CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ NGƯỜI ĐẠI DIỆN THEO PHÁP LUẬT CỦA CÔNG TY CỔ PHẦN 1. Khái niệm và đặc điểm của công ty cổ phần CTCP là một loại hình công ty ra đời và phát triển vào thế kỉ 18, 19 khi quá trình công nghiệp hóa ở các nước Châu Âu và Bắc Mỹ phát triển vô cùng mạnh mẽ. Các phát minh khoa học mới đã làm thay đổi kiến trúc thượng tầng xã hội. Chủ nghĩa tư bản với ngành công nghiệp nặng đòi hỏi phương tiện sản xuất phải có quy mô ngày càng to lớn.
Để đáp ứng vấn đề về vốn mở rộng sản xuất, các chủ tư bản thỏa hiệp với nhau sở hữu hỗn hợp, từ hình thức vốn của một chủ sang hình thức vốn của nhiều chủ diễn ra trên phạm vi công ty. CTCP là phương thức phát triển cao nhất của loài người để huy động vốn cho kinh doanh và qua đó làm cho nền kinh tế của mỗi quốc gia phát triển1. Các Mác và Ănghen cho rằng “nó là sản phẩm tất yếu của quá trình xã hội hóa về mặt kinh tế xã hội (mặt sở hữu) và cũng là sản phẩm tất yếu của quá trình tích tụ và tập trung hóa sản xuất của nền sản xuất lớn hiện đại”. CTCP ở Pháp hay còn gọi là công ty vô danh được quy định trong bộ luật thương mại và bị điều chỉnh bởi Luật về quy chế kinh tế mới NRE (Loi relative aux nouvelles régulations économiques).
CTCP phải có số lượng cổ đông ít nhất là 7, vốn điều lệ tối thiểu là 37.000 euro và không được góp vốn bằng industrie (góp sức)2. Công ty được hình thành khi điều lệ công ty đã được các sáng lập viên soạn thảo, thực hiện góp vốn, chỉ định người quản lý và đăng ký kinh doanh. Pháp luật theo hệ thống Anh, Mỹ chia CTCP thành hai loại là công ty mở (Public corporation) là những công ty phát hành cổ phiếu rộng rãi trong công chúng và công ty đóng (Close corporation) là những công ty không phát hành cổ phiếu ra 1 Nguyễn Ngọc Bích (2000), Luật Doanh nghiệp, vốn và quản lý trong CTCP, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh, tr. 2 Lê Minh Hiếu (2008), Các loại hình doanh nghiệp phổ biến ở Pháp, https://thongtinphapluatdansu.vn/2008/02/20/05/54/2515/, truy cập ngày 27/10/2021.
11 công chúng mà cổ phần được chuyển nhượng hoặc huy động trong nội bộ thành viên3. Pháp luật Việt Nam, theo quy định tại Điều 111 Luật Doanh nghiệp năm 2020 thì CTCP là doanh nghiệp, trong đó: Vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần; cổ đông có thể là tổ chức, cá nhân; số lượng cổ đông tối thiểu là 03 và không hạn chế số lượng tối đa; cổ đông chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp; cổ đông có quyền tự do chuyển nhượng cổ phần của mình cho người khác, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 120 và khoản 1 Điều 127 của Luật Doanh nghiệp năm 2020; CTCP có tư cách pháp nhân kể từ ngày được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp; có quyền phát hành cổ phần, trái phiếu và các loại chứng khoán khác của công ty. Từ định nghĩa nêu trên, có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của CTCP như sau: Thứ nhất, về vốn điều lệ thì trong CTCP vốn điều lệ phải được chia thành các cổ phần. Vốn điều lệ của CTCP tại thời điểm đăng ký thành lập doanh nghiệp là tổng giá trị mệnh giá cổ phần các loại đã được đăng ký mua và được ghi trong Điều lệ công ty.
