Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu tính từ vị giác cơ bản trong tiếng Việt và tiếng Hán

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngôn ngữ và ngôn ngữ học ứng dụng nghiên cứu về tính từ vị giác cơ bản trong tiếng việt tiếng hán, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Li Shi Quan
• Người hướng dẫn: Professor Liu Yun
• Trường học: Central China Normal University
• Chuyên ngành: Linguistics and Applied Linguistics
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Từ Vị Giác Trong Tiếng Việt Và Tiếng Hán
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Wuhan

Mục lục chi tiết

• 摘要
• ABSTRACT
• 1. 第一章: 绪论
• 1.1. 选题缘由及研究意义
• 1.1.1. 选题缘由
• 1.2. 研究意义
• 1.3. 研究综述
• 1.3.1. 中国味觉词的研究现状
• 1.3.2. 越南味觉词的研究现状
• 1.3.3. 汉越味觉词的对比研究
• 1.3.4. 对现有研究的简要评价
• 1.4. 研究范围
• 1.4.1. 味与味觉
• 1.4.2. 味觉词的定义及分类
• 1.4.3. 基本味觉词及研究对象
• 1.4.4. 理论依据
• 1.4.4.1. 语义对比的理论框架
• 1.4.4.2. 差异解释的阐释模式
• 1.5. 研究方法和语料
• 1.5.1. 研究方法
• 1.5.2. 语料说明
• 2. 第二章: 汉越“酸/chua”语义对比
• 2.1. 汉越“酸/chua”词义域划分的思路
• 2.2. 汉越“酸/chua”语义统计及分析
• 2.2.1. “酸/chua”的语义分布统计
• 2.2.2. “酸/chua”语义内涵分析
• 2.3. 汉越“酸/chua”语义异同的总结
• 2.3.1. 语义共性的总结
• 2.3.2. 语义个性的总结
• 2.4. 汉越“酸/chua”语义异同的原因
• 2.4.1. 认知因素
• 2.4.2. 语言因素
• 2.4.3. 文化因素
• 3. 第三章: 汉越“甜/ngọt”语义对比
• 3.1. 汉越“甜/ngọt”词义域划分的思路
• 3.2. 汉越“甜/ngọt”的语义统计及分析
• 3.2.1. “甜/ngọt”的语义分布统计
• 3.2.2. “甜/ngọt”的语义内涵分析
• 3.3. 汉越“甜/ngọt”语义异同的总结
• 3.3.1. 语义共性的总结
• 3.3.2. 语义个性的总结
• 3.4. 汉越“甜/ngọt”语义异同的原因

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu về tính từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Tính từ vị giác không chỉ phản ánh cảm nhận về hương vị mà còn mang theo những giá trị văn hóa sâu sắc. Nghiên cứu này nhằm mục đích so sánh và phân tích các từ vị giác cơ bản trong hai ngôn ngữ, từ đó làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong cách biểu đạt cảm nhận vị giác. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa và cảm nhận vị giác sẽ giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai dân tộc.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa lý thuyết và thực tiễn. Về lý thuyết, nó làm phong phú thêm các nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa. Về thực tiễn, việc hiểu rõ về tính từ vị giác sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và dịch thuật giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng góp phần vào việc giảng dạy và biên soạn từ điển, giúp người học nắm bắt được cách sử dụng từ ngữ trong ngữ cảnh cụ thể.

II. Phân tích ngữ nghĩa của tính từ vị giác

Trong phần này, nghiên cứu sẽ tập trung vào việc phân tích ngữ nghĩa của các từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán. Các từ như 'chua', 'ngọt', 'đắng', 'cay', 'mặn' trong tiếng Việt sẽ được so sánh với các từ tương ứng trong tiếng Hán. Qua đó, có thể nhận thấy rằng ngữ nghĩa của các từ này không chỉ đơn thuần là cảm nhận vị giác mà còn phản ánh những giá trị văn hóa và tâm lý của người sử dụng. Sự khác biệt trong cách sử dụng và hiểu biết về các từ này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Sự tương đồng và khác biệt

Nghiên cứu cho thấy rằng có nhiều điểm tương đồng trong cách sử dụng các từ vị giác giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Tuy nhiên, cũng tồn tại những khác biệt đáng kể. Ví dụ, từ 'đắng' trong tiếng Hán có thể mang nghĩa tiêu cực hơn so với trong tiếng Việt. Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của các từ vị giác không chỉ phụ thuộc vào cảm nhận cá nhân mà còn bị ảnh hưởng bởi văn hóa và ngữ cảnh sử dụng.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích ngữ nghĩa và so sánh ngôn ngữ để làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa các từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán. Các từ được chọn lựa dựa trên tần suất sử dụng và tính phổ biến trong giao tiếp hàng ngày. Phân tích sẽ được thực hiện trên ba cấp độ: ngữ nghĩa, cấu trúc từ và ngữ dụng. Phương pháp này không chỉ giúp làm rõ các khía cạnh ngữ nghĩa mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà các từ này được sử dụng trong thực tế.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa sẽ tập trung vào việc xác định các khía cạnh khác nhau của từ vị giác, bao gồm nghĩa đen và nghĩa bóng. Việc này sẽ giúp làm rõ cách mà các từ này được hiểu và sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Ngoài ra, nghiên cứu cũng sẽ xem xét các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến cách hiểu và sử dụng các từ vị giác trong hai ngôn ngữ.

IV. Kết luận

Nghiên cứu về tính từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán không chỉ giúp làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và nghiên cứu văn hóa. Việc hiểu rõ về cách mà các từ vị giác được sử dụng sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai dân tộc.

4.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra các lĩnh vực khác như ngữ pháp và ngữ dụng của các từ vị giác trong hai ngôn ngữ. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của văn hóa và tâm lý đến cách sử dụng các từ này cũng là một hướng đi tiềm năng cho các nghiên cứu sau này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Nghiên cứu đối chiếu từ chỉ vị giác cơ bản Hán - Việt (tên gốc tiếng Trung: 汉越基本味觉词对比研究; tên tiếng Anh: A comparative study of Chinese and Vietnamese basic taste words) do nghiên cứu sinh Lê Thị Toàn (黎氏全 / Li Shi Quan) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Lưu Vân (刘云 教授). Luận án được hoàn thành vào tháng 5 năm 2020 tại Học viện Văn học, Đại học Sư phạm Hoa Trung (华中师范大学文学院), thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học và Ngôn ngữ học ứng dụng (mã hướng nghiên cứu: Ngôn ngữ học ứng dụng).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng vị giác là một trong những cảm giác cơ bản nhất giúp con người nhận thức và thấu hiểu thế giới khách quan. Từ ngữ chỉ vị giác không chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ đơn thuần mà còn là một hiện tượng văn hóa phản ánh thói quen ẩm thực, giá trị tinh thần và lối tư duy của mỗi dân tộc. Tuy nhiên, giới ngôn ngữ học Trung Quốc trước đây chủ yếu tập trung phân tích ngữ nghĩa vị giác đơn ngữ hoặc đối chiếu tiếng Hán với tiếng Anh, tiếng Nhật, tiếng Hàn; phương pháp nghiên cứu còn tương đối đơn nhất và chiều sâu phân tích cần được tăng cường. Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu chuyên biệt về hệ thống từ chỉ vị giác rất ít ỏi, trong khi mảng nghiên cứu đối chiếu hệ thống giữa từ chỉ vị giác tiếng Hán và tiếng Việt vẫn là một khoảng trống học thuật chưa được khai phá toàn diện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án được xác định cụ thể như sau:

1. Xác lập khung phân loại trường nghĩa (nghĩa vị giác và nghĩa phi vị giác) để khảo sát, phân tích và đối chiếu chi tiết ngữ nghĩa của 5 từ chỉ vị giác cơ bản trong tiếng Hán và tiếng Việt trên ba cấp độ: vĩ mô, trung quan và vi mô.
2. Phân loại và làm rõ ba mối quan hệ ngữ nghĩa giữa hai hệ thống từ vị giác: tương đồng hoàn toàn (相同), tương tự (相似) và dị biệt (相异).
3. Xây dựng mô hình giải thích nguyên nhân tạo nên sự tương đồng và dị biệt ngữ nghĩa dựa trên tam bình diện: Nhận thức, Ngôn ngữ và Văn hóa.
4. Đối chiếu toàn diện phương thức cấu tạo từ (từ láy/trùng điệp, từ phụ gia, từ phức hợp) của tính từ vị giác giữa hai ngôn ngữ.
5. Phân tích các đặc điểm ngữ dụng của từ chỉ vị giác Hán - Việt trong ngữ cảnh hội thoại giao tiếp (theo Phương châm cộng tác), trong các hình thức sinh động của tính từ và trong các đơn vị ngữ cố định (thành ngữ, tục ngữ, quán dụng ngữ, yết hậu ngữ).

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là 5 từ chỉ vị giác cơ bản trong tiếng Hán gồm: “酸” (toan/chua), “甜” (điềm/ngọt), “苦” (khổ/đắng), “辣” (lạt/cay), “咸” (hàm/mặn) và các từ tương ứng trong tiếng Việt gồm: “chua”, “ngọt”, “đắng (khổ)”, “cay”, “mặn”. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở bình diện đồng đại của tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt hiện đại, kết hợp giữa hệ thống ngôn ngữ tĩnh trong từ điển chuẩn và sự vận hành động của ngữ liệu trong văn bản, tác phẩm văn học và giao tiếp thực tế.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tài liệu, tác giả luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trước đây tại Trung Quốc, Việt Nam và trên thế giới:

1. Nghiên cứu tự nguyên học tiếng Hán: Các học giả như Vương Ninh (1996, 2001) trong Huấn cỗ học nguyên lý và Thuyết văn giải tự dữ Trung Quốc cổ đại văn hóa đã khảo sát nguồn gốc chữ chỉ vị giác bắt nguồn từ kỹ thuật nấu rượu và chế muối; Lưu Hạo (2007) phân tích diễn biến hình - nghĩa của chữ “辛” và “辣”; Trần Lễ trong Đông Thục độc thư ký giải thích âm đọc của ngũ vị gắn với khẩu hình; Khương Hồng Thủy (1997) phân tích mối liên hệ nội tại giữa âm đọc và ngữ nghĩa của bốn vị chua, ngọt, đắng, cay.
2. Nghiên cứu ngữ pháp vị giác: Trịnh Quý Hữu (1999) khảo sát cấu trúc vị ngữ mang trạng ngữ tính từ song hệ động - tân trong câu cảm nhận vị giác.
3. Nghiên cứu văn hóa và tri nhận: Thường Kính Vũ (1995) trong Hán ngữ từ vựng dữ văn hóa phân tích tâm lý coi trọng ẩm thực dẫn đến sự khuếch tán ngữ nghĩa vị giác sang cảm giác tâm lý; Vương Quốc An và Vương Tiểu Mạn (2003) phân tích hiện tượng thông cảm vị giác trong các cổ thư như Lã Thị Xuân Thu, Tả Truyện, Thượng Thư; Lý Quốc Nam (2002), Giang Hồng (2007), Cận Viêm và Bành Phượng (2011), Mạnh Ngọc Phượng (2013), Trương Tĩnh Hoa (2005), Trương Quân (2008) đi sâu vào biểu trưng văn hóa và tư duy nhị nguyên, tư duy điều hòa ngũ vị.
4. Nghiên cứu đối chiếu Hán - ngoại: Thượng Phương (2006) đối chiếu ẩn dụ Hán - Anh qua cặp “ngọt - đắng”; Điền Hạo (2006) đối chiếu Hán - Nhật - Anh; Doãn Văn Đình (2009), Vương Ngân Bình (2008, 2010), Từ Tiểu Giai và Hứa Hi Minh (2009), Vương Lượng (2013) đối chiếu Hán - Anh; Trương Thiều Nham (1999), Hứa Sài Tinh (2001), Hoàng Bảo Trân (2006) đối chiếu Hán - Nhật; Lý Thu Nguyệt (2012), Quyền Hỉ Tĩnh (2005), Lưu Nhất Song (2009, 2011), Kim Thiện Hy (2012) đối chiếu Hán - Hàn; Vi Viện Viện (2013), Lưu Phong (2013) đối chiếu Hán - Thái; Vũ Vi (2013) đối chiếu Hán - Nga; Cam Nguyệt (Randrianasolo Marie Raissa, 2016) đối chiếu Hán - Madagascar.
5. Nghiên cứu ứng dụng giảng dạy và ẩn dụ tri nhận: Dương Lôi (2012), Trần Túc (2013), Đổng Tịnh (2015) khảo sát lỗi sai của lưu học sinh khi học từ vị giác; Vương Đông Mai và Triệu Chí Cường (2003), Lý Kim Lan (2005), Nhậm Diệp (2005), Dương Nham Dũng (2007), Hùng Lê và Trịnh Hậu Nghiêu (2009), Vương Viện (2004), Dương Dương và Đổng Phương Phong (2006), Vương Minh (2009) phân tích cơ chế ánh xạ ẩn dụ thân - tâm và quy luật chuyển nghĩa từ vị giác đến tâm lý trừu tượng; Ngũ Thiết Bình (1989) nghiên cứu loại hình học ngôn ngữ trên 57 ngôn ngữ về sự phân cắt ranh giới vị giác khách quan.
6. Nghiên cứu từ chỉ vị giác tại Việt Nam: Nghiên cứu trong nước còn rất hạn chế, tiêu biểu có bài ghi chép tư liệu của Đào Thản (1973) về từ “ngọt” và luận văn của Lưu Quang Sáng (2007) về các từ liên quan đến mùi vị ăn uống trong tiếng Hán hiện đại.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết là thực hiện một công trình nghiên cứu chuyên biệt, có hệ thống và đa diện (kết hợp đồng thời ngữ nghĩa, cấu tạo từ, ngữ dụng và văn hóa tri nhận) đối với 5 vị giác cơ bản trong thế đối sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án vận dụng:

• Lý thuyết trường nhận thức (Cognitive Domain Theory) của Ngôn ngữ học tri nhận: Phân chia không gian ngữ nghĩa thành Vùng vị giác (味觉域 - cảm giác sinh lý học) và Vùng phi vị giác (非味觉域 - các phái sinh nghĩa thông qua ẩn dụ và hoán dụ). Khung phân tích được tổ chức thành 3 tầng bậc: tầng vĩ mô (vị giác / phi vị giác), tầng trung quan (tư vị, thực phẩm, thông cảm, trạng nhân, đời sống, khác) và tầng vi mô (chất lượng, tự nhiên, nhân tạo, tình cảm, tính tình, ngôn hành, bệnh tật, hóa học...).
• Mô hình ánh xạ ẩn dụ (Metaphorical Mapping): Xác định đường hướng chuyển nghĩa chung từ miền nguồn vị giác sang miền đích trừu tượng theo chuỗi: Hiện tượng vị giác → Cảm giác sinh lý → Cảm giác tâm lý → Khái niệm trừu tượng.
• Mô hình giải thích tam bình diện (Cognition - Language - Culture): Giải thích nguồn gốc tương đồng và dị biệt dựa trên:
  1. Bình diện nhận thức: Cơ chế sinh lý và phản ứng tâm lý phổ quát của loài người trước kích thích vị giác.
  2. Bình diện ngôn ngữ: Quy luật nội tại của hệ thống từ vựng - ngữ pháp và sự tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt qua lịch sử.
  3. Bình diện văn hóa: Tác động của văn hóa vật chất (môi trường địa lý, khí hậu, tập quán ăn uống), văn hóa xã hội (tư tưởng Nho giáo, Phật giáo) và phương thức tư duy (tư duy nhị nguyên thống nhất, trực quan, hướng nội).

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, tác giả kết hợp chặt chẽ bốn nhóm phương pháp:

• Phương pháp kết hợp định tính và định lượng: Thống kê tần số xuất hiện của các từ vị giác và các nghĩa phái sinh trong kho ngữ liệu, sau đó phân tích định tính từng trường hợp sử dụng cụ thể.
• Phương pháp kết hợp tĩnh và động: Phân tích định nghĩa tĩnh trong từ điển chuẩn tắc kết hợp với việc khảo sát ngữ liệu động trong tác phẩm văn học và diễn ngôn giao tiếp.
• Phương pháp đối chiếu liên ngôn ngữ: So sánh đối chiếu trực tiếp các cấu trúc ngữ nghĩa, mô hình cấu tạo từ và đặc điểm ngữ dụng tương ứng giữa tiếng Hán và tiếng Việt nhằm chỉ ra tính phổ quát (co-occurrence) và nét đặc thù dân tộc.
• Phương pháp miêu tả kết hợp giải thích: Miêu tả chi tiết các hiện tượng ngôn ngữ và giải thích căn nguyên văn hóa - nhận thức hình thành nên các hiện tượng đó.

Nguồn tư liệu và ngữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Công cụ từ điển: 《现代汉语词典》 (bản thứ 6), 《现代汉语规范词典》, 《常用构词字典》, 《实用汉语形容词词典》, 《形容词分类词典》, 《Từ điển tiếng Việt》 (Viện Ngôn ngữ học / Trung tâm Từ điển học 2014), 《Từ điển yếu tố Hán Việt trong tiếng Việt hiện đại》, 《Thành ngữ tục ngữ Việt Nam》.
• Kho ngữ liệu điện tử: Kho ngữ liệu Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh (BCC Corpus, quy mô hàng tỷ âm tiết) và Kho sách trực tuyến Việt Nam (Books.vn / Books.com). Đối với mỗi từ vị giác, tác giả rút mẫu ngẫu nhiên 1.000 ngữ đoạn từ hàng chục nghìn đến hàng trăm nghìn kết quả truy xuất, sau đó sàng lọc để giữ lại các ngữ đoạn hữu hiệu làm mẫu phân tích định lượng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Mở đầu (第一章 绪论)

Chương này trình bày lý do chọn đề tài, ý nghĩa khoa học và thực tiễn, tổng quan lịch sử nghiên cứu từ chỉ vị giác tại Trung Quốc và Việt Nam, giới hạn phạm vi nghiên cứu (5 vị giác cơ bản), xác lập cơ sở lý thuyết (lý thuyết trường nhận thức và mô hình giải thích tam bình diện) cùng phương pháp luận và nguồn ngữ liệu phục vụ toàn bộ luận án.

Chương 2: Đối chiếu ngữ nghĩa “toan / chua” (酸 / chua) trong tiếng Hán và tiếng Việt (第二章 汉越“酸/chua”语义对比)

Tác giả xây dựng khung phân loại trường nghĩa cho “酸” và “chua”, sau đó tiến hành thống kê định lượng trên ngữ liệu mẫu:

• Đối với tiếng Hán, từ 90.396 kết quả thô trên BCC, rút ngẫu nhiên 1.000 ngữ đoạn, sau khi loại bỏ ẩn dụ toàn thể và danh từ riêng thu được 877 ngữ đoạn hữu hiệu, phân bổ vào 16 vùng nghĩa.
• Đối với tiếng Việt, từ 105.000 kết quả thô trên Books.vn, rút ngẫu nhiên 1.000 trường hợp, sau khi lọc thu được 718 ngữ đoạn hữu hiệu, phân bổ vào 12 vùng nghĩa.

