Tổng quan nghiên cứu

Sự chuyển dịch mạnh mẽ của công nghệ thông tin trong thập kỷ qua đã định hình lại căn bản phương thức sản xuất và tiếp nhận thông điệp truyền thông. Theo số liệu thống kê từ Bộ Thông tin và Truyền thông, tính đến cuối năm 2017, tổng số thuê bao điện thoại tại Việt Nam ước tính đạt 127,4 triệu thuê bao, trong đó thuê bao di động chiếm tới 119,7 triệu. Tỷ lệ phủ sóng mạng di động đạt 95% diện tích lãnh thổ và 100% số xã trên toàn quốc có kết nối liên lạc viễn thông. Hạ tầng kỹ thuật viễn thông với mạng cáp quang và mạng dữ liệu 4G phát triển vượt bậc đã tạo môi trường lý tưởng thúc đẩy công chúng tiếp cận thông tin trên các thiết bị cầm tay mọi lúc, mọi nơi.

Trong bối cảnh hội tụ truyền thông kết hợp ba loại hình truyền thống gồm báo in, báo phát thanh và báo hình vào nền tảng điện tử, áp lực về tốc độ phát tin và tính xác thực của tin tức thời trở thành cuộc đua sống còn. Mốc lịch sử ngày 17 tháng 2 năm 2004 đánh dấu bức ảnh đầu tiên chụp bằng điện thoại di động xuất hiện trên trang nhất của The New York Times, mở ra kỷ nguyên làm báo bằng thiết bị cầm tay. Tại Việt Nam, xu hướng làm báo bằng điện thoại di động (Mobile Journalism, viết tắt là MoJo) đã từng bước du nhập từ năm 2009 qua các cơ quan tiên phong như VietnamPlus thuộc Thông tấn xã Việt Nam.

Tuy nhiên, việc chuẩn hóa kỹ năng tác nghiệp trên thiết bị di động của đội ngũ phóng viên vẫn còn nhiều khoảng trống khi chưa có văn bản hướng dẫn nghiệp vụ thống nhất. Luận văn Thạc sĩ Báo chí học của tác giả Trần Thị Kim Anh, thực hiện năm 2017 dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thành Lợi tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, tập trung giải quyết bài toán cấp thiết này. Đề tài khảo sát chuyên sâu tại ba cơ quan báo chí điện tử tiêu biểu gồm VietnamPlus, VietnamNet và Zing trong giai đoạn 2014 đến 2017, nhằm xác lập hệ thống kỹ năng thực hành, chỉ rõ các rào cản kỹ thuật và đề xuất khung giải pháp nâng cao năng lực tác nghiệp số cho người làm báo hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên sự giao thoa của ba khối lý thuyết nền tảng trong truyền thông hiện đại: Lý thuyết hội tụ truyền thông (Media Convergence Theory), Lý thuyết phương tiện truyền thông mới (New Media Theory) và Mô hình tòa soạn hội tụ đa phương tiện. Quá trình hội tụ diễn ra toàn diện trên các phương diện công nghệ, không gian làm việc, kỹ năng nghiệp vụ và quy trình phân phối nội dung, biến tòa soạn từ mô hình phân tán đơn lẻ thành một trung tâm điều hành tích hợp.

Khái niệm cốt lõi của công trình là Báo chí di động (Mobile Journalism - MoJo), chỉ phương thức tác nghiệp mà ở đó phóng viên sử dụng điện thoại thông minh cùng các ứng dụng phần mềm chuyên biệt để trực tiếp thu thập, xử lý âm thanh, hình ảnh, văn bản, biên tập và truyền phát sản phẩm báo chí về trung tâm điều hành. Khái niệm Truyền thông đại chúng tự thân (We Media) do chuyên gia Dale Peskin khởi xướng giai đoạn 2011 - 2012 và việc Tạp chí Time vinh danh You là nhân vật của năm 2006 phản ánh rõ sự tham gia chủ động của công chúng vào dòng chảy thông tin. Tại Đại hội Di động Thế giới MWC 2015 ở Barcelona, nhà sáng lập Larry Page đã khẳng định nhân loại bước vào kỷ nguyên ưu tiên duy nhất cho thiết bị di động (mobile-only).

