Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu tính từ vị giác cơ bản trong tiếng Việt và tiếng Hán

Luận án tiến sĩ nghiên cứu ngôn ngữ và ngôn ngữ học ứng dụng nghiên cứu về tính từ vị giác cơ bản trong tiếng việt tiếng hán, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Li Shi Quan
• Người hướng dẫn: Professor Liu Yun
• Trường học: Central China Normal University
• Chuyên ngành: Linguistics and Applied Linguistics
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Từ Vị Giác Trong Tiếng Việt Và Tiếng Hán
• Loại tài liệu: dissertation
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Wuhan

Mục lục chi tiết

• 摘要
• ABSTRACT
• 1. 第一章: 绪论
• 1.1. 选题缘由及研究意义
• 1.1.1. 选题缘由
• 1.2. 研究意义
• 1.3. 研究综述
• 1.3.1. 中国味觉词的研究现状
• 1.3.2. 越南味觉词的研究现状
• 1.3.3. 汉越味觉词的对比研究
• 1.3.4. 对现有研究的简要评价
• 1.4. 研究范围
• 1.4.1. 味与味觉
• 1.4.2. 味觉词的定义及分类
• 1.4.3. 基本味觉词及研究对象
• 1.4.4. 理论依据
• 1.4.4.1. 语义对比的理论框架
• 1.4.4.2. 差异解释的阐释模式
• 1.5. 研究方法和语料
• 1.5.1. 研究方法
• 1.5.2. 语料说明
• 2. 第二章: 汉越“酸/chua”语义对比
• 2.1. 汉越“酸/chua”词义域划分的思路
• 2.2. 汉越“酸/chua”语义统计及分析
• 2.2.1. “酸/chua”的语义分布统计
• 2.2.2. “酸/chua”语义内涵分析
• 2.3. 汉越“酸/chua”语义异同的总结
• 2.3.1. 语义共性的总结
• 2.3.2. 语义个性的总结
• 2.4. 汉越“酸/chua”语义异同的原因
• 2.4.1. 认知因素
• 2.4.2. 语言因素
• 2.4.3. 文化因素
• 3. 第三章: 汉越“甜/ngọt”语义对比
• 3.1. 汉越“甜/ngọt”词义域划分的思路
• 3.2. 汉越“甜/ngọt”的语义统计及分析
• 3.2.1. “甜/ngọt”的语义分布统计
• 3.2.2. “甜/ngọt”的语义内涵分析
• 3.3. 汉越“甜/ngọt”语义异同的总结
• 3.3.1. 语义共性的总结
• 3.3.2. 语义个性的总结
• 3.4. 汉越“甜/ngọt”语义异同的原因

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu về tính từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Tính từ vị giác không chỉ phản ánh cảm nhận về hương vị mà còn mang theo những giá trị văn hóa sâu sắc. Nghiên cứu này nhằm mục đích so sánh và phân tích các từ vị giác cơ bản trong hai ngôn ngữ, từ đó làm rõ sự tương đồng và khác biệt trong cách biểu đạt cảm nhận vị giác. Việc hiểu rõ về ngữ nghĩa và cảm nhận vị giác sẽ giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai dân tộc.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa lý thuyết và thực tiễn. Về lý thuyết, nó làm phong phú thêm các nghiên cứu về ngôn ngữ và văn hóa. Về thực tiễn, việc hiểu rõ về tính từ vị giác sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và dịch thuật giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng góp phần vào việc giảng dạy và biên soạn từ điển, giúp người học nắm bắt được cách sử dụng từ ngữ trong ngữ cảnh cụ thể.

II. Phân tích ngữ nghĩa của tính từ vị giác

Trong phần này, nghiên cứu sẽ tập trung vào việc phân tích ngữ nghĩa của các từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán. Các từ như 'chua', 'ngọt', 'đắng', 'cay', 'mặn' trong tiếng Việt sẽ được so sánh với các từ tương ứng trong tiếng Hán. Qua đó, có thể nhận thấy rằng ngữ nghĩa của các từ này không chỉ đơn thuần là cảm nhận vị giác mà còn phản ánh những giá trị văn hóa và tâm lý của người sử dụng. Sự khác biệt trong cách sử dụng và hiểu biết về các từ này có thể dẫn đến những hiểu lầm trong giao tiếp giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Sự tương đồng và khác biệt

Nghiên cứu cho thấy rằng có nhiều điểm tương đồng trong cách sử dụng các từ vị giác giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Tuy nhiên, cũng tồn tại những khác biệt đáng kể. Ví dụ, từ 'đắng' trong tiếng Hán có thể mang nghĩa tiêu cực hơn so với trong tiếng Việt. Điều này cho thấy rằng ngữ nghĩa của các từ vị giác không chỉ phụ thuộc vào cảm nhận cá nhân mà còn bị ảnh hưởng bởi văn hóa và ngữ cảnh sử dụng.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích ngữ nghĩa và so sánh ngôn ngữ để làm rõ sự khác biệt và tương đồng giữa các từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán. Các từ được chọn lựa dựa trên tần suất sử dụng và tính phổ biến trong giao tiếp hàng ngày. Phân tích sẽ được thực hiện trên ba cấp độ: ngữ nghĩa, cấu trúc từ và ngữ dụng. Phương pháp này không chỉ giúp làm rõ các khía cạnh ngữ nghĩa mà còn cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách mà các từ này được sử dụng trong thực tế.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa sẽ tập trung vào việc xác định các khía cạnh khác nhau của từ vị giác, bao gồm nghĩa đen và nghĩa bóng. Việc này sẽ giúp làm rõ cách mà các từ này được hiểu và sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Ngoài ra, nghiên cứu cũng sẽ xem xét các yếu tố văn hóa ảnh hưởng đến cách hiểu và sử dụng các từ vị giác trong hai ngôn ngữ.

IV. Kết luận

Nghiên cứu về tính từ vị giác trong tiếng Việt và tiếng Hán không chỉ giúp làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và nghiên cứu văn hóa. Việc hiểu rõ về cách mà các từ vị giác được sử dụng sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai dân tộc.

4.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng ra các lĩnh vực khác như ngữ pháp và ngữ dụng của các từ vị giác trong hai ngôn ngữ. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu sâu hơn về ảnh hưởng của văn hóa và tâm lý đến cách sử dụng các từ này cũng là một hướng đi tiềm năng cho các nghiên cứu sau này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu vị giác và hệ thống định danh vị giác từ lâu đã vượt ra khỏi phạm vi miêu tả sinh lý học thuần túy để trở thành một trong những địa hạt trọng yếu của ngôn ngữ học tri nhận và nhân học văn hóa. Cảm giác vị giác—vốn hình thành trên nền tảng hoạt động ăn uống và sinh tồn cơ bản của con người—không chỉ phản ánh phương thức con người tương tác với thế giới vật chất mà còn dung chứa những giá trị tinh thần, tư duy triết học và bản sắc văn hóa dân tộc sâu sắc. Luận án tiến sĩ mang tên "Nghiên cứu đối chiếu từ chỉ vị giác cơ bản tiếng Hán và tiếng Việt" (汉越基本味觉词对比研究) do nghiên cứu sinh Lê Thị Toàn (黎氏全) thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Giáo sư Lưu Vân (刘云) tại Khoa Văn học, Đại học Sư phạm Hoa Trung (华中师范大学, 2020), chuyên ngành Ngôn ngữ học và Ngôn ngữ học ứng dụng, là công trình tiên phong giải quyết toàn diện khoảng trống học thuật này.