STT	Vùng nghĩa (义域)	Nội dung ngữ nghĩa khái quát	Ví dụ ngữ liệu tiếng Hán tiêu biểu	Số lượng (Hán)	Tỷ lệ % (Hán)	Ví dụ ngữ liệu tiếng Việt tiêu biểu	Số lượng (Việt)	Tỷ lệ % (Việt)
1	Vùng tư vị (滋味域)	Vị chua cơ bản như chanh, giấm	很酸, 酸柠檬	123	14,03%	Chanh chua, nho chua	134	18,66%
2	Vùng chất lượng (质量域)	Thực phẩm bị hỏng, biến chất, ôi thiu	牛奶酸了	8	0,91%	Đồ ăn bị chua rồi	22	3,06%
3	Vùng tự nhiên (天然域)	Thực vật tự nhiên có vị chua	酸梅, 酸梨, 酸枣	46	5,25%	Táo chua, khế chua	52	7,24%
4	Vùng nhân tạo (人工域)	Thực phẩm lên men hoặc chế biến có vị chua	酸菜, 酸汤鱼	58	6,61%	Sữa chua, dưa chua	73	10,17%
5	Vùng khứu giác (嗅觉域)	Mùi chua lên men, mùi hôi thối	汗酸味, 酸臭	29	3,31%	Mùi chua	35	4,87%
6	Vùng thính giác (听觉域)	Âm thanh the thé, chói tai	尖酸的声音	12	1,37%	Giọng nói chua loét	28	3,90%
7	Vùng thị giác (视觉域)	Nét mặt, ánh mắt, nụ cười cay đắng	酸痛的眼睛, 酸溜溜的笑容	15	1,71%	Nụ cười chua chát	21	2,92%
8	Vùng tình cảm (情感域)	Ghen tuông, đau buồn, xót xa, thương cảm	心里酸溜溜, 心酸, 悲酸	278	31,70%	Chua xót, chua cay, chua chát	201	27,99%
9	Vùng tính tình (脾性域)	Tính cách đanh đá, chua ngoa, khắt khe	待人尖酸, 尖酸刻薄	23	2,62%	Tính cách chua ngoa	26	3,62%
10	Vùng ngôn hành (言行域)	Lời nói châm chọc hoặc sến súa, làm bộ	他的话太酸了, 酸样儿	28	3,19%	Ăn nói chua ngoa	37	4,15%
11	Vùng khí chất (气质域)	Hủ nho, hàn sĩ nghèo khó, cổ hủ	酸秀才	8	0,91%	(Không xuất hiện)	-	-
12	Vùng bệnh tật (疾病域)	Cơ bắp nhức mỏi, trào ngược dịch vị dạ dày	腰酸, 手酸, 胃反酸	162	18,47%	(Không xuất hiện)	-	-
13	Vùng vật chất (物质域)	Hoàn cảnh nghèo túng, đơn sơ	穷酸, 寒酸, 寒酸厦房	25	2,85%	(Không xuất hiện)	-	-
14	Vùng thời gian (时间域)	Khoảng thời gian đau buồn, ký ức cay đắng	辛酸的日子, 酸楚的回忆	18	2,05%	Kí ức chua xót, năm tháng chua cay	49	6,82%
15	Vùng tác phẩm (作品域)	Văn phong sến súa, ủy mị	酸文, 酸曲	5	0,57%	(Không xuất hiện)	-	-
16	Vùng hóa học (化学域)	Hợp chất axit hoặc đất phèn, khử chua	草酸	39	4,45%	Đất mặn đồng chua, thau chua rửa mặn	40	5,57%
Tổng	Hữu hiệu			877	100%		718	100%

Kết quả cho thấy “酸” và “chua” có tính tương đồng ngữ nghĩa lớn hơn tính dị biệt. Điểm tương đồng nằm ở các vùng tư vị, thực phẩm (tự nhiên, nhân tạo), chất lượng, khứu giác, thính giác, thị giác, tình cảm, tính tình, ngôn hành, thời gian và hóa học. Điểm dị biệt rõ rệt là tiếng Hán có các vùng nghĩa mà tiếng Việt không có: vùng bệnh tật (nhức mỏi cơ bắp: “腰酸”, trào ngược dạ dày: “胃反酸” - tiếng Việt dùng từ “mỏi” hoặc “ợ chua”), vùng khí chất nho sĩ (“酸秀才”), vùng vật chất (“穷酸”, “寒酸”) và vùng tác phẩm (“酸文”). Ngược lại, tiếng Hán dùng “酸” để biểu thị tâm lý ghen tuông (gắn với điển tích “ăn giấm / 吃醋” thời Đường), trong khi “chua” trong tiếng Việt ít dùng độc lập để chỉ sự ghen tuông mà nhấn mạnh sự đau buồn, chua chát.

Chương 3: Đối chiếu ngữ nghĩa “điềm / ngọt” (甜 / ngọt) trong tiếng Hán và tiếng Việt (第三章 汉越“甜/ngọt”语义对比)

Chương này phân tích các trường nghĩa của “甜” và “ngọt”. Kết quả chỉ ra tính tương đồng vượt trội hơn tính dị biệt:

• Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng “甜 / ngọt” để biểu thị vị giác ngon miệng của đường, mật ong, hoa quả chín; biểu thị giấc ngủ say nồng (“甜睡 / ngủ say ngọt ngào”); lời nói dịu dàng, êm tai (“甜言蜜语 / lời nói ngọt ngào”); cuộc sống và tình cảm hạnh phúc, mỹ mãn (“甜蜜的生活 / tình yêu ngọt ngào”).
• Nét dị biệt: Trong tiếng Việt, “ngọt” có khả năng kết hợp mở rộng độc đáo sang vùng cảm giác da thịt/thương tổn sâu sắc (“đòn ngọt”, “rét ngọt”, “cắt ngọt”), hoặc miêu tả độ đậm đà của nước dùng (“nước dùng ngọt lịm”), trong khi tiếng Hán dùng các tính từ khác (như “鲜”, “利”).

Chương 4: Đối chiếu ngữ nghĩa “khổ / đắng (khổ)” (苦 / đắng (khổ)) trong tiếng Hán và tiếng Việt (第四章 汉越“苦/đắng(khổ)”语义对比)

Đây là cặp từ có mức độ tương đồng ngữ nghĩa cao nhất trong 5 vị giác:

• Về mặt vị giác, cả “苦” và “đắng” đều chỉ vị của thuốc, mướp đắng, mật động vật.
• Về mặt phái sinh ẩn dụ, do ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Phật giáo (“Khổ đế” - 苦谛), “苦” trong tiếng Hán và “khổ / đắng” trong tiếng Việt đều biểu thị nỗi đau thể xác, gian nan vất vả trong cuộc sống, tâm trạng u sầu cay đắng (“痛苦 / đau khổ”, “艰苦 / gian khổ”, “ngậm đắng nuốt cay”, “số phận cay đắng”). Do quá trình tiếp xúc ngôn ngữ và vay mượn từ Hán Việt, yếu tố “khổ” đã hòa nhập sâu vào hệ thống từ vựng tiếng Việt.

