Luận văn thạc sĩ thành phần mật độ vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét ở khu vực nhà rẫy và kiến thức thái độ thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy tại huyện khánh vĩnh tỉnh khánh hòa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thành phần mật độ, vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét và kiến thức phòng chống sốt rét tại huyện Khánh Vĩnh, Khánh Hòa.

• Tác giả: Huỳnh Thị Minh Thúy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Quang
• Trường học: Đại học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Sinh học thực nghiệm
• Đề tài: Thành phần, mật độ, vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét ở khu vực nhà rẫy và kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy tại huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Cấu trúc của luận văn
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình sốt rét trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.1. Tình hình sốt rét trên thế giới
• 1.1.2. Tình hình sốt rét ở Việt Nam
• 1.2. Những nghiên cứu về muỗi Anopheles
• 1.2.1. Phân loại muỗi Anopheles
• 1.2.2. Thành phần loài muỗi Anopheles trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.3. Sự phân bố, sinh thái và mật độ muỗi sốt rét liên quan đến sinh thái rừng trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.4. Nghiên cứu vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.5. Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.5.1. Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy trên thế giới
• 1.2.5.2. Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy ở Việt Nam
• 1.2.6. Phòng chống véc tơ sốt rét trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2.6.1. Phòng chống véc tơ sốt rét trên thế giới
• 1.2.6.2. Phòng chống véc tơ sốt rét ở Việt Nam
• 1.2.7. Phòng chống sốt rét cho người dân ngủ rẫy trên thế giới và Việt Nam
• 1.2.7.1. Phòng chống sốt rét cho người dân ngủ rẫy trên thế giới
• 1.2.7.2. Phòng chống sốt rét cho người dân ngủ rẫy ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.2.1. Thời gian nghiên cứu
• 2.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Nghiên cứu về véc tơ sốt rét
• 2.4.3. Điều tra kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy
• 2.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Thành phần, mật độ và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét ở khu vực nhà rẫy ở huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa
• 3.1.1. Thành phần muỗi Anopheles ở khu vực nhà rẫy
• 3.1.2. Mật độ muỗi Anopheles ở khu vực nhà rẫy
• 3.1.3. Thành phần, số lượng và tỷ lệ bọ gậy Anopheles ở địa điểm nghiên cứu
• 3.1.4. Vai trò truyền bệnh của các véc tơ sốt rét
• 3.2. Kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy ở huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa
• 3.2.1. Tình hình ngủ rẫy và phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy
• 3.2.2. Một số đặc điểm nhà rẫy tại các điểm nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 4.1. Thành phần, mật độ và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét ở khu vực nhà rẫy tại huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa
• 4.2. Kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH

Tóm tắt

I. Vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét

Nghiên cứu tập trung vào vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại huyện Khánh Vĩnh, Khánh Hòa. Muỗi Anopheles được xác định là trung gian chính truyền bệnh sốt rét. Kết quả cho thấy, mật độ muỗi cao tại khu vực nhà rẫy, đặc biệt là loài Anopheles dirus và Anopheles minimus, có khả năng truyền bệnh cao. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét trong muỗi là đáng kể, đặc biệt ở những khu vực có điều kiện sinh thái thuận lợi cho muỗi phát triển. Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp kiểm soát bệnh và phòng ngừa bệnh hiệu quả.

1.1. Thành phần loài muỗi Anopheles

Nghiên cứu xác định thành phần loài muỗi Anopheles tại huyện Khánh Vĩnh. Kết quả cho thấy sự hiện diện của nhiều loài muỗi, trong đó Anopheles dirus và Anopheles minimus là hai loài chính có khả năng truyền bệnh sốt rét. Mật độ muỗi cao nhất được ghi nhận vào mùa mưa, khi điều kiện môi trường thuận lợi cho sự sinh sản và phát triển của muỗi. Điều này đặt ra thách thức lớn cho công tác phòng chống sốt rét tại địa phương.