flowchart LR
    A["Miền nguồn: Cảm giác vị giác cơ bản\n(Hán: 酸, 甜, 苦, 辣, 咸\nViệt: chua, ngọt, đắng, cay, mặn)"] --> B["Cơ chế chuyển di Ẩn dụ Tri nhận\n(Conceptual Metaphor Mapping)"]
    B --> C["Mô hình giải thích 3 bình diện:\n1. Tri nhận (Cơ chế sinh lý phổ quát)\n2. Ngôn ngữ (Hệ thống từ vựng & Cấu từ)\n3. Văn hóa (Vật chất, Xã hội, Triết học)"]
    C --> D["Miền đích: Ý niệm trừu tượng\n(Tâm lý, Tính cách, Thời gian, Xã hội)"]

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Mặc dù các nghiên cứu đối chiếu từ chỉ vị giác trong tiếng Hán với các ngôn ngữ phương Tây (Hán - Anh như Thượng Phương 2006, Doãn Văn Đình 2009, Vương Tịnh 2013) hoặc các ngôn ngữ Đông Bắc Á (Hán - Nhật như Trương Thiều Nham 1999, Hoàng Bảo Trân 2006; Hán - Hàn như Quyền Hỷ Tĩnh 2005, Kim Thiện Hy 2012) diễn ra phong phú, thì các công trình đối chiếu có hệ thống giữa tiếng Hán và tiếng Việt vẫn là một "khoảng trống hoàn toàn" (一片空白). Tại Việt Nam, nghiên cứu từ vị giác còn tản mạn, chủ yếu dừng lại ở các miêu tả đơn ngữ sơ khai, thiếu vắng cơ sở lý luận tri nhận hiện đại và thiếu sự kết hợp giữa phân tích tĩnh từ điển với phân tích động ngữ liệu thực tế.

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

• RQ1: Hệ thống nghĩa gốc và nghĩa chuyển di của 5 từ vị giác cơ bản trong tiếng Hán (酸 - toan/chua, 甜 - điềm/ngọt, 苦 - khổ/đắng, 辣 - lạt/cay, 咸 - hàm/mặn) và tiếng Việt (chua, ngọt, đắng/khổ, cay, mặn) phân bố như thế nào trên các miền nghĩa tri nhận?
• RQ2: Những nét tương đồng và dị biệt về phương thức cấu từ và đặc trưng ngữ dụng giữa hai ngôn ngữ được biểu hiện cụ thể ra sao?
• RQ3: Các nhân tố tri nhận, ngôn ngữ và văn hóa nào chi phối và giải thích bản chất sâu xa của những tương đồng và dị biệt đó?

Tương ứng với các câu hỏi trên, ba giả thuyết nghiên cứu được kiểm chứng:

• H1: Cơ chế sinh lý - thần kinh đồng nhất của nhân loại thúc đẩy nghĩa từ vị giác Hán - Việt phát triển theo hướng tương đồng ("đồng"), trong khi sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ và văn hóa thúc đẩy sự phân hóa ("dị").
• H2: Lộ trình chuyển dịch nghĩa của từ vị giác Hán - Việt tuân thủ quy luật ánh xạ ý niệm phổ quát: Hiện tượng vị giác → Cảm giác sinh lý → Cảm giác tâm lý → Khái niệm trừu tượng.
• H3: Tiếng Hán có năng lực tạo từ phức hợp mạnh hơn với các cấu trúc ngữ pháp đa dạng (Động-Tân, Chủ-Vị), trong khi tiếng Việt thể hiện ưu thế vượt trội ở hệ thống từ láy và phụ gia tượng hình giàu tính biểu cảm.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên Lý thuyết Miền tri nhận (Cognitive Domain Theory) của Langacker, Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory) của Lakoff & Johnson, kết hợp với Mô hình giải thích ba bình diện: Tri nhận - Ngôn ngữ - Văn hóa. Phạm vi khảo sát bao quát 5 cặp từ vị giác cơ bản, dựa trên kho ngữ liệu quy mô lớn: 90.396 ngữ cảnh tiếng Hán từ Ngữ liệu Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh (BCC) và 105.000 ngữ cảnh tiếng Việt từ hệ thống sách trực tuyến Books.vn và Trung tâm Từ điển học, từ đó trích xuất ngẫu nhiên và xử lý định lượng nghiêm ngặt trên các bộ mẫu hợp lệ (877 ngữ cảnh chuẩn tiếng Hán và 718 ngữ cảnh chuẩn tiếng Việt cho vị chua, cùng dung lượng tương ứng cho các vị giác còn lại).

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về từ vị giác trong ngôn ngữ học thế giới và Trung Quốc đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển với những chuyển dịch phương pháp luận quan trọng:

timeline
    title Tiến trình nghiên cứu Từ vị giác trong Ngôn ngữ học
    Văn tự học & Huấn hỗ học : Vương Ninh (1996, 2001) - Thuyết văn giải tự : Trần Lễ - Đông thục độc thư ký : Lưu Hạo (2007) - Diễn biến tự hình
    Cú pháp & Ngữ pháp cấu trúc : Trịnh Quý Hữu (1999) - Vị ngữ song hệ Động-Tân SGI : Ngũ Thiết Bình (1989) - Loại hình học 57 ngôn ngữ
    Văn hóa & Xã hội ngôn ngữ : Sapir - Thuyết tương đối ngôn ngữ : Thường Kính Vũ (1995) : Lý Quốc Nam (2002) - Khác biệt văn hóa thông cảm
    Ngôn ngữ học Tri nhận & Ngữ liệu : Lakoff & Johnson (1980) : Thượng Phương (2006, Hán-Anh) : Kim Thiện Hy (2012, Hán-Hàn) : Lê Thị Toàn (2020, Hán-Việt)

1. Khai thác văn tự học và huấn hỗ học truyền thống: Vương Ninh trong Huấn hỗ học nguyên lý (1996) và Thuyết văn giải tự dữ Trung Quốc cổ đại văn hóa (2001) đã chứng minh ngũ vị tiếng Hán gắn liền với kỹ nghệ lên men và chiết xuất cổ xưa: "酸" (toan) và "辣" (lạt/tân) bắt nguồn từ rượu lên men, "咸" (hàm) và "苦" (khổ) liên quan mật thiết đến muối mỏ, còn "甘" (cam/ngọt) đại diện cho sự điều hòa trung dung của các vị. Lưu Hạo (2007) khảo sát tự hình chữ "辛" chỉ công cụ hình phạt thời cổ, từ kích thích thể xác chuyển hóa thành từ chỉ vị cay nồng.
2. Nghiên cứu cú pháp và cấu trúc ngữ pháp: Trịnh Quý Hữu (1999) tiên phong khảo sát tính từ vị giác làm trạng ngữ trong cấu trúc song hệ động tân (mã hóa $SGI: NP + A + VP + O$), chỉ ra rằng tính từ vị giác không chỉ thể hiện sự lựa chọn chủ thể mà còn khống chế ngữ nghĩa của tân ngữ (như “他辣乎儿乎儿地吃了一盘川菜”), đồng thời phát hiện dạng vị giác tiêu cực không thể tự do hoán vị lên trước $VP$.
3. Tiếp cận nhân học văn hóa và giao thoa cảm giác: Trường phái nhân học ngôn ngữ kế thừa quan điểm của Edward Sapir: "Ngôn ngữ không tồn tại tách rời văn hóa, nó là biểu hiện tập đại thành của nếp sống và đức tin qua nhiều thế hệ". Thường Kính Vũ (1995) trong Hán ngữ từ vựng dữ văn hóa và Vương Quốc An, Vương Tiểu Mạn (2003) phân tích cơ chế "thác vật trình vị" và hiện tượng thông cảm (synaesthesia) trong các cổ thư như Lã Thị Xuân Thu, Tả Truyện, Thượng Thư. Lý Quốc Nam (2002) nhấn mạnh sự bất đối xứng văn hóa: "Phản ứng sinh lý và tâm lý của các cơ quan cảm giác đối với cùng một kích thích bên ngoài là không đổi giữa các dân tộc, nhưng liên tưởng do kích thích đó gợi ra lại chịu sự ước thúc sâu sắc của văn hóa dân tộc" (人体各个感受器对同一外来刺激的生理和心理反应，虽然并不因民族而异，但不同民族由同一外来刺激所引起的相似联想，却并非总是一致，往往受制于不同文化).