Chương 5: Đối chiếu ngữ nghĩa “lạt / cay” (辣 / cay) trong tiếng Hán và tiếng Việt (第五章 汉越“辣/cay”语义对比)

Cặp từ này có mức độ tương đồng và dị biệt ngang nhau (dị đồng tham bán):

• Tương đồng: Đều chỉ cảm giác kích thích nóng rát ở lưỡi do ớt, tiêu gây ra; chuyển nghĩa chỉ tính cách khắt khe, hung dữ, thủ đoạn tàn nhẫn (“辣 thủ / cay độc”, “cay nghiệt”), chỉ nỗi xót xa (“chua cay”, “辛辣”).
• Dị biệt: Tiếng Hán cận đại và hiện đại phát triển mạnh nghĩa chỉ vóc dáng quyến rũ, gợi cảm của phụ nữ (“火辣的身材”, “辣妹” - chịu ảnh hưởng của từ “hot” trong tiếng Anh), đồng thời chỉ mùi nồng gắt của ánh nắng, mùi rượu. Tiếng Việt “cay” thiên về miêu tả cảm giác cay cú, hận thù khi bị thất bại hoặc bị xúc phạm (“cay cú”, “thua cay”).

Chương 6: Đối chiếu ngữ nghĩa “hàm / mặn” (咸 / mặn) trong tiếng Hán và tiếng Việt (第六章 汉越“咸/mặn”语义对比)

Đây là cặp từ có mức độ dị biệt lớn hơn tính tương đồng:

• Tương đồng: Đều chỉ vị của muối biển hoặc thức ăn nêm nhiều muối; chỉ môi trường đất đai nhiễm mặn (“咸水 / nước mặn”, “đất mặn đồng chua”).
• Dị biệt: Trong tiếng Hán, “咸” chuyển nghĩa phái sinh chỉ sự keo kiệt, bủn xỉn (bắt nguồn từ phương ngôn Quảng Đông: “咸湿” chỉ sự dâm ô, khiếm nhã). Trong tiếng Việt, “mặn” phát triển các nét nghĩa tích cực và phong phú hơn rất nhiều: chỉ tình cảm gắn bó tha thiết, sâu đậm (“tình cảm mặn nồng”, “mặn mà”), chỉ vẻ đẹp duyên dáng (“nụ cười mặn mà”), hoặc chỉ sự hóm hỉnh, sâu sắc trong giao tiếp (“nói chuyện rất mặn” - đối lập với “nhạt”).

Chương 7: Đối chiếu phương thức cấu tạo từ chỉ vị giác Hán - Việt (第七章 汉越味觉词构词方式对比)

Khảo sát cấu trúc từ học cho thấy tính từ vị giác giữa hai ngôn ngữ có sự khác biệt lớn về loại hình:

1. Phương thức trùng điệp (từ láy): Tiếng Hán không có phương thức láy đối với từ căn vị giác đơn tiết (không tồn tại dạng láy thuần túy để tạo từ mới). Tiếng Việt phát triển rất mạnh phương thức láy: láy hoàn toàn (zero-based AA: chua chua, ngòn ngọt, đo đo đỏ) và láy bộ phận (chua chát, ngam ngát, mằn mặn), có chức năng giảm nhẹ hoặc biến đổi mức độ cảm giác.
2. Phương thức phụ gia: Cả hai ngôn ngữ đều có mô hình “Từ căn + Hậu tố láy” (dạng ABB):
   • Tiếng Hán: A là từ căn vị giác, BB là hậu tố láy âm biểu thị mức độ và trạng thái sinh động (酸溜溜, 甜滋滋, 辣乎乎, 苦巴巴, 咸津津).
   • Tiếng Việt: Mô hình ABB tương đương (ngọt lịm lịm, cay sè sè), ngoài ra tiếng Việt phổ biến dạng AB với hậu tố chuyên biệt biểu cảm cao (chua loét, ngọt lịm, đắng ngắt, cay xè, mặn chát).
3. Phương thức phức hợp:
   • Loại 1 (Vị giác + Vị giác): Tương ứng hoàn toàn giữa hai ngôn ngữ (酸甜 / chua ngọt, 苦辣 / đắng cay, 酸辣 / chua cay, 甜苦 / ngọt bùi).
   • Loại 2 (Vị giác + Thành tố khác): Tiếng Hán có năng lực tạo từ ghép mạnh hơn, bao gồm 4 kiểu kết cấu: liên hợp, chính phụ, động - tân (动宾式: 吃苦, 尝甜) và chủ - vị (主谓式: 心酸, 嘴甜). Tiếng Việt yếu hơn về khả năng tạo từ ghép loại này, chủ yếu chỉ dừng lại ở kết cấu liên hợp (chua cay) và chính phụ (nước mặn, dưa chua).

Chương 8: Đặc điểm ngữ dụng của từ chỉ vị giác Hán - Việt (第八章 汉越味觉词的语用特点)

Luận án khảo sát ba bình diện ngữ dụng:

1. Trong hội thoại giao tiếp: Người nói trong cả hai ngôn ngữ vừa tuân thủ vừa cố ý vi phạm Phương châm cộng tác của Grice (như phương châm quan hệ, phương châm cách thức) để tạo ra hàm ngôn hội thoại (conversational implicature), sử dụng từ vị giác nhằm biểu đạt sự châm biếm, than phiền hoặc ca ngợi một cách tế nhị.
2. Trong hình thức sinh động của tính từ: Các cấu trúc láy và phụ gia giúp điều chỉnh thang độ ngữ nghĩa (tăng cường hoặc giảm nhẹ), đồng thời bổ sung màu sắc tình cảm và phong cách khẩu ngữ sinh động.
3. Trong ngữ cố định (quán ngữ, thành ngữ, tục ngữ, yết hậu ngữ): Từ vị giác xuất hiện với tần số rất cao trong kho tàng thành ngữ, tục ngữ của cả hai nước (Ngậm đắng nuốt cay / 茹苦含辛, Đồng cam cộng khổ / 同甘共苦, Nước mặn đồng chua, Đắng miệng khó nói / 哑巴吃黄连，有苦说不出). Các đơn vị này đúc kết triết lý nhân sinh sâu sắc, kinh nghiệm ứng xử và lối tư duy trực quan, hướng nội của cư dân nông nghiệp Á Đông.