Khung kỹ năng tác nghiệp trong luận văn được phân định rõ ràng thành hai nhóm: Kỹ năng mềm (năng lực ứng biến hiện trường, giao tiếp phỏng vấn, tư duy phát hiện đề tài đa nền tảng) và Kỹ năng cứng (kỹ thuật quay phim, cân bằng sáng, thu âm chống ồn, dựng clip, phát trực tiếp và bảo mật số).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính và điều tra xã hội học định lượng:

  • Cỡ mẫu điều tra bảng hỏi: Tổng cộng 200 đối tượng khảo sát gồm phóng viên, biên tập viên, cộng tác viên giàu kinh nghiệm đang công tác tại các cơ quan báo chí trung ương và địa phương. Bảng hỏi gồm 17 câu hỏi chuyên sâu, tập trung vào tần suất sử dụng thiết bị, mức độ làm chủ các phần mềm đồ họa, dựng phim và những khó khăn thường gặp tại hiện trường.
  • Phương pháp chọn mẫu: Mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện tại ba đơn vị báo chí khảo sát trọng điểm đại diện cho các mô hình tòa soạn khác nhau: Báo điện tử VietnamPlus (cơ quan thông tấn quốc gia đi đầu về công nghệ số), Báo điện tử VietnamNet (cơ quan báo chí chính luận thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông) và Zing (tạp chí/trang thông tin điện tử tư nhân sở hữu lượng độc giả trẻ vượt trội).
  • Phương pháp phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp 5 chuyên gia truyền thông, tổng biên tập các tờ báo điện tử ứng dụng MoJo và phóng viên kỳ cựu chuyên xử lý các tuyến tin khẩn cấp (breaking news).
  • Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp: Hệ thống hóa dữ liệu từ các văn bản chỉ đạo của Bộ Thông tin và Truyền thông, tư liệu từ các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ của Hội Nhà báo Việt Nam, Viện KAS (Cộng hòa Liên bang Đức) giai đoạn 2013 đến 2017 cùng các công trình nghiên cứu tiền bối.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp này nhằm tạo ra sự đối sánh chéo giữa số liệu khảo sát định lượng khách quan và góc nhìn thực tiễn sâu sắc của các nhà quản lý, giúp kết quả nghiên cứu đạt độ tin cậy khoa học cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại ba cơ quan báo chí đem lại những phát hiện nổi bật về năng lực thực hành công nghệ của phóng viên:

Thứ nhất, tỷ lệ phóng viên sử dụng điện thoại thông minh phục vụ tác nghiệp sơ bộ tại hiện trường đạt mức 86,5%. Tuy nhiên, tỷ lệ người có khả năng vận hành độc lập toàn bộ quy trình sản xuất một gói tin đa phương tiện hoàn chỉnh (bao gồm viết tin, chụp ảnh, dựng video clip kèm phụ đề và phát hành trực tiếp lên hệ điều hành xuất bản CMS) chỉ đạt 31,5%.

Thứ hai, mức độ thuần thục các nhóm kỹ năng công nghệ có sự phân hóa rõ rệt. Khoảng 74,0% phóng viên thành thạo thao tác chụp ảnh và xử lý đồ họa cơ bản thông qua các ứng dụng như Snapseed, Camera+, PS Express. Tỷ lệ phóng viên làm chủ kỹ năng quay và biên tập video trên các phần mềm như iMovie, Splice, Real Director đạt 56,0%. Đáng chú ý, kỹ năng phát sóng trực tiếp (Livestream) đạt chuẩn kỹ thuật âm thanh, ánh sáng chỉ chiếm 26,5%, trong khi kỹ năng biên tập âm thanh chuyên nghiệp (Audio editing) bằng SoundCloud hay Audioboo đạt mức thấp nhất là 18,0%.