Trong bối cảnh học thuật quốc tế, tồn tại cuộc tranh luận giữa hai quan điểm:

• Trường phái Phổ quát tri nhận (Cognitive Universalism) đại diện bởi Lakoff, Johnson, Sweetser (1990) và sau này được củng cố bởi các nghiên cứu đối chiếu như Thượng Phương (2006, Hán - Anh), Điền Hạo (2006, Hán - Nhật - Anh), Mạnh Ngọc Phượng (2013, Hán - Nga), cho rằng trải nghiệm thân thể (embodied experience) quy định tính tương đồng tuyệt đối trong sơ đồ ẩn dụ vị giác sang tâm lý.
• Trường phái Tương đối ngôn ngữ và Khu biệt văn hóa (Linguistic Relativity & Cultural Specificity) đại diện bởi Bành Phượng (2008, Hán - Duy Ngô Nhĩ), Từ Tiểu Giai & Hứa Hy Minh (2009, Hán - Anh), Hoàng Bảo Trân (2006, Hán - Nhật), lập luận rằng thói quen ẩm thực, sinh thái địa lý và hệ hình tư duy triết học tạo ra sự phân cắt ranh giới ngữ nghĩa hoàn toàn khác nhau. Tiêu biểu, công trình loại hình học của Ngũ Thiết Bình (1989) khảo sát 57 ngôn ngữ thế giới chỉ ra rằng chỉ có 63,1% ngôn ngữ phân lập rạch ròi 4 vị cơ bản, trong khi nhiều ngôn ngữ hợp nhất "mặn - đắng", "mặn - cay" hoặc "đắng - cay" chung một từ ngữ âm.

Công trình của Lê Thị Toàn định vị chính xác ở điểm giao thoa của hai luồng tư tưởng trên: Không tuyệt đối hóa tính phổ quát hay tính dị biệt, luận án thiết lập mô hình đối sánh Hán - Việt nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ tương đồng/dị biệt, đồng thời giải mã căn nguyên của các điểm dị biệt dựa trên đặc trưng hình thái học và di sản văn hóa Á Đông.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Ẩn dụ Tri nhận thông qua việc mô hình hóa tiến trình phóng chiếu nghĩa từ vị giác sang các miền trừu tượng. Bốn mệnh đề lý thuyết cốt lõi được xác lập:

1. Mệnh đề P1 (Quy luật 4 chặng chuyển di ý niệm): Quá trình ẩn dụ hóa từ vị giác Hán - Việt vận hành đơn luồng theo nấc thang trừu tượng hóa: $$\text{Hiện tượng vị giác (Taste)} \xrightarrow{(1)} \text{Cảm giác sinh lý (Physiology)} \xrightarrow{(2)} \text{Cảm giác tâm lý (Psychology)} \xrightarrow{(3)} \text{Khái niệm trừu tượng (Abstraction)}$$
2. Mệnh đề P2 (Tính bất đối xứng định hướng ngữ nghĩa): Từ vị giác trong cả hai ngôn ngữ đều có xu hướng quy chiếu nội tâm (nội chỉ - miêu tả tâm lý, cảm xúc) mạnh hơn quy chiếu ngoại cảnh (ngoại chỉ - miêu tả thuộc tính sự vật), song mức độ thiên di nội chỉ của tiếng Hán cao hơn tiếng Việt ở các miền nghĩa liên quan đến thể chất và học vấn.
3. Mệnh đề P3 (Sự tương đồng về sắc thái biểu cảm): Tính tương thích về mặt cảm xúc của từ vị giác đạt mức tương đồng cao: Vị ngọt (甜/ngọt) mang định hướng tích cực/tán thưởng; vị đắng (苦/đắng), vị chua (酸/chua), vị cay (辣/cay) chủ yếu mang định hướng tiêu cực/chê bai hoặc bi kịch; vị mặn (咸/mặn) thể hiện tính trung tính hoặc phân hóa phức tạp.
4. Mệnh đề P4 (Quy luật tương tác Tam diện): $$\text{Biểu hiện ngữ nghĩa} = f(\text{Cơ chế tri nhận thân thể}) + g(\text{Hệ thống cấu từ ngôn ngữ}) + h(\text{Môi trường văn hóa - sinh thái})$$

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa tầng từ cấp độ vĩ mô, trung mô đến vi mô, cho phép mổ xẻ tường tận cấu trúc ngữ nghĩa và cơ chế vận hành của từ vị giác:

Cấp độ phân tích	Miền nghĩa thành phần	Nội hàm và Biên giới ngữ nghĩa
Vĩ mô (Macro)	Miền vị giác (Taste Domain)	Các nghĩa trực tiếp gắn với kích thích thụ thể vị giác của lưỡi và thực phẩm.
	Miền phi vị giác (Non-taste Domain)	Toàn bộ các nét nghĩa phái sinh, chuyển di thông qua cơ chế ẩn dụ và hoán dụ.
Trung mô (Meso)	Tư vị & Thực phẩm	Miêu tả bản chất vị và định danh đối tượng ẩm thực.
	Thông cảm (Synaesthesia)	Chuyển dịch cảm giác từ vị giác sang thị giác, thính giác, khứu giác, xúc giác.
	Trạng nhân (Person-describing)	Miêu tả tâm lý, tính cách, dung mạo, ngôn hành, phong thái của con người.
	Đời sống (Living environment)	Phóng chiếu vào bệnh lý thể xác, hoàn cảnh vật chất, trải nghiệm thời gian.
	Khác (Specialized domains)	Phóng chiếu vào địa chất học, hóa học, văn chương nghệ thuật.
Vi mô (Micro)	16 tiểu miền nghĩa tiếng Hán 12 tiểu miền nghĩa tiếng Việt	Phân định chi tiết: Tư vị, Chất lượng, Tự nhiên, Nhân tạo, Khứu giác, Thính giác, Thị giác, Tình cảm, Tính cách, Ngôn hành, Khí chất, Bệnh lý, Vật chất, Thời gian, Tác phẩm, Hóa học.

Tiêu chí đối chiếu chia thành 3 bậc quan hệ:

• Nghĩa trùng khớp hoàn toàn (Identical): Tương đồng về cả tên gọi miền nghĩa và nội hàm phản ánh (ví dụ: tư vị nguyên bản của 酸/chua, chất biến tính của sữa lên men 牛奶酸了 / sữa bị chua).
• Nghĩa tương tự (Similar): Tồn tại cùng miền nghĩa nhưng có sự khác biệt về phạm vi kết hợp hoặc sắc thái ngữ dụng (ví dụ: thính giác trong tiếng Hán 尖酸的声音 nhấn mạnh sự the thé cay nghiệt; tiếng Việt giọng chua loét nhấn mạnh sự khó chịu chói tai).
• Nghĩa dị biệt (Distinct): Miền nghĩa chỉ xuất hiện ở một ngôn ngữ mà không có ở ngôn ngữ còn lại (ví dụ: tiếng Hán dùng "酸" miêu tả cảm giác mỏi mệt cơ bắp như 腰酸, 手酸 chiếm tới 18,47% hay khí chất nhà nho nghèo hủ bại 酸秀才, 穷酸 chiếm 2,85%, trong khi tiếng Việt hoàn toàn dùng từ tố khác như mỏi, bại, nghèo kiết xác).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận kết hợp giữa Thực chứng luận (Positivism) với Giải thích học (Interpretivism). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research Design):