1.2. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét

Nghiên cứu đánh giá tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét trong các loài muỗi Anopheles. Kết quả cho thấy, Anopheles dirus có tỷ lệ nhiễm cao nhất, tiếp theo là Anopheles minimus. Điều này khẳng định vai trò chính của hai loài muỗi này trong việc truyền bệnh sốt rét tại huyện Khánh Vĩnh. Các biện pháp kiểm soát bệnh cần tập trung vào việc giảm thiểu mật độ của hai loài muỗi này.

II. Kiến thức phòng chống sốt rét của người dân

Nghiên cứu đánh giá kiến thức phòng chống sốt rét của người dân tại huyện Khánh Vĩnh. Kết quả cho thấy, mặc dù người dân có hiểu biết cơ bản về bệnh sốt rét, nhưng kiến thức về các biện pháp phòng chống sốt rét còn hạn chế. Đặc biệt, việc sử dụng màn ngủ và các biện pháp bảo vệ cá nhân chưa được áp dụng rộng rãi. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của các chương trình giáo dục sức khỏe cộng đồng để nâng cao nhận thức và thực hành phòng chống sốt rét.

2.1. Hiểu biết về bệnh sốt rét

Nghiên cứu chỉ ra rằng, người dân tại huyện Khánh Vĩnh có hiểu biết cơ bản về bệnh sốt rét, tuy nhiên, kiến thức về nguyên nhân và cách thức lây truyền bệnh còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng đến hiệu quả của các biện pháp phòng chống sốt rét. Các chương trình giáo dục sức khỏe cần tập trung vào việc cung cấp thông tin chính xác và đầy đủ về bệnh sốt rét.

2.2. Thực hành phòng chống sốt rét

Nghiên cứu đánh giá thực hành phòng chống sốt rét của người dân. Kết quả cho thấy, việc sử dụng màn ngủ và các biện pháp bảo vệ cá nhân chưa được áp dụng rộng rãi. Nguyên nhân chính là do thiếu hiểu biết và điều kiện kinh tế hạn chế. Nghiên cứu đề xuất các biện pháp can thiệp y tế và hỗ trợ từ chính quyền địa phương để cải thiện tình hình.

III. Chiến lược phòng chống sốt rét tại huyện Khánh Vĩnh

Nghiên cứu đề xuất các chiến lược phòng chống sốt rét hiệu quả tại huyện Khánh Vĩnh. Các biện pháp bao gồm: tăng cường giáo dục sức khỏe cộng đồng, cải thiện điều kiện sống, và áp dụng các biện pháp kiểm soát bệnh như phun hóa chất diệt muỗi và phân phối màn ngủ. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc điều tra dịch tễ thường xuyên để theo dõi và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống sốt rét.

3.1. Giáo dục sức khỏe cộng đồng

Nghiên cứu đề xuất tăng cường các chương trình giáo dục sức khỏe cộng đồng để nâng cao nhận thức về bệnh sốt rét và các biện pháp phòng chống sốt rét. Các hoạt động giáo dục cần được thực hiện thường xuyên và phù hợp với đặc điểm văn hóa của người dân địa phương.

3.2. Kiểm soát bệnh và phòng ngừa

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp kiểm soát bệnh như phun hóa chất diệt muỗi và phân phối màn ngủ. Đồng thời, cần thực hiện điều tra dịch tễ thường xuyên để theo dõi và đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng chống sốt rét. Các biện pháp này cần được thực hiện đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh sốt rét là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế xã hội, đặc biệt tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2015, có khoảng 3,2 tỷ người sống trong vùng sốt rét lưu hành toàn cầu, với 214 triệu ca mắc và 438.000 ca tử vong, trong đó khu vực Đông Nam Á chiếm 10% số ca tử vong. Tại Việt Nam, số ca mắc sốt rét năm 2015 là 19.252 ca, trong đó miền Trung-Tây Nguyên chiếm gần 52% tổng số ca mắc trên toàn quốc. Huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa, là một trong những địa phương có tỷ lệ mắc sốt rét cao nhất trong tỉnh, chiếm hơn 65% số ca mắc toàn tỉnh với phần lớn người dân là dân tộc thiểu số và có thói quen ngủ rẫy trong rừng.