Chương 9: Kết luận (第九章 结语)

Chương cuối tổng kết các kết luận khoa học chính của luận án về ngữ nghĩa, nguyên nhân văn hóa - nhận thức, cấu tạo từ và ngữ dụng; đồng thời nêu rõ các đóng góp mới, những hạn chế khách quan của đề tài và định hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Đóng góp về mặt lý luận:

• Xây dựng thành công khung phân loại trường nghĩa 3 tầng bậc (vĩ mô - trung quan - vi mô) áp dụng cho hệ thống từ vị giác, giúp lượng hóa và chi tiết hóa các ranh giới chuyển nghĩa từ cụ thể đến trừu tượng.
• Thiết lập mô hình giải thích nguyên nhân tương đồng và dị biệt ngữ nghĩa trên tam bình diện Nhận thức - Ngôn ngữ - Văn hóa, chứng minh rằng sự giống nhau bắt nguồn từ cơ chế sinh lý và nhận thức phổ quát của nhân loại, trong khi sự khác biệt bắt nguồn từ sự chi phối của hệ thống ngôn ngữ bản địa, môi trường sinh thái tự nhiên và truyền thống văn hóa - tư tưởng.
• Bổ sung tư liệu thực chứng vào lý thuyết loại hình học ngôn ngữ và lý thuyết ẩn dụ tri nhận đối với các ngôn ngữ đơn lập phương Đông (tiếng Hán và tiếng Việt).

2. Đóng góp về mặt thực tiễn và kiến nghị giải pháp:

• Trong giảng dạy ngôn ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học để giáo viên tiếng Hán cho người Việt (và ngược lại) thiết kế bài giảng từ vựng chuyên đề vị giác, nắm bắt được các điểm tương đồng và dị biệt để dự báo và khắc phục lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer) của người học. Luận án kiến nghị áp dụng phương pháp giải thích văn hóa, so sánh đối chiếu và phân tích ngữ cảnh để nâng cao hiệu quả thụ đắc ngôn ngữ thứ hai.
• Trong biên dịch và phiên dịch: Giúp các biên dịch viên nhận diện chính xác các sắc thái nghĩa bóng, nghĩa ẩn dụ của từ vị giác trong văn cảnh cụ thể (ví dụ: không dịch từ “酸” trong “腰酸” thành “chua lưng” mà phải dịch là “mỏi lưng”; nhận biết nghĩa bóng của “mặn mà”, “cay cú” để tìm từ tương đương trong tiếng Hán), tránh các sai sót cơ học.
• Trong biên soạn từ điển song ngữ Hán - Việt: Cung cấp bảng dữ liệu phân bố ngữ nghĩa chi tiết và các trường hợp kết hợp từ thực tế, hỗ trợ các nhà làm từ điển bổ sung các nét nghĩa phái sinh, ngữ cố định và thí dụ sinh động mà các từ điển hiện hành chưa thu thập đầy đủ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án chỉ ra rằng do dung lượng và điều kiện nghiên cứu, đề tài mới chỉ tập trung khảo sát 5 từ chỉ vị giác cơ bản ở dạng đơn tiết, chưa mở rộng khảo sát toàn diện các từ chỉ vị giác phái sinh phi cơ bản khác (như “chát / 涩”, “nhạt / 淡”, “thơm / 香”, “tê / 麻”, “ngấy / 腻”). Bên cạnh đó, nguồn ngữ liệu tiếng Việt chủ yếu được khai thác từ sách báo trực tuyến, chưa có được kho ngữ liệu quốc gia cân bằng và quy mô lớn tương đương như kho ngữ liệu BCC của tiếng Hán.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, tác giả đề xuất:

1. Mở rộng phạm vi đối chiếu sang các cảm giác khác thuộc hệ thống ngũ quan (như xúc giác, ôn giác, khứu giác, thính giác, thị giác) giữa tiếng Hán và tiếng Việt.
2. Khảo sát sâu hơn sự biến đổi ngữ nghĩa của từ vị giác trong các thể loại diễn ngôn đặc thù như văn học mạng, ngôn ngữ quảng cáo ẩm thực hiện đại và khẩu ngữ đời thường.
3. Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế thụ đắc từ ngữ cảm giác của người học song ngữ Hán - Việt thông qua các thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị học thuật cho các nhóm đối tượng sau:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu và Ngôn ngữ học ứng dụng: Có thể tham khảo phương pháp xây dựng khung trường nghĩa 3 cấp độ, quy trình xử lý ngữ liệu phối hợp định tính - định lượng và mô hình giải thích tam bình diện.
• Giảng viên và giáo viên giảng dạy tiếng Hán tại Việt Nam / tiếng Việt tại Trung Quốc: Phần phân tích đối chiếu chi tiết ở Chương 2 đến Chương 8 cung cấp khối lượng ngữ liệu thực tế phong phú, giúp thiết kế giáo án giảng dạy từ vựng và thành ngữ văn hóa chuyên sâu.
• Biên dịch viên Hán - Việt và các nhà biên soạn từ điển song ngữ: Các bảng phân bố nghĩa, bảng đối chiếu hình thức láy, dạng ABB và hệ thống thành ngữ có chứa từ vị giác là nguồn ngữ liệu đối chiếu chuẩn xác phục vụ tra cứu và biên soạn từ mục.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát những từ chỉ vị giác cụ thể nào trong tiếng Hán và tiếng Việt? Luận án khảo sát 5 từ chỉ vị giác cơ bản trong tiếng Hán gồm: “酸” (toan/chua), “甜” (điềm/ngọt), “苦” (khổ/đắng), “辣” (lạt/cay), “咸” (hàm/mặn) và 5 đơn vị tương ứng trong tiếng Việt gồm: “chua”, “ngọt”, “đắng (khổ)”, “cay”, “mặn”.

2. Mức độ tương đồng và dị biệt ngữ nghĩa giữa 5 cặp từ vị giác Hán - Việt được luận án xếp hạng như thế nào? Kết quả đối chiếu cho thấy:

• Cặp “苦” và “đắng (khổ)” có mức độ ngữ nghĩa cơ bản tương đồng cao nhất.
• Cặp “酸 - chua” và “甜 - ngọt” có tính tương đồng nhiều hơn tính dị biệt.
• Cặp “辣 - cay” có tính tương đồng và dị biệt tương đương nhau (dị đồng tham bán).
• Cặp “咸 - mặn” có tính dị biệt nhiều hơn tính tương đồng.