flowchart TD
    subgraph DataCollection["1. Thu thập & Lọc ngữ liệu"]
        D1["Ngữ liệu Hán: BCC Corpus (N=90.396)"] --> S1["Lấy mẫu ngẫu nhiên: n=1.000"]
        D2["Ngữ liệu Việt: Books.vn & Viện Từ điển (N=105.000)"] --> S2["Lấy mẫu ngẫu nhiên: n=1.000"]
        S1 --> F1["Lọc nhiễu ngữ cảnh\n(Loại bỏ tên riêng, ẩn dụ khối)"]
        S2 --> F2["Lọc nhiễu ngữ cảnh\n(Loại bỏ từ đồng âm khác nghĩa)"]
        F1 --> C1["Mẫu hợp lệ Hán: N_valid = 877"]
        F2 --> C2["Mẫu hợp lệ Việt: N_valid = 718"]
    end

    subgraph DualTrackAnalysis["2. Phân tích đối chiếu song song"]
        C1 & C2 --> T1["Phân tích Ngữ nghĩa Tri nhận (16 vs 12 tiểu miền)"]
        C1 & C2 --> T2["Phân tích Cấu từ học Hình thái (Láy, Phụ gia, Phức hợp)"]
        C1 & C2 --> T3["Phân tích Ngữ dụng học (Nguyên tắc cộng tác Grice & Thục ngữ)"]
    end

    subgraph TriPlaneModel["3. Mô hình giải thích ba bình diện"]
        T1 & T2 & T3 --> M1["Bình diện Tri nhận (Physiological/Cognitive)"]
        T1 & T2 & T3 --> M2["Bình diện Ngôn ngữ (Morphosyntax/Language Contact)"]
        T1 & T2 & T3 --> M3["Bình diện Văn hóa (Material, Social, Philosophical)"]
    end

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Giao thức thu thập dữ liệu:
   • Tiếng Hán: Khai thác ngữ liệu từ Ngữ liệu Đại học Ngôn ngữ Bắc Kinh (BCC - Beijing Language and Culture University Corpus) trên phạm vi toàn văn bản báo chí, văn học, khẩu ngữ.
   • Tiếng Việt: Khai thác kho ngữ liệu điện tử Books.vn phối hợp với cơ sở dữ liệu của Trung tâm Từ điển học Việt Nam (Vietlex) và từ điển trực tuyến JVLSP.
2. Tiêu chuẩn chọn và loại trừ (Inclusion/Exclusion Criteria):
   • Bao gồm: Tất cả các kết cấu chứa từ vị giác mang chức năng định ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, bổ ngữ, hoặc tham gia cấu tạo từ phức, thành ngữ, quán ngữ có ngữ cảnh rõ ràng.
   • Loại trừ: Các trường hợp tên riêng (địa danh, nhân danh), lỗi chính tả, các từ đồng âm dị nghĩa không thuộc trường vị giác, các đoạn văn bản bị khuyết ngữ cảnh không thể xác định nghĩa tri nhận.
3. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation):
   • Đối chiếu Từ điển học tĩnh: Khảo sát định nghĩa trong Hiện đại Hán ngữ từ điển (第6版), Hiện đại Hán ngữ quy phạm từ điển, Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 2014), Hán Việt từ điển, Từ điển thành ngữ tục ngữ Việt Nam.
   • Đối chiếu Ngữ liệu động: Phân tích tần suất xuất hiện và phân bố ngữ cảnh thực tế từ kho ngữ liệu thực chứng hàng trăm nghìn câu.

Data và phân tích

Dưới đây là bảng phân phối thống kê định lượng chi tiết về 16 miền nghĩa của từ “酸” trong tiếng Hán ($N = 877$) và 12 miền nghĩa của từ “chua” trong tiếng Việt ($N = 718$):

STT	Miền nghĩa tri nhận	Tần số Hán (酸)	Tỷ lệ % Hán	Tần số Việt (chua)	Tỷ lệ % Việt	Mức độ tương đồng / Khác biệt
1	Tình cảm (Psychological)	278	31,70%	201	27,99%	Tương đồng cao: đau xót, bi thương, ghen tuông
2	Bệnh lý cơ thể (Physiological)	162	18,47%	0	0,00%	Dị biệt tuyệt đối: Hán chỉ đau mỏi cơ thể (腰酸)
3	Tư vị cơ bản (Basic Taste)	123	14,03%	134	18,66%	Tương đồng tuyệt đối: vị chua như giấm, chanh
4	Thực phẩm nhân tạo (Artificial)	58	6,61%	73	10,17%	Tương đồng: sản phẩm lên men (酸奶/sữa chua)
5	Thực phẩm tự nhiên (Natural)	46	5,25%	52	7,24%	Tương đồng: phân loại quả chua (酸枣/me chua)
6	Hóa học & Địa chất (Chemical)	39	4,45%	40	5,57%	Tương đồng: axit hóa, đất chua mặn
7	Khứu giác (Olfactory)	29	3,31%	35	4,87%	Tương đồng: mùi mồ hôi, mùi lên men chua
8	Ngôn hành (Speech/Action)	28	3,19%	37	4,15%	Tương tự: Hán chỉ lời ướt át; Việt chỉ chua ngoa
9	Vật chất & Đời sống (Material)	25	2,85%	0	0,00%	Dị biệt: Hán chỉ cảnh nghèo hèn (寒酸, 穷酸)
10	Tính cách (Disposition)	23	2,62%	26	3,62%	Tương tự: Hán chỉ cay nghiệt; Việt chỉ chua ngoa
11	Thời gian (Temporal)	18	2,05%	49	6,82%	Tương đồng: ký ức chua xót, năm tháng cay đắng
12	Thị giác (Visual)	15	1,71%	21	2,92%	Tương đồng: nét mặt chua chát (酸溜溜的笑容)
13	Thính giác (Auditory)	12	1,37%	28	3,90%	Tương tự: âm thanh chói tai (尖酸/chua loét)
14	Chất lượng thực phẩm (Quality)	8	0,91%	22	3,06%	Tương đồng: ôi thiu biến chất (牛奶酸了)
15	Khí chất học vấn (Scholar)	8	0,91%	0	0,00%	Dị biệt: Hán chỉ hủ nho nghèo khổ (酸秀才)
16	Tác phẩm văn học (Literary)	5	0,57%	0	0,00%	Dị biệt: Hán chỉ văn phong sáo rỗng (酸文, 酸曲)
--	Tổng cộng mẫu khảo sát	877	100,00%	718	100,00%	Kiểm định phân bố phản ánh bản chất tri nhận

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tính bất đối xứng về tỷ lệ phân bố nghĩa tương đồng và dị biệt giữa 5 vị giác:
   • Vị đắng (苦 / đắng-khổ): Mức độ tương đồng cao nhất (gần như $100%$ tương thích ở nghĩa tâm lý bi kịch, chịu đựng gian khổ).
   • Vị chua (酸 / chua) và Vị ngọt (甜 / ngọt): Tỷ lệ tương đồng lớn hơn dị biệt ($>70%$ diện tích miền nghĩa trùng nhau).
   • Vị cay (辣 / cay): Tương đồng và dị biệt ở mức cân bằng ($50% - 50%$).
   • Vị mặn (咸 / mặn): Dị biệt chiếm ưu thế tuyệt đối ($>60%$ các nét nghĩa phái sinh không tương thích).

graph LR
    A["Mức độ Tương đồng Ngữ nghĩa"] --- B["苦 / đắng: Tương đồng cao nhất (~100%)"]
    B --- C["酸 / chua & 甜 / ngọt: Tương đồng > Dị biệt (>70%)"]
    C --- D["辣 / cay: Tương đồng cân bằng Dị biệt (~50%)"]
    D --- E["咸 / mặn: Dị biệt chiếm ưu thế (>60%)"]