Nghiên cứu tập trung vào thành phần, mật độ và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét (muỗi Anopheles) tại khu vực nhà rẫy, đồng thời đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống sốt rét (PCSR) của người dân ngủ rẫy tại huyện Khánh Vĩnh. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 1 đến tháng 12 năm 2016, tại hai xã Sơn Thái và Khánh Phú, đại diện cho vùng miền núi có mật độ véc tơ cao và nguy cơ mắc sốt rét lớn. Kết quả nghiên cứu cung cấp dữ liệu khoa học quan trọng để xây dựng các chiến lược PCSR phù hợp, góp phần giảm thiểu tỷ lệ mắc và tử vong do sốt rét trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình dịch tễ học về bệnh sốt rét và vai trò của véc tơ truyền bệnh. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết truyền bệnh véc tơ: Muỗi Anopheles là trung gian truyền bệnh sốt rét, với các yếu tố như mật độ muỗi, tuổi thọ, tần suất đốt người và tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét (KSTSR) quyết định khả năng lan truyền bệnh.

• Mô hình Kiến thức - Thái độ - Thực hành (KAP): Đánh giá mức độ hiểu biết, thái độ và hành vi của người dân trong phòng chống sốt rét, từ đó xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả PCSR.

Các khái niệm chính bao gồm: véc tơ sốt rét (muỗi Anopheles), mật độ muỗi, tỷ lệ nhiễm KSTSR, nhà rẫy, ngủ rẫy, kiến thức, thái độ và thực hành PCSR.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp nghiên cứu ngang mô tả kết hợp phân tích phòng thí nghiệm. Nguồn dữ liệu bao gồm:

• Dữ liệu côn trùng: Thu thập muỗi Anopheles và bọ gậy tại khu vực nhà rẫy bằng các kỹ thuật bẫy đèn CDC trong và ngoài nhà, mồi người trong và ngoài nhà, soi tường vách ban đêm và soi nhà ban ngày. Tổng cộng thu được 493 cá thể muỗi cái trưởng thành thuộc 11 loài.

• Dữ liệu khảo sát KAP: Phỏng vấn 200 người dân ngủ rẫy (100 người mỗi xã) từ 16 đến 65 tuổi, lựa chọn ngẫu nhiên, nhằm đánh giá kiến thức, thái độ và thực hành PCSR.

Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Excel, tính toán mật độ muỗi, tỷ lệ nhiễm KSTSR bằng kỹ thuật ELISA, các chỉ số dịch tễ như mật độ đốt người, tuổi thọ trung bình của muỗi, chỉ số truyền nhiễm. Thời gian nghiên cứu kéo dài 12 tháng, với 4 đợt thu thập muỗi vào các tháng 5, 7, 9 và 11 năm 2016, phỏng vấn KAP thực hiện tháng 9 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần và mật độ muỗi Anopheles: Tổng cộng 11 loài Anopheles được phát hiện tại khu vực nhà rẫy, trong đó xã Khánh Phú có 11 loài, xã Sơn Thái có 6 loài. Loài véc tơ chính là Anopheles dirus, cùng với hai loài véc tơ phụ. Mật độ muỗi đốt người trung bình đạt khoảng 8,3 con/người/đêm tại các khu vực rừng núi, cao hơn nhiều so với khu vực dân cư ổn định.

2. Tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng sốt rét: Kỹ thuật ELISA xác định tỷ lệ muỗi An. dirus nhiễm KSTSR đạt khoảng 2,38%, chỉ số truyền nhiễm véc tơ sốt rét là 1,04, cho thấy véc tơ có khả năng truyền bệnh cao tại khu vực nhà rẫy.

3. Kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy: Khoảng 63% người dân hiểu biết về bệnh sốt rét, 57% có thái độ tích cực trong phòng chống, nhưng chỉ khoảng 54,8% thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng chống như sử dụng màn tẩm hóa chất. Nguyên nhân chính là do diện tích nhà rẫy nhỏ, không đủ chỗ treo màn, và thói quen sinh hoạt khó thay đổi.