Thứ ba, sự khác biệt về năng lực tác nghiệp MoJo phụ thuộc chặt chẽ vào chiến lược đào tạo của từng đơn vị. Tại VietnamPlus, nhờ định hướng sớm từ năm 2010 và tổ chức định kỳ các lớp tập huấn kỹ thuật số, hơn 80,0% phóng viên có thể chủ động sản xuất video clip tại hiện trường. Ngược lại, tại VietnamNet và Zing, tỷ lệ phóng viên tự học hỏi và tự mày mò kỹ năng chiếm tới 58,0%, dẫn đến chất lượng sản phẩm không đồng đều.

Thứ tư, hiệu quả về mặt thời gian và chi phí được chứng minh qua dữ liệu thực nghiệm. 91,5% phóng viên được hỏi xác nhận rằng tác nghiệp bằng điện thoại thông minh giúp giảm từ 50% đến 70% thời gian xử lý tin tức từ hiện trường so với phương thức truyền thống (sử dụng máy quay chuyên dụng, máy ảnh cơ và laptop), giúp thời gian đưa tin nóng lên mặt báo rút ngắn từ 45 phút xuống chỉ còn dưới 15 phút.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát phản ánh thực trạng rằng mặc dù trang bị phần cứng cá nhân của phóng viên rất cao, hiệu quả khai thác thiết bị vẫn bị giới hạn bởi tư duy sản xuất cũ. Áp lực cạnh tranh với nguồn tin từ mạng xã hội buộc phóng viên phải hành động nhanh chóng, song rào cản tâm lý e ngại chất lượng hình ảnh từ điện thoại không đạt chuẩn phát sóng truyền hình vẫn còn tồn tại ở một bộ phận nhà báo lớn tuổi.

Khi so sánh với thực tiễn báo chí quốc tế như các mô hình huấn luyện của Hãng thông tấn BBC hay Reuters, nơi mô hình phóng viên độc lập một người (solo-journalist) đã trở thành tiêu chuẩn bắt buộc, báo chí Việt Nam giai đoạn khảo sát vẫn ở bước chuyển giao mang tính tự phát. Các khóa đào tạo như lớp tập huấn của Hội Nhà báo Việt Nam và Viện KAS tháng 8 năm 2016 cho 30 học viên, hay khóa học tháng 2 năm 2017 của Truyền hình Thông tấn cho hơn 40 học viên, dù mang lại hiệu quả cao nhưng quy mô còn nhỏ hẹp so với lực lượng hơn 18.000 người làm báo trên toàn quốc lúc bấy giờ.

Về phương thức biểu đạt trực quan, các phát hiện này hoàn toàn có thể được hệ thống hóa qua một biểu đồ cột thể hiện tương quan năng lực giữa 5 nhóm kỹ năng công nghệ (chụp ảnh, ghi âm, quay video, dựng phim và livestream), kết hợp với bảng ma trận đánh giá mức độ tương thích của các phần mềm di động phổ biến so với yêu cầu xuất bản đa phương tiện. Việc lượng hóa này làm sáng tỏ nguyên nhân cốt lõi khiến chất lượng video di động còn hạn chế chính là việc thiếu hụt phụ kiện hỗ trợ như micro thu âm định hướng và thiết bị chống rung gimbal.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuẩn hóa và phát triển mạnh mẽ kỹ năng tác nghiệp bằng điện thoại di động trong xu thế hội tụ truyền thông, luận văn đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, đối với cấp lãnh đạo và ban biên tập các cơ quan báo chí: Cần khẩn trương xây dựng chiến lược nội dung ưu tiên di động (Mobile-First) và tái cấu trúc quy trình xuất bản. Cần đầu tư nâng cấp hệ thống CMS của tòa soạn để tích hợp hoàn toàn với các ứng dụng di động, cho phép phóng viên đẩy tin, ảnh, video dung lượng lớn trực tiếp từ hiện trường mà không cần thông qua máy tính để bàn. Mục tiêu đặt ra là tối thiểu 80% phóng viên hiện trường được cấp quyền và làm chủ quy trình tác nghiệp khép kín trên điện thoại trước năm 2020.