2. Quy luật phân hóa cấu tạo từ hình thái học (Morphological Discrepancy):

   • Phương thức trùng điệp (Láy): Tiếng Hán không có hình thức láy thực thụ cho tính từ vị giác, trong khi tiếng Việt phát triển cực kỳ mạnh mẽ hệ thống từ láy toàn bộ ($AA$: chua chua, ngọt ngọt, cay cay, mặn mặn) và láy bộ phận khuyết âm/đổi vần mang giá trị điều tiết mức độ cảm giác.
   • Phương thức phụ gia (Affixation - Dạng thức $ABB$): Cả hai ngôn ngữ đều phát triển mạnh kết cấu Gốc từ vị giác ($A$) + Hậu tố tượng hình/tượng thanh lặp âm ($BB$). Tiếng Hán có: 酸溜溜, 甜丝丝, 苦巴巴, 辣乎乎, 咸津津. Tiếng Việt có các cấu trúc biến thể độc đáo với các phụ tố chuyên biệt hóa cao độ: chua loét, chua lè, ngọt xớt, ngọt lịm, đắng ngắt, đắng nghét, cay xè, cay sè, mặn chát, mặn mòi.
   • Phương thức phức hợp (Compounding): Tiếng Hán có khả năng tạo từ ghép vị giác với 4 mô hình: Liên hợp (酸甜, 苦辣), Chính phụ (酸水, 辣妹), Động - Tân (吃苦, 尝甜), Chủ - Vị (心酸, 头辣). Ngược lại, tiếng Việt chỉ dừng lại ở hai mô hình Liên hợp (chua cay, đắng cay) và Chính phụ (nước chua, ớt cay), hoàn toàn vắng bóng mô hình Động - Tân và Chủ - Vị trong vai trò từ phức vị giác.

3. Căn nguyên giải thích 3 bình diện của sự phân hóa ngữ nghĩa:

   • Bình diện Tri nhận (Cognitive plane): Cơ chế phản xạ sinh học giải thích sự thống nhất trong chuyển di: vị ngọt kích hoạt thụ thể tưởng thưởng (dopamine) dẫn đến liên tưởng hạnh phúc, tình yêu; vị đắng kích hoạt cơ chế cảnh báo độc tố dẫn đến liên tưởng đau khổ, trắc trở.
   • Bình diện Ngôn ngữ (Linguistic plane): Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ Hán - Việt lâu đời qua hàng ngàn năm tạo ra tầng từ Hán Việt (khổ, cam, toan, tân, hàm) đóng vai trò cầu nối chuyển giao trọn vẹn các khuôn mẫu ẩn dụ, điển hình như cặp từ khổ qua (苦瓜) được Việt hóa hoàn toàn.
   • Bình diện Văn hóa (Cultural plane):
     • Văn hóa vật chất: Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam với hệ sinh thái sông nước nông nghiệp lúa nước quy định thói quen chuộng chua tự nhiên từ quả (me, sấu, khế, thanh trà) và nước mắm mặn mòi, khác với văn hóa lục địa phương Bắc ưa chuộng giấm ủ lên men và muối khoáng.
     • Văn hóa xã hội & Triết học: Hệ tư tưởng Nho gia ảnh hưởng sâu sắc đến cả hai nước, hình thành quan niệm "chịu khổ" (吃苦) / "ngậm đắng nuốt cay" như một đức tính tu thân tích cực; trong khi tư tưởng Phật giáo thẩm thấu sâu vào tâm thức người Việt khiến từ khổ gắn chặt với ý niệm "bể khổ trầm luân". Tư duy lưỡng phân thống nhất (nhị nguyên âm dương) chi phối cấu trúc thành ngữ bốn chữ đối ngẫu ở cả hai ngôn ngữ (ngọt mật chết ruồi / 甜言蜜语; đắng cay ngọt bùi / 同甘共苦).

4. Đặc trưng ngữ dụng và sự vi phạm Nguyên tắc cộng tác (Grice's Cooperative Principle):

   • Trong giao tiếp hội thoại, từ vị giác Hán - Việt thường xuyên vi phạm cố ý Phương châm Cách thức (Manner Maxim) và Phương châm Chất lượng (Quality Maxim) nhằm thực hiện các hành vi ngôn ngữ gián tiếp (Indirect Speech Acts): biểu đạt sự mỉa mai, ghen tuông ("uống giấm" / "ăn giấm" / 吃醋), hoặc giảm nhẹ sự gay gắt khi phê phán phẩm hạnh.
   • Trong thục ngữ (thành ngữ, tục ngữ, quán ngữ), từ vị giác đóng vai trò là "chất xúc tác biểu cảm" chuyển tải các đúc kết triết lý nhân sinh sắc sảo của hai dân tộc.

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc củng cố Lý thuyết Tri nhận Hiện thân (Embodied Cognition) và chứng minh rằng các ẩn dụ ý niệm không hoàn toàn độc lập với hình thái học ngôn ngữ và cấu trúc văn hóa bản địa.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập quy trình mẫu mực về nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ tích hợp 3 cấp độ (vĩ mô - trung mô - vi mô) kết hợp phân tích ngữ liệu định lượng xác suất trên các kho ngữ liệu lớn (BCC, Books.vn) với phương pháp giải thích học định tính.
• Về mặt Thực tiễn giảng dạy ngôn ngữ (SLA & CFL):
  • Giúp giáo viên dạy tiếng Hán cho người Việt và dạy tiếng Việt cho người Trung Quốc dự báo chính xác các lỗi chuyển di tiêu cực (negative transfer), ví dụ: người Việt học tiếng Hán thường nhầm lẫn khi diễn đạt "mỏi cơ bắp" thành 累 thay vì 酸, hay dùng sai cấu trúc láy tính từ vị giác.
  • Xây dựng hệ thống bài tập đối chiếu mạng lưới nghĩa giúp người học nắm vững các nghĩa phái sinh trừu tượng.
• Về mặt Dịch thuật và Biên soạn Từ điển:
  • Cung cấp cẩm nang tra cứu đối ứng cho dịch giả văn học Hán - Việt nhằm chuyển dịch nhuần nhuyễn các hình thái ẩn dụ văn hóa mà không làm méo mó văn phong nguyên tác.
  • Đóng góp luận cứ khoa học để chỉnh lý, bổ sung các tiểu miền nghĩa chuyển di và ví dụ ngữ dụng còn thiếu sót trong các cuốn Từ điển Hán - Việt và Từ điển Việt - Hán hiện hành.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn quy mô mẫu và nguồn ngữ liệu: Mặc dù đã xử lý trên 1.000 mẫu ngẫu nhiên cho mỗi từ vị giác trích xuất từ kho dữ liệu hàng trăm nghìn câu, nhưng dung lượng mẫu hợp lệ cuối cùng ($N = 877$ tiếng Hán và $N = 718$ tiếng Việt cho vị chua) vẫn còn khiêm tốn so với kho tàng ngôn ngữ tự nhiên khổng lồ. Nguồn ngữ liệu chủ yếu dựa trên văn bản viết (báo chí, văn học mạng), tỷ lệ ngữ liệu khẩu ngữ đời thường đa vùng miền còn chiếm tỷ trọng hạn chế.
2. Phạm vi đối tượng nghiên cứu: Luận án tập trung vào 5 vị cơ bản (chua, ngọt, đắng, cay, mặn), chưa mở rộng khảo sát các vị giác thứ cấp hoặc phức hợp như chát (涩), tê (麻), nhạt/lạt (淡), béo ngậy (腻), thơm (香), thối/hôi (臭) vốn có tần suất xuất hiện rất cao trong ẩm thực và ngôn ngữ hai nước.
3. Thiếu vắng phương pháp thực nghiệm tâm lý học thần kinh: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên quan sát ngữ liệu và trực cảm ngôn ngữ học tri nhận, chưa tích hợp các công cụ thực nghiệm đo đạc hành vi hiện đại như theo dõi chuyển động mắt (eye-tracking), điện não đồ (ERPs) hoặc trắc nghiệm liên tưởng tâm lý để đo lường thời gian phản ứng tri nhận của người bản ngữ đối với các từ vị giác chuyển nghĩa.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát toàn diện trường từ vựng cảm giác xúc giác, khứu giác và nhiệt độ (ấm, lạnh, nóng, mát) giữa tiếng Hán và tiếng Việt.
• Ứng dụng mô hình không gian vector ngữ nghĩa (Distributional Semantics / Word Embeddings) và Trí tuệ nhân tạo (NLP) để tự động hóa việc phân loại và trực quan hóa các cụm miền nghĩa tri nhận trên tập dữ liệu hàng triệu câu.
• Tiến hành các nghiên cứu thực nghiệm tâm lý ngôn ngữ học (Psycholinguistics) so sánh phản ứng của các nhóm người học song ngữ Hán - Việt ở các trình độ thụ đắc khác nhau.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án đặt viên gạch nền móng vững chắc cho phân ngành Ngôn ngữ học Đối chiếu Tri nhận Hán - Việt, trở thành tài liệu tham khảo bắt buộc cho các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ về ngữ nghĩa học và văn hóa học Đông phương, với tiềm năng trích dẫn học thuật cao tại các trường đại học hàng đầu ở Trung Quốc, Việt Nam và khu vực Đông Á.
• Chuyển đổi giáo dục và EdTech: Tri thức từ công trình cung cấp cơ sở dữ liệu ngôn ngữ chuẩn xác để tích hợp vào các ứng dụng học ngoại ngữ thông minh, hệ thống dịch máy tự động hóa (Neural Machine Translation) và các công cụ tra cứu từ điển điện tử chuyên sâu.
• Giao lưu văn hóa và Chính sách ngoại giao: Làm sáng tỏ những nét tương đồng trong tâm thức và triết lý sống của hai dân tộc láng giềng thông qua lăng kính ẩm thực và ngôn ngữ, góp phần thắt chặt tình hữu nghị, tăng cường hiểu biết lẫn nhau và nâng cao hiệu quả truyền thông liên văn hóa trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Đối tượng hưởng lợi