Nhà đầu tư tham gia vào công ty bằng cách mua cổ phiếu, có thể mua một hoặc nhiều cổ phiếu. Luật doanh nghiệp năm 2020 đã bổ sung thêm một loại cổ phần mới được quy định tại Điều 114 đó là cổ phần phổ thông cơ sở. Cổ phần phổ thông được dùng là tài sản cơ sở để phát hành chứng chỉ lưu ký không có quyền biểu quyết được gọi là cổ phần phổ thông cơ sở. Thứ hai, về số lượng thành viên, CTCP có tối thiểu là 03 cổ đông, cổ đông ở đây có thể là cá nhân hoặc tổ chức.
CTCP không bị giới hạn về số lượng tối đa cổ đông trong công ty, công ty có thể có 100 cổ đông, 1000 cổ đông… Luật doanh 3 Ủy ban chứng khoán nhà nước (2018), Quy định pháp luật về công ty đại chúng tại một số quốc gia và Việt Nam, Tạp chí chứng khoán tháng 8/2018, http://www.vn/ubck/faces/oracle/webcenter/portalapp/pages/vi/aptcnoidungchitiet.jspx?id=1417&_af rLoop=7686473796000&_afrWindowMode=0#%40%3F_afrLoop%3D7686473796000%26id%3D1417%26 _afrWindowMode%3D0%26_adf.ctrl-state%3D7007d3rhv_45, truy cập ngày 27/10/2021. 12 nghiệp năm 2020 không hạn chế về điều này. Công ty có thể mở rộng quy mô với số lượng thành viên không bị giới hạn tùy theo nhu cầu của mình. Do số lượng cổ đông lớn dẫn đến cơ cấu công ty trở nên phức tạp, khi cần thảo luận vấn đề gì sẽ rất khó khăn tìm tiếng nói chung để thống nhất quan điểm.
Trong một số trường hợp khi có mâu thuẫn về lợi ích cổ đông sẽ phân hóa thành nhiều nhóm tác động đối kháng đến hoạt động của công ty. Luật Doanh nghiệp năm 2020 không hạn chế số lượng thành viên cổ đông nên dễ dàng mở rộng quy mô và hoạt động kinh doanh trên tất cả các lĩnh vực, nghành nghề. Như Thế giới di động ngoài kinh doanh chuỗi cửa hàng điện máy còn kinh doanh trong lĩnh vực hàng tiêu dùng với chuỗi cửa hàng Bách hóa xanh và sắp tới là hệ thống nhà thuốc An Khang. Hay Vingroup, Hòa Phát,.
hoạt động trong hầu hết mọi mặt kinh doanh của đời sống. Thứ ba, các cổ đông của CTCP chỉ chịu trách nhiệm về các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác của doanh nghiệp trong phạm vi số vốn đã góp vào doanh nghiệp. Như vậy cổ đông đã góp số tiền A vào công ty thì chịu trách nhiệm về các khoản nợ của doanh nghiệp trong phạm vi số tiền A đó mà thôi, không phải chịu trách nhiệm vô hạn như trong doanh nghiệp tư nhân hay thành viên hợp danh trong công ty hợp danh. Cổ đông chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn góp của mình và lời ăn lỗ chịu phụ thuộc vào hoạt động kinh doanh của công ty.
Nếu như công ty hoạt động không hiệu quả thì trách nhiệm về nợ cũng như các nghĩa vụ về tài sản chỉ nằm trong phạm vi phần vốn góp do vậy hạn chế được những rủi ro trong quá trình đầu tư. Thứ tư, về khả năng huy động vốn, so với các loại hình công ty khác, CTCP có khả năng huy động vốn linh hoạt. Giống như các loại hình công ty khác, CTCP có thể huy động vốn từ các khoản vay tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. Ngoài ra, CTCP có thể huy động vốn bằng cách phát hành cổ phiếu, trái phiếu.