4. Đặc điểm nhà rẫy và tập quán ngủ rẫy: Nhà rẫy thường được xây dựng tạm bợ, vách không kín, có bếp đốt lửa ban đêm, gây khó khăn cho việc phun tẩm hóa chất và treo màn. Người dân thường ngủ rẫy kéo dài từ vài ngày đến vài tháng, tăng nguy cơ tiếp xúc với véc tơ sốt rét.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy mật độ và thành phần muỗi Anopheles tại khu vực nhà rẫy huyện Khánh Vĩnh tương đối đa dạng và mật độ cao, đặc biệt là loài An. dirus có vai trò truyền bệnh rõ ràng với tỷ lệ nhiễm KSTSR trên 2%. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây tại miền Trung-Tây Nguyên và các vùng rừng núi khác, khẳng định khu vực nhà rẫy là ổ dịch sốt rét tiềm ẩn.

Mức độ hiểu biết và thực hành phòng chống sốt rét của người dân còn hạn chế, chủ yếu do điều kiện sinh hoạt và tập quán ngủ rẫy khó thay đổi. So với các nghiên cứu tại các tỉnh miền núi khác, tỷ lệ sử dụng màn tẩm hóa chất và các biện pháp phòng chống còn thấp, làm tăng nguy cơ mắc bệnh. Việc nhà rẫy có cấu trúc không kín, diện tích nhỏ và có bếp đốt lửa ban đêm làm giảm hiệu quả của các biện pháp phun tồn lưu và màn tẩm hóa chất.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ mật độ muỗi theo từng phương pháp thu thập và bảng so sánh tỷ lệ nhiễm KSTSR giữa các loài muỗi, cũng như biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ kiến thức, thái độ và thực hành của người dân. Những phát hiện này nhấn mạnh sự cần thiết của các biện pháp phòng chống véc tơ và nâng cao nhận thức cộng đồng phù hợp với điều kiện thực tế tại nhà rẫy.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phun tồn lưu hóa chất tại nhà rẫy: Thực hiện phun tồn lưu định kỳ bằng các loại hóa chất nhóm Pyrethroid tại các nhà rẫy, ưu tiên các khu vực có mật độ muỗi cao, nhằm giảm mật độ véc tơ truyền bệnh. Thời gian thực hiện: 2 lần/năm, chủ thể thực hiện là Trung tâm Phòng chống Sốt rét tỉnh phối hợp với y tế địa phương.

2. Phát triển và cung cấp màn tẩm hóa chất phù hợp với nhà rẫy: Thiết kế màn có kích thước nhỏ gọn, dễ treo trong không gian hạn chế của nhà rẫy, đồng thời tổ chức cấp phát miễn phí cho người dân ngủ rẫy. Thời gian triển khai: trong vòng 6 tháng, chủ thể thực hiện là các tổ chức y tế cộng đồng và chính quyền địa phương.

3. Tăng cường truyền thông nâng cao kiến thức và thay đổi hành vi: Triển khai các chương trình truyền thông, tập huấn về phòng chống sốt rét, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng màn và các biện pháp bảo vệ cá nhân khi ngủ rẫy. Thời gian: liên tục trong năm, chủ thể thực hiện là cán bộ y tế xã, cộng tác viên y tế thôn bản.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và quản lý người dân ngủ rẫy: Thiết lập cơ chế theo dõi, phát hiện sớm và điều trị kịp thời các ca sốt rét tại nhà rẫy, phối hợp với các trạm y tế xã để quản lý và hỗ trợ người dân. Thời gian: triển khai trong 12 tháng, chủ thể thực hiện là Trung tâm Y tế huyện và trạm y tế xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ y tế dự phòng và phòng chống dịch bệnh: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng kế hoạch phòng chống sốt rét phù hợp với đặc điểm véc tơ và tập quán sinh hoạt của người dân tại vùng núi.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành sinh học, dịch tễ học: Tham khảo dữ liệu về thành phần loài muỗi Anopheles, mật độ và vai trò truyền bệnh, cũng như phương pháp nghiên cứu véc tơ và KAP trong phòng chống sốt rét.

3. Chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Áp dụng các khuyến nghị để triển khai các chương trình can thiệp, truyền thông và hỗ trợ cộng đồng nhằm giảm thiểu nguy cơ mắc sốt rét.