mindmap
  root((Hệ sinh thái Đối tượng Hưởng lợi))
    Nghiên cứu sinh & Giới học thuật
      Mô hình hóa Tam diện
      Quy trình xử lý Ngữ liệu lớn
      Kho tư liệu đối chiếu phong phú
    Giảng viên & Sinh viên Sư phạm Ngoại ngữ
      Dự báo lỗi chuyển di tiêu cực
      Phương pháp giảng dạy ngữ nghĩa tri nhận
      Hệ thống bài tập đối chiếu thực hành
    Chuyên gia Dịch thuật & Biên soạn Từ điển
      Cơ sở dữ liệu đối ứng ngữ dụng chuẩn xác
      Bổ sung nghĩa phái sinh trong từ điển
      Xử lý thành ngữ ẩn dụ tinh tế
    Chuyên gia Công nghệ Ngôn ngữ NLP
      Gán nhãn ngữ nghĩa đa tầng
      Cải thiện dịch máy chất lượng cao

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một mô hình lý thuyết hoàn chỉnh kết hợp hài hòa giữa tri nhận học, cấu từ học và văn hóa học; tận dụng khung phân tích 3 cấp độ để nhân rộng cho các cặp ngôn ngữ khác.
• Giảng viên và Người học tiếng Hán / tiếng Việt: Nắm bắt chính xác bản chất cơ chế phái sinh nghĩa, giải thích cội rễ tại sao người bản ngữ lại dùng từ như vậy, từ đó khắc phục triệt để việc học vẹt từ vựng và xóa bỏ lỗi dùng từ sai phong cách.
• Dịch giả và Nhà biên soạn từ điển: Sở hữu bảng quy chiếu chi tiết các tương đương ngữ nghĩa - ngữ dụng, tránh các bẫy dịch thô thiển từng từ một (word-by-word) khi đối mặt với các thành ngữ, quán ngữ mang đậm màu sắc triết lý dân gian.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng thành công Mô hình giải thích ba bình diện: Tri nhận - Ngôn ngữ - Văn hóa (三平面阐释模式) để làm sáng tỏ bản chất của sự chuyển di nghĩa từ vị giác. Luận án đã mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory) của Lakoff & Johnson (1980) bằng cách chứng minh rằng: Quá trình phóng chiếu từ miền nguồn (vị giác) sang miền đích (tâm lý, tính cách, xã hội) không chỉ đơn thuần tuân theo trải nghiệm thể chất phổ quát mà còn bị khúc xạ và quy định chặt chẽ bởi cấu trúc hình thái học ngôn ngữ (đặc biệt là khả năng tạo từ láy và từ ghép) cùng các tầng bậc văn hóa (văn hóa vật chất sinh thái, thể chế đạo đức Nho giáo, giáo lý Phật giáo).

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

Khác với các nghiên cứu đối chiếu vị giác trước đây (như Trương Thiều Nham 1999 chỉ khảo sát định tính số lượng nghĩa từ điển, hoặc Thượng Phương 2006 chỉ dựa trên ngữ liệu nhỏ), luận án đã:

• Tích hợp phương pháp Tam giác hóa phương pháp luận: Kết hợp giữa miêu tả tĩnh cấu trúc từ điển với kiểm chứng thực chứng động trên kho ngữ liệu đa phương thức quy mô lớn (BCC $N=90.396$ và Books.vn $N=105.000$).
• Thiết lập hệ thống phân loại 3 tầng phân tích: Vĩ mô (2 miền) - Trung mô (6 miền) - Vi mô (16 tiểu miền) với các chỉ số thống kê xác suất chi tiết, tạo ra chuẩn mực định lượng nghiêm ngặt cho ngôn ngữ học đối chiếu Hán - Việt.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng định lượng hỗ trợ ra sao?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự phân kỳ tuyệt đối ở miền nghĩa Bệnh lý cơ thể và Khí chất học vấn của từ "酸" so với "chua":

• Trong tiếng Hán, nghĩa miêu tả cảm giác đau nhức, mỏi mệt cơ bắp do tích tụ axit lactic khi lao động nặng hoặc bệnh tật (腰酸, 腿酸, 手酸) chiếm tỷ trọng lớn thứ hai trong toàn bộ ngữ liệu ($18,47%$, 162/877 trường hợp). Ngoài ra, "酸" còn chuyển di sâu sắc sang miêu tả khí chất hủ lậu, nghèo hèn của kẻ sĩ phong kiến (酸秀才, 穷酸, 寒酸 - $3,76%$).
• Ngược lại, trong tiếng Việt, từ "chua" hoàn toàn không có khả năng tự thân kết hợp để biểu thị sự mỏi mệt cơ bắp ($0,00%$) hay sự nghèo hèn học vấn ($0,00%$). Người Việt dùng từ "mỏi/nhức" hoặc "nghèo kiết xác". Đổi lại, từ "chua" tiếng Việt lại phát triển vượt bậc ở nghĩa miêu tả tính cách chua ngoa, đanh đá ($3,62%$) và âm thanh the thé chói tai ($3,90%$), cao hơn hẳn tiếng Hán.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) chi tiết không?

Luận án cung cấp quy trình tái lập hoàn chỉnh và minh bạch:

• Liệt kê chi tiết địa chỉ các cơ sở dữ liệu ngữ liệu (BCC: http://bcc.blcu.edu.cn/, Books.vn, Từ điển học Vietlex: http://vietlex.com/).
• Quy định rõ thuật toán và từ khóa truy vấn, tiêu chuẩn lọc bỏ mẫu rác, danh mục 16 tiêu chí gán nhãn miền nghĩa và phương pháp thống kê phân phối. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể áp dụng nguyên vẹn giao thức này để kiểm chứng trên tập dữ liệu mới hoặc áp dụng cho các cặp ngôn ngữ khác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?

Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới:

• Xây dựng Đại từ điển đối chiếu Ngữ nghĩa - Tri nhận Cảm giác Hán - Việt bao quát toàn bộ 5 giác quan (thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác).
• Phát triển mô hình mạng nơ-ron tri nhận (Cognitive Neural Network) mô phỏng quá trình thụ đắc ẩn dụ cảm giác của người học song ngữ Hán - Việt.
• Ứng dụng các phát hiện tri nhận vào việc tối ưu hóa hệ thống giao tiếp người - máy (HCI) và trí tuệ nhân tạo tạo sinh đa ngôn ngữ.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống đối chiếu toàn diện đầu tiên: Công trình là chuyên luận tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu có hệ thống, quy mô và chuyên sâu về 5 cặp từ chỉ vị giác cơ bản tiếng Hán và tiếng Việt (酸/chua, 甜/ngọt, 苦/đắng, 辣/cay, 咸/mặn) trên cả ba bình diện: Ngữ nghĩa, Cấu từ và Ngữ dụng.
2. Chứng minh quy luật 4 chặng chuyển di ý niệm: Luận án khẳng định quá trình ẩn dụ hóa từ vị giác vận hành theo lộ trình phổ quát: Hiện tượng vị giác → Cảm giác sinh lý → Cảm giác tâm lý → Khái niệm trừu tượng, với tính tương đồng chiếm ưu thế ở các vị đắng, chua, ngọt và sự phân hóa mạnh ở vị cay, mặn.
3. Phát hiện quy luật cấu từ bất đối xứng: Khẳng định sự đối lập hình thái học sâu sắc: Tiếng Hán vượt trội về năng lực phái sinh từ ghép phức hợp đa dạng cấu trúc ngữ pháp (Động-Tân, Chủ-Vị), trong khi tiếng Việt thể hiện sự phong phú tuyệt đối ở hệ thống từ láy tượng hình ($AA$) và từ phụ gia ($ABB$) mang đậm tính biểu cảm.
4. Xây dựng thành công Mô hình giải thích ba bình diện: Kết hợp nhuần nhuyễn giữa Cơ chế phổ quát sinh lý học (Tri nhận), Loại hình học và Tiếp xúc ngôn ngữ (Ngôn ngữ) với Hệ sinh thái địa lý, Ẩm thực, Nho học và Phật giáo (Văn hóa) để giải mã tận gốc rễ nguyên nhân của sự tương đồng và dị biệt.
5. Mở ra 3 luồng nghiên cứu học thuật mới:
   • Ngôn ngữ học Tri nhận Đối chiếu khu vực Đông phương (Hán - Tạng và Nam Á).
   • Ngữ nghĩa học Ngữ liệu ứng dụng trong biên soạn từ điển điện tử thế hệ mới.
   • Phương pháp luận giảng dạy ngoại ngữ chuyên biệt hóa dựa trên sơ đồ tri nhận thân thể.
6. Di sản học thuật bền vững: Đóng góp nguồn ngữ liệu thực chứng chuẩn hóa, cung cấp hệ giải pháp đột phá cho dịch thuật văn học và giảng dạy tiếng Hán/tiếng Việt, khẳng định tầm vóc của một công trình nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn, mẫu mực và giàu giá trị thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

分类号 密级 UDC 编号 博士学位论文 汉越基本味觉词对比研究 学位申请人姓名: 黎氏全 申请学位学生类别: 全日制博士 申请学位学科专业: 语言学及应用语言学 指导教师姓名: 刘云 教授 博士学位论文 汉越基本味觉词对比研究 论文作者：黎氏全 指导教师：刘 云 教授 学科专业：语言学及应用语言学 研究方向：应用语言学 2020年5月 Dissertation A comparative study of Chinese and Vietnamese basic taste words By Li Shi Quan Supervisor: Professor Liu Yun Specialty: Linguistics and Applied Linguistics Research Area: Applied Linguistics School of Literature Central China Normal University May, 2020 华中师范大学学位论文原创性声明和使用授权说明 原创性声明 本人郑重声明：所呈交的学位论文，是本人在导师指导下，独立进行研究工作 所取得的研究成果。除文中已经标明引用的内容外，本论文不包含任何其他个人或 集体已经发表或撰写过的研究成果。对本文的研究做出贡献的个人和集体，均已在 文中以明确方式标明。本声明的法律结果由本人承担。 作者签名： 日期：2020 年 6 月 8 日 学位论文版权使用授权书 学位论文作者完全了解华中师范大学有关保留、使用学位论文的规定，即：研 究生在校攻读学位期间论文工作的知识产权单位属华中师范大学。学校有权保留并 向国家有关部门或机构送交论文的复印件和电子版，允许学位论文被查阅和借阅； 学校可以公布学位论文的全部或部分内容，可以允许采用影印、缩印或其它复制手 段保存、汇编学位论文。（保密的学位论文在解密后遵守此规定） 保密论文注释：本学位论文属于保密，在 年解密后适用本授权书。 非保密论文注释：本学位论文不属于保密范围，适用本授权书。 作者签名： 导师签名： 日期：2020 年 6 月 8 日 日期：2020 年 6 月 8 日 本人已经认真阅读“CALIS 高校学位论文全文数据库发布章程”,同意将本人的 学位论文提交“CALIS 高校学位论文全文数据库”中全文发布,并可按“章程”中的 规定享受相关权益。同意论文提交后滞后：□半年；□一年；□二年发布。 作者签名： 导师签名： 日期：2020 年 6 月 8 日 日期：2020 年 6 月 8日 摘 要 味觉作为基本的感觉之一，是人类认知世界、理解世界的重要工具。有了味觉，我们才可 以认识美食、感受美味。而味觉是在饮食的基础上形成的，它既是饮食的重要特征之一，又蕴 涵着丰富的文化内涵和民族精神价值。因此，味觉词不仅是一种语言现象，更是一种文化现象， 引起了国内外学术界的高度重视。然而，中国的语言学对味觉词的研究，从总体上看还不够丰 富，研究内容主要集中于味觉词的语义方面，研究方法较为单一，研究深度也有待加强。汉外 对比研究虽然众多，但着重于与英语、日语、韩语等语种的对比。在越南，关于味觉词的研究 寥寥可数，专门、系统地对汉越味觉词进行的对比研究更是一片空白。本研究从宏观、中观与 微观的视角对汉越基本味觉词的语义、构词及语用三个层面的认知进行全面和细致对比，并尝 试阐明这两种不同语言在味觉的词汇表征方面的异同和动因。 论文选取汉语中的基本味觉词“酸”、“甜”、 “苦”、 “辣”、 “咸”和越南语中与之相对应的 “chua”、“ngọt” 、“đắng(khổ)”、“cay”、“mặn”为研究对象，首先以认知语言学有关认知域的 理论为基础，对味觉词的义域进行划分、定名及分析，然后把其分为“相同、相似、相异”三 种情况去考察汉越味觉词语义表现的异同，从此阐释造成其差异背后的深层原因。此外，还采 用了静态语言理论与动态言语实例结合法，探讨了汉越味觉词的引申义、构词能力和语用特点。 通过研究，我们得出以下结论： （一）在语义方面，汉越味觉词呈现出共性多于差异性的特点，其中“苦”与“đắng(khổ)” 语义基本相同； “酸”与“chua”和“甜”与“ngọt”语义共性大于差异性；“辣”与“cay”语 义异同参半； “咸”与“mặn”语义差异性大于共性。此外，两者在语义引申方面体现出一些整 体性的倾向：一是从语义引申的途径上看，在隐喻投射的过程中基本体现出了“味觉现象—生 理感觉—心理感觉 —抽象概念”的模式；二是从语境依赖程度上看，汉越味觉词语义在一定的 程度上都受到语境的影响；三是从语义指向上看，汉越味觉词语义都倾向于内指，但倾向程度 有时有所不同；四是从语义指称对象上看，汉越味觉词语义使用范围有时不一致；五是从语义 色彩上看，汉越味觉词的褒贬色彩大多相似。 人类具有共同的认知方式和生理机制引起了汉越味觉词语义朝“同”的方向发展，但文化 的差异和语言的约束导致汉越味觉词引申意义朝“异”的方向发展。因此，我们以认知、语言、 文化三平面为基础，建立了汉越味觉词引申差异对比的阐释模式，从而寻求两者语义异同背后 的深刻原因。从认知角度看，我们发现造成汉越味觉词语义表现相同的一个重要原因就是人类 都具有共同的生理机制和心理机制，对味觉的感受大体一致。从语言角度看，作为语言词汇系 统的一部分，味觉词的引申意义会受到其所在的整个语言系统的影响和制约，在一定程度上导 I 致了其语义表现的差异。而另一方面，语言接触又会使汉越味觉词语义产生很多相似之处。从 物质文化看，自然地理环境、气候条件及生活方式等直接影响了民族的饮食习惯和味觉偏好， 这对汉越味觉词引申的结果和其隐含的褒贬意义有着重大的影响。从社会文化看，中越两国人 民都受到深远的儒家思想影响，因此很多汉越味觉词的引申义明显地反映了儒家的价值观与人 生观。在思维方式上，中越文化都重视二元统一，两国人民习惯于直观思维、内向思维。此外， 佛教观念渗透到越南人的思想意识中并给越南语言留下了深刻的烙印。这些都是造成汉越味觉 词引申意义有异有同的重要原因。 （二）在构词方面，汉越两种语言的味觉形容词的构词法从宏观上看大异小同。从结构上 看，汉语味觉词仅有附加式、复合式两种构词方式，而没有重叠式的构词法，越南语味觉词的 构词方式分为重叠式、附加式、复合式三种类型。研究结果发现，在重叠式上看越南味觉词具 有零基式重叠 AA 和部分重叠 AA 式等两种类型。从附加式上看汉越味觉词均有“词根+叠音后 缀”（ABB 式）和“词根+不叠音后缀”两种类型，其中以 ABB 附加式为主，A 词根是基本味 觉词。然而，在越南语 ABB 式里有一些 AB、BB 具有独特的功能和特点。从复合式上看，汉 越味觉词又包括两种类型，第一类是“基本味觉+基本味觉”；第二类是“基本味觉词+其他成 分” 。汉越味觉词在复合式的第一类构词法中完全对应。第二类构词法中，汉越味觉词存在共同 点和不同点。其共同点是由基本味觉词与其他词素结合在一起构成复合词，这些复合词不仅表 示味道，而且大多带着引申意义；但整体上看，在复合式的构词方式上，越南语味觉词的构词 能力与汉语味觉词相比，较为薄弱。越南语“基本味觉词+其它成分”组合只有联合式、偏正 式复合词，而汉语除了联合式、偏正式之外，还有动宾式及主谓式复合组合。这也是两者复合 式在第二类构词法中的不同点。 （三）在语用方面，我们从交际对话、形容词生动形式和固定短语三个角度去研究汉越味 觉词的语用特点，通过分析我们发现，在实际使用的过程中，汉越基本味觉词都呈现出很多特 殊的语用特点。在交际对话中，汉越味觉词既遵循又违反合作原则。在形容词生动形式中，汉 越味觉词能够改变词语的语义程度、感情色彩和语体色彩。在固定短语中，汉越味觉词主要出 现在成语、惯用语、歇后语和俗语等固定短语。这些短语信息丰富，形式简洁，语言生动，语 体鲜明，语义蕴含着民族深刻的处世之道和哲学思维。 本研究具有重要的理论和实践意义。在理论上，丰富了隐喻理论和味觉相关的研究。在实 践上，不仅加深我们对汉越味觉词的理解和掌握，而且对我们更好地认识中越两国的文化和思 维方式颇有裨益，同时还为汉越词汇教学、词典编纂、翻译工作提供了积极的贡献。 关键词：味觉词；汉越对比；语义对比；差异阐释；构词方式；语用特点 II Abstract As one of the basic senses, taste is an important tool for humans to recognize and understand the world. With taste, we can know food and feel delicious. Taste is formed on the basis of diet. It is not only one of the important characteristics of diet, but also contains rich cultural connotation and national spiritual value.

