của UNEP/MAP [53].
Ý nghĩa của việc xác lập hành lang cấm xây dựng ven biển có thể kể đến như là: - Tạo ra một vùng đệm giữa biển và cơ sở hạ tầng ven biển: trong đó phần bãi biển có thể mở rộng hoặc thu hẹp một cách tự nhiên, không cần phải kè bờ, xây đê hay các công trình khác, điều này có thể gây nguy hại đến cả hệ thống bãi biển. Vì vậy, nó thực sự có ý nghĩa làm giảm thiểu xói lở bờ biển. - Giảm thiệt hại về người và tài sản: Các hành lang cấm là tư tưởng cơ bản để bảo vệ các hoạt động của con người khỏi các quá trình vật lý cực đoan, dài hạn và biến đổi khí hậu, đặc biệt là các sự kiện bão. Trong quá khứ, phần lớn các thành tựu phát triển đã được đặt ở quá gần biển sẽ có nguy cơ bị phá hủy nghiêm trọng bởi xói lở hay do tác động của sóng (Hình 1.
Ngoài ra, ở các vùng cửa sông, các động lực không lường trước có thể gây ra xói lở - tích tụ các khu vực xung quanh (Hình 1. Nếu tại các vị trí đó, các nghiên cứu về bờ biển và xu thế biến đổi của nó được thực 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện và các hành lang cấm xây dựng ven biển được thiết lập có tính đến mực nước biển dâng, sự gia tăng tính dễ tổn thương trước sóng bão thì sẽ tránh được rất nhiều mất mát. Các công trình của các resort Hình 1. Cửa biển Cửa Đại ở xã Nghĩa An, ven biển Cửa Đại, Quảng Nam bị biển tấn Quảng Ngãi bị sạt lở, bồi lấp do triều cường công (Ảnh: thanhnien.vn, 10/2014) (Ảnh: http://www.com/, 11/2014) - Giảm chi phí bảo trì các công trình: việc xác lập hành lang cấm có tính đến ảnh hưởng của các quá trình bờ có thể giúp tránh cho việc bảo trì các công trình như dọn dẹp cát bay hay các mảnh vụn bị phá hủy bởi sóng bão.
Ví dụ như ở Cape Town, chính quyền đã phải dành ra nhiều nỗ lực cũng như tiền bạc để dọn cát ở Baden Power Drive vì các công trình (trong trường hợp này là các con đường) được xây dựng trong vùng hoạt động của gió, hay đôi khi dọn các mảnh vỡ tích tụ do sóng lớn kết hợp với nước dâng (Hình 1. - Bảo tồn chức năng của hệ sinh thái, di sản và cảnh quan dọc bờ biển: Vùng đệm giữa mực nước cao và khu vực xây dựng cần được quy định để tách các hoạt động của con người với các quá trình vật lý và sinh thái một cách tự nhiên, nhằm bảo vệ và duy trì các mẫu, các quá trình đa dạng sinh học và các hệ sinh thái liên quan. Các hành lang cấm có thể xem là công cụ để tránh những phát triển mới trên bờ biển, bảo vệ di sản văn hóa của loài người và các cảnh quan nhân sinh có giá trị. Việc xây dựng hàng loạt các khách sạn, resort ngay sát bờ biển (Nha Trang, Vũng Tàu, Phan Thiết.) đã làm thay đổi bộ mặt bờ biển, lấy đi khung cảnh hoang sơ, mênh mông, thoáng đãng của bãi biển., các bãi biển trở thành tài sản riêng, khiến du khách gặp nhiều khó khăn để tiếp cận (Hình 1.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Máng dẫn ở False Bay Hình 1. Bờ biển Phan Thiết bị băm nát bởi (Thành phố Cape Town) được dọn cát liên các resort và sân golf (Ảnh vệ tinh Google tục [55] Map) Do đó, điều cần thiết để xác định đường biên hành lang cấm xây dựng ven biển với cách tiếp cận kỹ thuật mạnh mẽ, là một mặt, có thể đưa ra cái nhìn rõ ràng về phương diện vật lý và sinh thái của các quá trình, mặt khác, với cách tiếp cận tham gia hệ thống có thể đưa ra cái nhìn rõ ràng về những liên quan kinh tế - xã hội ở địa phương. Tình hình nghiên cứu xác lập hành lang cấm Việc xác định hành lang cấm có ý nghĩa quan trọng trong quản lý đới bờ vì nó hỗ trợ chính quyền địa phương trong việc đưa ra những quyết định, hoạch định chính sách trên cơ sở phát triển bền vững nhằm tránh hoặc làm giảm thiểu rủi ro tai biến vùng ven biển trong lập quy hoạch sử dụng đất và xây dựng các chiến lược phát triển ở ven biển.
Trên thế giới Biến động địa hình bờ biển, đặc biệt là do xói lở bờ, có tác động rất lớn đến các cộng đồng dân cư và các hệ sinh thái ven bờ trên toàn thế giới. Ngay từ cuối thế kỷ 20, trong quá trình thu thập các bằng chứng về biến đổi đường bờ biển, các nhà khoa học đã nhận ra rằng xói lở bãi đã trở nên phổ biến rộng rãi trên thế giới. Giờ đây, hiện tượng xói lở bờ biển đã trở thành vấn đề rất nghiêm trọng và chiếm ưu thế hơn hẳn so với bồi tụ và được các quốc gia có biển, được các tổ chức khoa học và nhiều nhà khoa học quan tâm. Ước tính, hiện nay có khoảng trên 70% đường bờ cấu tạo bởi các vật liệu bở rời trên toàn thế giới đang bị xói lở nghiêm trọng.
Những đánh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.