4. Người dân và cộng đồng tại vùng sốt rét lưu hành: Nâng cao nhận thức về bệnh sốt rét, hiểu rõ vai trò véc tơ và thực hiện các biện pháp phòng chống hiệu quả khi ngủ rẫy.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao muỗi Anopheles lại là véc tơ chính truyền bệnh sốt rét?
   Muỗi Anopheles có khả năng mang và truyền ký sinh trùng Plasmodium gây sốt rét. Chúng có tập tính đốt người cao, tuổi thọ đủ dài để ký sinh trùng phát triển và mật độ lớn trong vùng lưu hành, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lan truyền bệnh.

2. Mật độ muỗi Anopheles ảnh hưởng thế nào đến nguy cơ mắc sốt rét?
   Mật độ muỗi cao làm tăng khả năng tiếp xúc giữa muỗi và người, từ đó tăng nguy cơ truyền bệnh. Nghiên cứu tại Khánh Vĩnh cho thấy mật độ muỗi đốt người trung bình lên đến 8,3 con/người/đêm, cao hơn nhiều so với khu vực dân cư ổn định.

3. Tại sao người dân ngủ rẫy có nguy cơ mắc sốt rét cao hơn?
   Người dân ngủ rẫy thường ở trong nhà tạm bợ, không kín, có nhiều khe hở, không đủ màn ngủ hoặc không sử dụng màn tẩm hóa chất, đồng thời tiếp xúc nhiều với muỗi trong rừng, làm tăng nguy cơ bị muỗi đốt và nhiễm bệnh.

4. Kỹ thuật ELISA được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu véc tơ sốt rét?
   ELISA giúp phát hiện protein thoa trùng ký sinh trùng sốt rét trong cơ thể muỗi, xác định tỷ lệ muỗi nhiễm KSTSR một cách chính xác và nhanh chóng, hỗ trợ đánh giá vai trò truyền bệnh của các loài muỗi.

5. Các biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả cho người dân ngủ rẫy là gì?
   Sử dụng màn tẩm hóa chất, phun tồn lưu hóa chất trong nhà rẫy, nâng cao nhận thức về phòng chống sốt rét, đồng thời xây dựng hệ thống giám sát và điều trị kịp thời cho người dân ngủ rẫy là các biện pháp hiệu quả.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định được 11 loài muỗi Anopheles tại khu vực nhà rẫy huyện Khánh Vĩnh, trong đó Anopheles dirus là véc tơ chính truyền bệnh sốt rét với tỷ lệ nhiễm KSTSR 2,38%.
• Mật độ muỗi đốt người tại nhà rẫy cao, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lan truyền sốt rét trong cộng đồng dân tộc thiểu số ngủ rẫy.
• Kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống sốt rét của người dân ngủ rẫy còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả các biện pháp phòng chống.
• Đề xuất các giải pháp phun tồn lưu hóa chất, phát triển màn tẩm hóa chất phù hợp, tăng cường truyền thông và xây dựng hệ thống giám sát người dân ngủ rẫy.
• Các bước tiếp theo cần triển khai các biện pháp can thiệp đồng bộ, giám sát hiệu quả và mở rộng nghiên cứu tại các vùng sốt rét lưu hành khác để hỗ trợ mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030.

Luận văn này là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, cán bộ y tế và chính quyền địa phương trong công tác phòng chống sốt rét tại vùng núi và khu vực có người dân ngủ rẫy. Đề nghị các đơn vị liên quan phối hợp triển khai các khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống sốt rét trong thời gian tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kì mới trong việc nghiên cứu về muỗi sốt rét cũng như các biện pháp PCSR. Theo thông báo của WHO năm 2015, bệnh sốt rét lan truyền tại 97 quốc gia, vùng lãnh thổ ở các khu vực trên thế giới; năm 2015 có 214 triệu ca mắc sốt rét xảy ra trên toàn cầu và 438.000 ca tử vong, với 88% số ca tử vong xảy ra tại khu vực Châu Phi, tiếp theo là 10% tại khu vực Đông Nam Á và 2% tại khu vực Địa Trung Hải. Trong đó số trẻ em dưới 5 tuổi chết do sốt rét khoảng 453.000 ca chiếm tỷ lệ 78% số ca tử vong trên toàn thế giới. Tổ chức Y tế thế giới ước tính có khoảng 3,2 tỷ người trên toàn cầu sống trong vùng sốt rét lưu hành, riêng khu vực Châu Á-Thái Bình Dương có gần 2 tỷ người [63].