3. Tiếng Hán và tiếng Việt khác nhau căn bản như thế nào về phương thức cấu tạo từ chỉ vị giác? Tiếng Hán không có phương thức láy (trùng điệp) đối với từ vị giác đơn tiết, trong khi tiếng Việt có hệ thống từ láy rất phong phú (láy toàn bộ như chua chua, láy bộ phận như chua chát). Ngược lại, tiếng Hán có năng lực tạo từ phức hợp vị giác loại 2 (vị giác + thành tố khác) mạnh hơn, bao gồm cả kết cấu động - tân (吃苦) và chủ - vị (心酸), những kết cấu mà tiếng Việt không có đối với tính từ vị giác.

4. Vì sao từ “酸” trong tiếng Hán chuyển nghĩa chỉ sự ghen tuông trong khi “chua” trong tiếng Việt không có nghĩa này? Nghĩa ghen tuông của từ “酸” trong tiếng Hán gắn liền với hiện tượng liên tưởng giấm chua và điển tích lịch sử thời Đường (vợ thừa tướng Phòng Huyền Linh thà uống chén "giấm độc" chứ không chịu để chồng nạp thiếp), từ đó hình thành ngữ cố định “ăn giấm” (吃醋) đồng nghĩa với ghen tuông, kéo theo từ “酸” phát triển nghĩa ghen tuông. Tiếng Việt không có tích văn hóa này nên từ “chua” không phát triển nét nghĩa ghen tuông tương ứng.

5. Mô hình ánh xạ ẩn dụ chung của từ chỉ vị giác được luận án đúc kết như thế nào? Quá trình chuyển nghĩa của từ vị giác trong cả hai ngôn ngữ tuân theo mô hình ánh xạ tri nhận 4 bước: Hiện tượng vị giác → Cảm giác sinh lý → Cảm giác tâm lý → Khái niệm trừu tượng.

Kết luận

Luận án Nghiên cứu đối chiếu từ chỉ vị giác cơ bản Hán - Việt của tác giả Lê Thị Toàn là một công trình nghiên cứu toàn diện, khảo sát hệ thống 5 từ vị giác cơ bản trên cả ba phương diện ngữ nghĩa, cấu tạo từ và ngữ dụng. Bằng việc kết hợp phương pháp định tính và định lượng trên ngữ liệu quy mô lớn từ kho ngữ liệu BCC và Books.vn, tác giả đã làm rõ các điểm tương đồng, tương tự và dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Luận án đã xây dựng thành công mô hình giải thích nguyên nhân dựa trên tam bình diện Nhận thức, Ngôn ngữ và Văn hóa, đóng góp tư liệu có giá trị cho ngôn ngữ học đối chiếu, công tác giảng dạy tiếng Hán - tiếng Việt, dịch thuật và biên soạn từ điển song ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