CTCP phát hành và chào bán cổ phiếu ra thị trường thông qua các sàn giao dịch chứng khoán nên khả năng huy động vốn rất cao và linh hoạt. Loại hình CTCP phát triển mạnh mẽ trên thế giới từ rất lâu nhưng tại Việt Nam loại hình này được manh nha phát triển từ năm 1986 khi Đảng và Nhà nước 13 bắt đầu công cuộc đổi mới đất nước, chấp nhận nền kinh tế nhiều kinh tế nhiều thành phần vận hành theo quy luật thị trường có sự quản lý của nhà nước. Với hình thái là công ty đối vốn, CTCP đã khắc phục được những tồn tại như thiếu vốn trong hoạt động đầu tư và sản xuất kinh doanh, nguồn vốn từ khu vực kinh tế nhà nước bị buông lỏng trong quản lý, tư liệu sản xuất bị phân tán, xé lẻ nguồn lực trong dân, không có động lực phát triển,. Ưu điểm quan trọng của loại hình này đó là quy mô kinh doanh dễ dàng được mở rộng do sự thu hút nguồn vốn vô cùng dễ dàng thông qua thị trường chứng khoán.
Ở các loại hình doanh nghiệp khác, việc tăng vốn để sản xuất kinh doanh luôn là bài toán đau đầu cho các chủ sở hữu hay sáng lập. Họ phải rất vất vả để có được nguồn tiền từ ngân hàng với những thủ tục khắt khe và lãi suất cao. Do đặc điểm tối ưu này mà từ thế kỉ 18, 19 các nhà tư bản đã cùng nhau chung vốn, chuyển từ hình thức vay mượn sang hình thức góp vốn cùng nhau để xây dựng những nhà máy quy mô lớn. Và hơn nữa ngoài quy tập được nguồn lực về vốn, CTCP còn là sự tập hợp sức người, sức lao động mà ở các loại hình công ty khác không thể nào có được.
Bên cạnh việc dễ dàng thu hút vốn thì việc chuyển nhượng vốn vô cùng thuận lợi cũng là một ưu điểm. Chỉ cần mua một cổ phần là đã trở thành nhà đầu tư và một trong những chủ sở hữu của công ty và dễ dàng mua, bán phần vốn góp này thông qua thị trường chứng khoán. Người mua cổ phần là người bất kỳ không cần phải có sự quen biết hay thân thiết với cổ đông khác hay người sáng lập. Về mặt pháp luật chỉ đưa ra một số điều kiện hạn chế đối với việc chuyển nhượng theo điều 120 Luật Doanh nghiệp năm 2020, còn lại việc mua bán, chuyển nhượng trên thị trường chúng khoán đều khá dễ dàng.
Ngoài hai ưu điểm trên CTCP còn có ưu điểm đó là “hạn chế rủi ro tài chính cho cổ đông”4. Mang bản chất là loại hình công ty đối vốn, cổ đông hay chủ sở hữu cổ phần chỉ chịu trách nhiệm hữu hạn trong phần vốn góp của mình và lời ăn lỗ chịu 4 Nguyễn Vinh Hưng (2021), CTCP trong môi trường thương mại Việt Nam hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, http://lapphap.vn/Pages/tintuc/tinchitiet.aspx?tintucid=210732, truy cập ngày 12/10/2021. 14 phụ thuộc vào hoạt động kinh doanh của công ty. Nếu như công ty hoạt động không hiệu quả thì trách nhiệm về nợ cũng như các nghĩa vụ về tài sản chỉ nằm trong phạm vi phần vốn góp do vậy hạn chế được những rủi ro trong quá trình đầu tư.
Nhờ vậy, khác với công ty hợp danh và doanh nghiệp tư nhân, CTCP có sự tách bạch rõ ràng tài sản công ty cũng như tài sản riêng của các cổ đông. Vì thế, các cổ đông và công ty có thể yên tâm, mạnh dạn để đầu tư vào các lĩnh vực kinh doanh mà có thể chứa đựng sự rủi ro cao như các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, bất động sản. Đây là lợi thế rất lớn để CTCP có thể phát triển mạnh mẽ, đóng góp rất lớn cho sự phát triển kinh tế, xã hội.