Cũng theo WHO tại khu vực Tây Thái Bình Dương, hiện nay có 10 quốc gia có sốt rét lưu hành bao gồm Campuchia, Trung Quốc, Lào, Malaysia, Papua New 5 Guinea, Philippines, Triều Tiên, đảo quốc Solomon, Vanuatu và Việt Nam. Tại khu vực này có khoảng 870 triệu người bị ảnh hưởng bởi sốt rét, trong đó 60 triệu người sống trong vùng có chỉ số mắc sốt rét lớn hơn 1/1. Ba quốc gia có sốt rét lưu hành nặng nhất là Papua New Guine (75%), Campuchia (26%) và đảo Solomon (12%), sốt rét đã giảm từ 350. Tình hình sốt rét ở Việt Nam Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ở Đông Nam Á thuộc cực Đông của bán đảo Đông Dương.

Chính vị trí địa lý này tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh sốt rét duy trì và phát triển quanh năm và cũng là một trong những quốc gia có số người mắc sốt rét cao với hơn 15 triệu người có nguy cơ mắc sốt rét [3]. Các vùng lưu hành sốt rét bao gồm vùng rừng núi phía Bắc, ven dọc Trường Sơn, cao nguyên miền Trung, khu vực Đông Nam, Tây Nam và các miền Duyên hải. Trước năm 1992, tình hình sốt rét rất nghiêm trọng, hàng nghìn ca chết mỗi năm, tỷ lệ mắc sốt rét tăng và nhanh chóng bị kháng thuốc. Năm 1991, dịch sốt rét xảy ra lớn nhất với hơn 1 triệu ca mắc và 4.646 ca tử vong.

Sau đợt dịch phát này, Chương trình kiểm soát bệnh sốt rét Quốc gia ra đời và đã đạt được nhiều kết quả đáng kể tỷ lệ mắc và tử vong sốt rét giảm liên tục qua các năm, nhưng hiện nay sốt rét vẫn còn là mối nguy hiểm đối với sức khỏe và tính mạng của nhiều người, nhất là trẻ em. Theo ước tính của Bộ Y tế (2014), năm 2013 tỷ lệ mắc sốt rét giảm 37% so với năm 2010 (0,39/0,62), số ca tử vong do sốt rét giảm 71,4% so với năm 2010 (6/21) và trên 21 triệu dân sống trong vùng sốt rét lưu hành tại 55 tỉnh, thành phố trên cả nước [2],[3]. Năm 2011, số ca mắc sốt rét tại Việt Nam là 45.588 ca trong đó có 14 ca tử vong. Đến năm 2015, số ca sốt rét đã giảm 6 xuống còn 19.252 ca, trong đó có 3 ca tử vong (theo kết quả báo cáo của Viện Sốt rét-KST-CT Trung ương về PCSR ở Việt Nam giai đoạn 2011-2015).

Mặc dù các chỉ số sốt rét giảm mạnh nhưng chưa thật sự bền vững, do vậy tình hình sốt rét ở nước ta trong những năm tới vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Dự báo sốt rét có thể gia tăng ở các vùng có sốt rét lưu hành đặc biệt là các tỉnh MT-TN là rất cao. Vì khu vực này là cái nôi sốt rét so với miền Bắc, miền Nam và cũng là trung tâm của KSTSR kháng thuốc và muỗi kháng hóa chất [2],[3]. Theo kết quả phân vùng dịch tễ sốt rét năm 2014, số dân sống trong vùng lưu hành sốt rét nặng và vừa ở khu vực MT-TN chiếm tỷ lệ cao so với các khu vực khác trên cả nước.