分类号 密级 UDC 编号 博士学位论文 汉越基本味觉词对比研究 学位申请人姓名: 黎氏全 申请学位学生类别: 全日制博士 申请学位学科专业: 语言学及应用语言学 指导教师姓名: 刘云 教授 博士学位论文 汉越基本味觉词对比研究 论文作者：黎氏全 指导教师：刘 云 教授 学科专业：语言学及应用语言学 研究方向：应用语言学 2020年5月 Dissertation A comparative study of Chinese and Vietnamese basic taste words By Li Shi Quan Supervisor: Professor Liu Yun Specialty: Linguistics and Applied Linguistics Research Area: Applied Linguistics School of Literature Central China Normal University May, 2020 华中师范大学学位论文原创性声明和使用授权说明 原创性声明 本人郑重声明：所呈交的学位论文，是本人在导师指导下，独立进行研究工作 所取得的研究成果。除文中已经标明引用的内容外，本论文不包含任何其他个人或 集体已经发表或撰写过的研究成果。对本文的研究做出贡献的个人和集体，均已在 文中以明确方式标明。本声明的法律结果由本人承担。 作者签名： 日期：2020 年 6 月 8 日 学位论文版权使用授权书 学位论文作者完全了解华中师范大学有关保留、使用学位论文的规定，即：研 究生在校攻读学位期间论文工作的知识产权单位属华中师范大学。学校有权保留并 向国家有关部门或机构送交论文的复印件和电子版，允许学位论文被查阅和借阅； 学校可以公布学位论文的全部或部分内容，可以允许采用影印、缩印或其它复制手 段保存、汇编学位论文。（保密的学位论文在解密后遵守此规定） 保密论文注释：本学位论文属于保密，在 年解密后适用本授权书。 非保密论文注释：本学位论文不属于保密范围，适用本授权书。 作者签名： 导师签名： 日期：2020 年 6 月 8 日 日期：2020 年 6 月 8 日 本人已经认真阅读“CALIS 高校学位论文全文数据库发布章程”,同意将本人的 学位论文提交“CALIS 高校学位论文全文数据库”中全文发布,并可按“章程”中的 规定享受相关权益。同意论文提交后滞后：□半年；□一年；□二年发布。 作者签名： 导师签名： 日期：2020 年 6 月 8 日 日期：2020 年 6 月 8日 摘 要 味觉作为基本的感觉之一，是人类认知世界、理解世界的重要工具。有了味觉，我们才可 以认识美食、感受美味。而味觉是在饮食的基础上形成的，它既是饮食的重要特征之一，又蕴 涵着丰富的文化内涵和民族精神价值。因此，味觉词不仅是一种语言现象，更是一种文化现象， 引起了国内外学术界的高度重视。然而，中国的语言学对味觉词的研究，从总体上看还不够丰 富，研究内容主要集中于味觉词的语义方面，研究方法较为单一，研究深度也有待加强。汉外 对比研究虽然众多，但着重于与英语、日语、韩语等语种的对比。在越南，关于味觉词的研究 寥寥可数，专门、系统地对汉越味觉词进行的对比研究更是一片空白。本研究从宏观、中观与 微观的视角对汉越基本味觉词的语义、构词及语用三个层面的认知进行全面和细致对比，并尝 试阐明这两种不同语言在味觉的词汇表征方面的异同和动因。 论文选取汉语中的基本味觉词“酸”、“甜”、 “苦”、 “辣”、 “咸”和越南语中与之相对应的 “chua”、“ngọt” 、“đắng(khổ)”、“cay”、“mặn”为研究对象，首先以认知语言学有关认知域的 理论为基础，对味觉词的义域进行划分、定名及分析，然后把其分为“相同、相似、相异”三 种情况去考察汉越味觉词语义表现的异同，从此阐释造成其差异背后的深层原因。此外，还采 用了静态语言理论与动态言语实例结合法，探讨了汉越味觉词的引申义、构词能力和语用特点。 通过研究，我们得出以下结论： （一）在语义方面，汉越味觉词呈现出共性多于差异性的特点，其中“苦”与“đắng(khổ)” 语义基本相同； “酸”与“chua”和“甜”与“ngọt”语义共性大于差异性；“辣”与“cay”语 义异同参半； “咸”与“mặn”语义差异性大于共性。此外，两者在语义引申方面体现出一些整 体性的倾向：一是从语义引申的途径上看，在隐喻投射的过程中基本体现出了“味觉现象—生 理感觉—心理感觉 —抽象概念”的模式；二是从语境依赖程度上看，汉越味觉词语义在一定的 程度上都受到语境的影响；三是从语义指向上看，汉越味觉词语义都倾向于内指，但倾向程度 有时有所不同；四是从语义指称对象上看，汉越味觉词语义使用范围有时不一致；五是从语义 色彩上看，汉越味觉词的褒贬色彩大多相似。 人类具有共同的认知方式和生理机制引起了汉越味觉词语义朝“同”的方向发展，但文化 的差异和语言的约束导致汉越味觉词引申意义朝“异”的方向发展。因此，我们以认知、语言、 文化三平面为基础，建立了汉越味觉词引申差异对比的阐释模式，从而寻求两者语义异同背后 的深刻原因。从认知角度看，我们发现造成汉越味觉词语义表现相同的一个重要原因就是人类 都具有共同的生理机制和心理机制，对味觉的感受大体一致。从语言角度看，作为语言词汇系 统的一部分，味觉词的引申意义会受到其所在的整个语言系统的影响和制约，在一定程度上导 I 致了其语义表现的差异。而另一方面，语言接触又会使汉越味觉词语义产生很多相似之处。从 物质文化看，自然地理环境、气候条件及生活方式等直接影响了民族的饮食习惯和味觉偏好， 这对汉越味觉词引申的结果和其隐含的褒贬意义有着重大的影响。从社会文化看，中越两国人 民都受到深远的儒家思想影响，因此很多汉越味觉词的引申义明显地反映了儒家的价值观与人 生观。在思维方式上，中越文化都重视二元统一，两国人民习惯于直观思维、内向思维。此外， 佛教观念渗透到越南人的思想意识中并给越南语言留下了深刻的烙印。这些都是造成汉越味觉 词引申意义有异有同的重要原因。 （二）在构词方面，汉越两种语言的味觉形容词的构词法从宏观上看大异小同。从结构上 看，汉语味觉词仅有附加式、复合式两种构词方式，而没有重叠式的构词法，越南语味觉词的 构词方式分为重叠式、附加式、复合式三种类型。研究结果发现，在重叠式上看越南味觉词具 有零基式重叠 AA 和部分重叠 AA 式等两种类型。从附加式上看汉越味觉词均有“词根+叠音后 缀”（ABB 式）和“词根+不叠音后缀”两种类型，其中以 ABB 附加式为主，A 词根是基本味 觉词。然而，在越南语 ABB 式里有一些 AB、BB 具有独特的功能和特点。从复合式上看，汉 越味觉词又包括两种类型，第一类是“基本味觉+基本味觉”；第二类是“基本味觉词+其他成 分” 。汉越味觉词在复合式的第一类构词法中完全对应。第二类构词法中，汉越味觉词存在共同 点和不同点。其共同点是由基本味觉词与其他词素结合在一起构成复合词，这些复合词不仅表 示味道，而且大多带着引申意义；但整体上看，在复合式的构词方式上，越南语味觉词的构词 能力与汉语味觉词相比，较为薄弱。越南语“基本味觉词+其它成分”组合只有联合式、偏正 式复合词，而汉语除了联合式、偏正式之外，还有动宾式及主谓式复合组合。这也是两者复合 式在第二类构词法中的不同点。 （三）在语用方面，我们从交际对话、形容词生动形式和固定短语三个角度去研究汉越味 觉词的语用特点，通过分析我们发现，在实际使用的过程中，汉越基本味觉词都呈现出很多特 殊的语用特点。在交际对话中，汉越味觉词既遵循又违反合作原则。在形容词生动形式中，汉 越味觉词能够改变词语的语义程度、感情色彩和语体色彩。在固定短语中，汉越味觉词主要出 现在成语、惯用语、歇后语和俗语等固定短语。这些短语信息丰富，形式简洁，语言生动，语 体鲜明，语义蕴含着民族深刻的处世之道和哲学思维。 本研究具有重要的理论和实践意义。在理论上，丰富了隐喻理论和味觉相关的研究。在实 践上，不仅加深我们对汉越味觉词的理解和掌握，而且对我们更好地认识中越两国的文化和思 维方式颇有裨益，同时还为汉越词汇教学、词典编纂、翻译工作提供了积极的贡献。 关键词：味觉词；汉越对比；语义对比；差异阐释；构词方式；语用特点 II Abstract As one of the basic senses, taste is an important tool for humans to recognize and understand the world. With taste, we can know food and feel delicious. Taste is formed on the basis of diet. It is not only one of the important characteristics of diet, but also contains rich cultural connotation and national spiritual value.

Therefore, taste words are not only a linguistic phenomenon, but also a cultural phenomenon, which has drawn great attention from academic circles at home and abroad. However, the study of taste words in Chinese linguistics is not rich enough in general. The research content mainly focuses on the semantic aspects of taste words. The research method is relatively simple and the research depth needs to be strengthened.

Although there are many comparative studies between Chinese and foreign, it focuses on comparison with English, Japanese, Korean and other languages. In Vietnam, there are few studies on taste words, and the comparative study of Chinese and Vietnamese taste words is a blank. This study makes a comprehensive, detailed comparison of the meanings, meanings, and word formation of the basic taste words in Chinese and Vietnamese from a macro, meso, and micro perspective, and clarifies the similarities and differences between the two and their causes. The thesis selects the basic taste words "acid", "sweet", "bitter", "spicy", "salty" in Chinese and the corresponding "chua", "ngọt", "đắng（khổ）", "cay", "mặn" in Vietnamese as the research object.The first based on the theory of cognitive linguistics about cognitive domains, the sense domain of taste words is divided, named and analyzed, and then divided into" identical, similar, different " .These three situations are used to examine the similarities and differences in the meaning of Chinese and Vietnamese taste sense words, and the underlying reasons behind the differences are explained from this point on.

In addition, a combination of static language and dynamic speech examples is used to explore the metaphorical meaning, word-building ability and pragmatic characteristics of Chinese and Vietnamese taste perception words. Through research, we come to the following conclusions: (1) In terms of semantics, Chinese-Vietnamese taste words present more characteristics than differences. The semantics of "bitter" and " đắng (khổ)" are basically the same; "acid" and "chua" and "sweet" and "ngọt" have greater semantics."Spicy" and "cay" are half the same and half different; the semantic differences between "salty" and "mặn" are greater than common.