Thứ hai, đối với các cơ quan quản lý và tổ chức nghề nghiệp: Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp cùng Hội Nhà báo Việt Nam cần ban hành cẩm nang hướng dẫn chuẩn mực kỹ thuật và đạo đức nghề nghiệp trong tác nghiệp di động. Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí cần mở định kỳ từ 4 đến 6 khóa huấn luyện ngắn hạn mỗi năm cho phóng viên, biên tập viên và cả đội ngũ quản lý cấp phòng, ban, hướng tới mục tiêu bồi dưỡng cho hơn 500 lượt nhà báo trên toàn quốc mỗi năm.

Thứ ba, đối với các cơ sở đào tạo báo chí và truyền thông: Cần đưa học phần Làm báo bằng điện thoại di động (Mobile Journalism) với thời lượng từ 2 đến 3 tín chỉ vào khung chương trình giảng dạy chính quy tại các trường đại học như Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Học viện Báo chí và Tuyên truyền từ năm học 2018 - 2019. Chương trình cần chú trọng 70% thời lượng cho thực hành quay, dựng, xử lý dữ liệu số và xử lý khủng hoảng tin giả tại hiện trường.

Thứ tư, đối với bản thân đội ngũ phóng viên, nhà báo: Mỗi phóng viên cần chủ động thay đổi tư duy, tự trang bị bộ phụ kiện tác nghiệp chuẩn hóa gồm micro cài áo không dây, giá đỡ ba chân mini, đèn chiếu sáng di động và pin sạc dự phòng dung lượng từ 10.000 đến 20.000 mAh. Đặc biệt, người làm báo phải nâng cao ý thức kiểm chứng nguồn tin, tuân thủ nguyên tắc bảo mật dữ liệu và bản quyền hình ảnh trước khi thực hiện phát sóng trực tiếp lên mạng xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu rộng cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, Ban Lãnh đạo và Thư ký tòa soạn tại các cơ quan báo chí: Công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm và khung lý thuyết hoàn chỉnh để các nhà quản lý tham chiếu khi xây dựng đề án tái cơ cấu tòa soạn hội tụ. Sử dụng tài liệu này giúp ban biên tập tối ưu hóa chi phí đầu tư thiết bị, phân bổ nhân sự tác nghiệp tinh gọn và rút ngắn quy trình xuất bản tin bài.

Thứ tư, Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu truyền thông: Luận văn là nguồn tài liệu tham khảo giàu giá trị lý luận để xây dựng đề cương môn học, biên soạn giáo trình Báo chí đa nền tảng, Báo chí di động và tổ chức các chuyên đề nghiên cứu khoa học chuyên sâu về chuyển đổi số báo chí.

Thứ ba, Phóng viên hiện trường, biên tập viên và cộng tác viên báo chí: Tài liệu đóng vai trò như một cẩm nang nghiệp vụ thực chiến, hướng dẫn chi tiết cách khai thác các ứng dụng di động để sản xuất tin nhanh, kỹ thuật phỏng vấn, kiểm soát ánh sáng, âm thanh và xử lý tình huống phát sinh tại hiện trường các sự kiện nóng.

Thứ tư, Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Báo chí - Truyền thông: Học viên có thể sử dụng công trình như một tài liệu học tập chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội, nắm bắt các tiêu chuẩn tuyển dụng thực tế và trang bị đầy đủ kỹ năng số trước khi gia nhập thị trường lao động truyền thông cạnh tranh.

Câu hỏi thường gặp

Mobile Journalism trong luận văn được định nghĩa cụ thể như thế nào?

Mobile Journalism là phương thức làm báo hiện đại mà ở đó phóng viên sử dụng điện thoại thông minh làm công cụ chính để thu thập, xử lý văn bản, chụp ảnh, quay video, dựng phim, ghi âm và truyền phát sản phẩm báo chí về tòa soạn hoặc phát hành trực tiếp lên nền tảng số thông qua kết nối Internet di động.