Năm 2014 khu vực MT-TN ghi nhận 14.450 ca mắc, 3 ca tử vong do sốt rét và không có dịch sốt rét xảy ra, so với năm 2013 số bệnh nhân sốt rét giảm 9,52%. Số ca mắc sốt rét khu vực này tập trung chủ yếu ở nhóm dân di biến động như di cư tự do, hoạt động và ngủ lại trong rừng, giao lưu biên giới [39]. Theo thống kê báo cáo của Trung tâm PCSR-KST-CT Khánh Hòa cho thấy, năm 2015 số bệnh nhân sốt rét toàn tỉnh 767 ca chiếm tỷ lệ toàn khu vực là 8,84% (767/7. Tuy nhiên sốt rét của tỉnh Khánh Hòa tập trung chủ yếu ở huyện Khánh Vĩnh chiếm tỷ lệ 65,71% (504/767) so với toàn tỉnh.

Đây chính là những thách thức lớn để Khánh Hòa cũng như Việt Nam đạt được mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030. Những nghiên cứu về muỗi Anopheles Từ khi xác định muỗi Anopheles là trung gian truyền bệnh sốt rét, nhiều công trình nghiên cứu về nhiều lĩnh vực liên quan đến muỗi Anopheles đã được các tác giả trên thế giới tiến hành và thu được nhiều thành tựu đáng kể. Cho đến nay, nhiều công trình nghiên cứu về điều tra muỗi để xác định vai trò truyền bệnh và nghiên cứu về các biện pháp tiêu diệt muỗi, phòng chống muỗi đốt được tiến hành ở nhiều nơi. Phân loại muỗi Anopheles Theo ITIS (Integrated Taxonomic Information System - Hệ thống phân loại sinh vật quốc tế) muỗi Anopheles được phân loại như sau: Giới (Kingdom): Animalia Ngành (Phylum): Arthropoda Lớp (Class): Insecta Bộ (Order): Diptera Họ (Family): Culicidae Phân họ (Subfamily): Anophelinae Giống (Genus): Anopheles Họ muỗi (Culicidae) có khoảng 3200 loài, thuộc bộ 2 cánh (Diptera).

Họ này chia thành 3 phân họ là: Toxorhynchitinae, Anophelinae và Culicidae. Những giống có vai trò y học quan trọng nằm trong phân họ Anophelinae (như Anopheles) và phân họ Culicinae (như Aedes và Culex). Thành phần loài muỗi Anopheles trên thế giới và ở Việt Nam 1. Thành phần loài muỗi Anopheles trên thế giới Đến nay, trên thế giới đã xác định được khoảng 420 loài thuộc giống Anopheles, 70 loài trong số chúng là véc tơ truyền bệnh sốt rét ở người trong điều kiện tự nhiên [63], trong đó có khoảng 40 loài là muỗi truyền bệnh chính tùy thuộc vào điều kiện từng vùng, từng khu vực.

Nghĩa là, mỗi loài Anopheles có thể là véc tơ chính truyền bệnh sốt rét của vùng này, nhưng lại không có vai trò truyền bệnh ở vùng khác (Hồ Đình Trung, 2009) [35]. Ở khu vực Châu Phi nhiệt đới (Nam Sahara) các véc tơ sốt rét chủ yếu gồm: Anopheles. Véc tơ thứ yếu gồm: An. Ở khu vực Bắc Mỹ có véc tơ chủ yếu: An.

Tại khu vực Trung Mỹ có các véc tơ chủ 8 yếu: An. Véc tơ thứ yếu: An. Ở khu vực Nam Mỹ thì có các véc tơ sốt rét gồm: An. Véc tơ phụ là An.

Ở khu vực Trung Nam Á như Bangladesh có 26 loài, trong đó véc tơ chủ yếu là An. Các véc tơ thứ yếu: An. Ở Ấn độ trên 40 loài, các loài chủ yếu: An. Véc tơ thứ yếu: An.

Ở Nepan có các véc tơ chủ yếu là An. Các véc tơ thứ yếu là An. Ở phía Nam Bhoutan có các véc tơ chính gồm An. Ở các nước khu vực vùng Đông Á và Châu Đại Dương như Trung Quốc: Bắc vĩ tuyến 320 Bắc véc tơ chủ yếu An.

messae, giữa vĩ tuyến 250 và 320 Bắc các véc tơ An. lesteri anthropophagus, An. sinensis, Nam vĩ tuyến 250 Bắc các véc tơ chủ yếu An. dirus véc tơ thứ yếu An.

annularis,… (theo tác giả Chow, năm 1949 Trung Quốc có 38 loài); Mianma: nước này có 4 vùng sốt rét với 37 loài Anopheles. Vùng đồi núi An. minimus, vùng ven biển An. sundaicus, vùng đồng bằng có An.

Malaysia: có 5 véc tơ chủ yếu là An. Các véc tơ khác 9 An. Indonesia: các véc tơ phân bố khác nhau tùy theo từng khu vực: ở Java, Bali, Sumarta véc tơ chính là: An. sundaicus; ở Sulawesi đã xác định được 42 loài trong đó véc tơ chủ yếu là An.

flavirostris là véc tơ quan trọng nhất. flavirostris là véc tơ chính; Papua New Guinea: theo Spencen và cs. (1974) có 20 loài Anopheles, trong đó véc tơ chính là An. Vanuatu: véc tơ chính là An.

Quần Đảo Salomon: véc tơ chính là An. Ở khu vực Đông Dương: các véc tơ chính như An. maculatus có ở Lào, ở Campuchia có An. sundaicus, ở Việt Nam có 3 véc tơ truyền bệnh chính như An.

Thành phần loài muỗi Anopheles ở Việt Nam Việt Nam cho đến nay đã phát hiện được 64 loài Anopheles, 15 loài đã được xác định là véc tơ chính, véc tơ phụ và véc tơ nghi ngờ. - Các loài véc tơ chính ở Việt Nam Véc tơ chính An. minimus sống trong rừng núi, bìa rừng, savan; bọ gậy sống ở thủy vực nước trong chảy chậm, có cây thủy sinh mọc hai bên bờ, muỗi phân bố ở khu vực rừng núi trên toàn quốc [14]. Véc tơ chính An.

dirus sống ở rừng rậm, bìa rừng, rừng thưa; bọ gậy sống ở vũng nước đọng dưới bóng râm trong rừng (hốc cây, hốc đá, các vỏ đồ hộp,…) muỗi phân bố từ vĩ tuyến 17 trở vào nam [14]. Véc tơ chính vùng nước lợ: An. sundaicus (nay là An. enpiroticus) ở ven biển vùng nước lợ miền Duyên hải Nam bộ và đồng bằng sông Cửu Long [14].

- Các loài véc tơ sốt rét phụ, nghi ngờ 10 Véc tơ phụ là: An. Khu vực MT-TN theo Lê Khánh Thuận đã phát hiện được 48 loài, trong đó có mặt 3 loài véc tơ chính của Việt Nam là An.dirus và An. epiroticus (trước đây gọi là An. Tại khu vực này đều phát hiện ra sự có mặt của cả hai véc tơ chính gồm An.

dirus và An.minimus với mật độ cao (Nguyễn Xuân Quang, 2013)[22]. Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Quang (2013) [22] ở tỉnh Gia Lai và Phú Yên cho biết khu vực nhà rẫy luôn có mặt các véc tơ sốt rét chính và mật độ, tỷ lệ nhiễm KSTSR cao hơn nhiều so với khu vực dân cư ổn định. Nghiên cứu dịch tễ học sốt rét ở khu vực Đông Nam Á cũng đã đưa ra nhận xét mức độ lan truyền sốt rét thay đổi theo chiều hướng giảm dần từ rừng ra bìa rừng tới khu dân cư xa rừng. Sự phân bố, sinh thái và mật độ muỗi sốt rét liên quan đến sinh thái rừng trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Sự phân bố, sinh thái và mật độ muỗi sốt rét liên quan đến sinh thái rừng trên thế giới Các véc tơ sốt rét sống trong các hệ sinh thái rừng phản ánh khả năng thích nghi của véc tơ với hệ sinh thái rừng. Độ lan truyền của bệnh sốt rét rừng có thể là do sự phong phú và mật độ véc tơ cao [56]. Các loài véc tơ khác nhau và các loài anh em cùng khu phân bố có thể biến động theo mùa [49],[52].