Phóng viên cần trang bị những phần mềm di động thiết yếu nào khi tác nghiệp?

Theo nghiên cứu, phóng viên cần làm chủ các nhóm ứng dụng chuyên dụng gồm: Snapseed, Camera+ hoặc PS Express cho biên tập hình ảnh; iMovie, Splice hoặc Kinemaster cho dựng video; SoundCloud hoặc Audioboo cho xử lý âm thanh; cùng các nền tảng lưu trữ đám mây như Google Drive, Dropbox để đồng bộ dữ liệu nhanh về trung tâm điều hành.

Làm thế nào để đảm bảo chất lượng kỹ thuật khi sản xuất video bằng điện thoại?

Để video đạt chuẩn phát sóng, phóng viên cần trang bị micro cài áo chống ồn để xử lý tạp âm hiện trường, sử dụng tay cầm chống rung gimbal hoặc tripod để ổn định khung hình, giữ góc quay ngang chuẩn 16:9 hoặc tỷ lệ khung hình phù hợp với nền tảng, đồng thời chủ động kiểm soát cân bằng trắng và nguồn sáng tự nhiên.

Thách thức lớn nhất về đạo đức nghề nghiệp khi tác nghiệp bằng smartphone là gì?

Thách thức lớn nhất là nguy cơ phát tán thông tin sai lệch hoặc vi phạm quyền riêng tư khi thực hiện phát sóng trực tiếp (Livestream) dưới áp lực thời gian thực. Phóng viên phải tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc kiểm chứng nguồn tin độc lập, bảo vệ danh tính nạn nhân trong các vụ việc nhạy cảm và bảo đảm tính khách quan trước khi xuất bản dữ liệu.

Vì sao cần chính thức đưa môn học làm báo bằng điện thoại vào chương trình đại học?

Việc đưa môn học vào chương trình chính quy giúp chuẩn hóa kiến thức từ sớm cho sinh viên, thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết giảng đường và thực tiễn tòa soạn số. Điều này giúp sinh viên tốt nghiệp có thể lập tức tác nghiệp độc lập đa phương tiện mà các cơ quan báo chí không phải tốn thời gian đào tạo lại từ đầu.

Kết luận

Luận văn Thạc sĩ Báo chí học của tác giả Trần Thị Kim Anh đã phác thảo toàn diện bức tranh chuyển dịch nghiệp vụ trong kỷ nguyên số thông qua các luận điểm cốt lõi:

  • Khẳng định tính tất yếu của xu hướng Báo chí di động (Mobile Journalism) trong môi trường tòa soạn hội tụ hiện đại.
  • Lượng hóa chính xác thực trạng kỹ năng tác nghiệp của phóng viên Việt Nam qua khảo sát 200 người làm báo tại VietnamPlus, VietnamNet và Zing.
  • Chỉ rõ khoảng trống giữa mức độ sở hữu thiết bị thông minh và năng lực sản xuất nội dung đa phương tiện độc lập tại hiện trường.
  • Xác lập khung kỹ năng kép kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ năng cứng về công nghệ và kỹ năng mềm về nghiệp vụ báo chí.
  • Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ cấp quản lý vĩ mô, cơ quan báo chí, cơ sở đào tạo đến ý thức tự hoàn thiện của từng nhà báo.

Đóng góp quan trọng nhất của công trình là đặt nền móng học thuật có hệ thống đầu tiên về kỹ năng làm báo bằng điện thoại tại Việt Nam, mang tính ứng dụng cao cho giai đoạn chuyển đổi số báo chí từ năm 2018 đến 2025.

Các cơ quan báo chí và cơ sở đào tạo cần khẩn trương tham khảo, áp dụng khung kỹ năng này vào chương trình hành động thực tế nhằm xây dựng một đội ngũ người làm báo bản lĩnh, tinh thông công nghệ và sẵn sàng làm chủ mọi nền tảng truyền thông hiện đại.