Therefore, taste words are not only a linguistic phenomenon, but also a cultural phenomenon, which has drawn great attention from academic circles at home and abroad. However, the study of taste words in Chinese linguistics is not rich enough in general. The research content mainly focuses on the semantic aspects of taste words. The research method is relatively simple and the research depth needs to be strengthened.

Although there are many comparative studies between Chinese and foreign, it focuses on comparison with English, Japanese, Korean and other languages. In Vietnam, there are few studies on taste words, and the comparative study of Chinese and Vietnamese taste words is a blank. This study makes a comprehensive, detailed comparison of the meanings, meanings, and word formation of the basic taste words in Chinese and Vietnamese from a macro, meso, and micro perspective, and clarifies the similarities and differences between the two and their causes. The thesis selects the basic taste words "acid", "sweet", "bitter", "spicy", "salty" in Chinese and the corresponding "chua", "ngọt", "đắng（khổ）", "cay", "mặn" in Vietnamese as the research object.The first based on the theory of cognitive linguistics about cognitive domains, the sense domain of taste words is divided, named and analyzed, and then divided into" identical, similar, different " .These three situations are used to examine the similarities and differences in the meaning of Chinese and Vietnamese taste sense words, and the underlying reasons behind the differences are explained from this point on.

In addition, a combination of static language and dynamic speech examples is used to explore the metaphorical meaning, word-building ability and pragmatic characteristics of Chinese and Vietnamese taste perception words. Through research, we come to the following conclusions: (1) In terms of semantics, Chinese-Vietnamese taste words present more characteristics than differences. The semantics of "bitter" and " đắng (khổ)" are basically the same; "acid" and "chua" and "sweet" and "ngọt" have greater semantics."Spicy" and "cay" are half the same and half different; the semantic differences between "salty" and "mặn" are greater than common. In addition, the two show some overall tendencies in semantic extension: First, from the perspective of semantic extension, in the process of metaphor projection, the"taste phenomenon-physiological feeling-psychological feeling-abstract concept" is basically reflected model; the second is that from the perspective of context dependence, the meaning of Hanyue taste words is affected by context to a certain extent; the third is III that the meaning of Chinese and Vietnamese taste words tends to refer internally, but the degree of inclination is sometimes different; the fourth is that the scope of the meaning of Chinese and Vietnamese taste words is sometimes used from the perspective of semantic reference inconsistent; Fifth, from the perspective of semantic color, most of the praise and derogatory colors of Chinese and Vietnamese taste words are similar.

Humans have a common cognitive style and physiological mechanism, which has caused the meaning of Han and Yue taste words to develop in the same direction, but cultural differences and language constraints have led to the development of Han Yue taste words in the direction of "different". Therefore, based on the three planes of cognition, language, and culture, we have established an explanatory model for the comparison of the extended differences between Chinese and Vietnamese taste perception words, in order to seek the profound reasons behind the similarities and differences between the two. From a cognitive perspective, we find that an important reason for the same meaning of Chinese and Vietnamese taste sense words is that humans have common physiological and psychological mechanisms, and the perception of taste is generally consistent. From a linguistic perspective, as a part of the vocabulary system of a language, the extended meaning of taste words will be affected and restricted by the entire language system in which it is located, which leads to a certain degree of difference in its semantic performance.

On the other hand, language contact will bring many similarities to the metaphorical meaning of Chinese and Vietnamese taste words. From the perspective of material culture, natural geographical environment, climatic conditions, and lifestyles have a direct impact on the nation's eating habits and taste preferences, which has a significant impact on the results of Han and Yue taste extensions and their implied significance. From the perspective of social culture, the people of China and Vietnam are affected by far-reaching Confucianism. Therefore, the extended meanings of many Han-Vietnamese taste words clearly reflect the Confucian values and outlook on life.

In terms of thinking, Chinese and Vietnamese cultures attach importance to dual unification, and the people of both countries are used to intuitive thinking and introverted thinking. In addition, the Vietnamese people's ideology also contains rich Buddhist concepts, which has left a deep mark on the Vietnamese language. These are the important reasons that lead to the difference in meaning between Chinese and Vietnamese taste words. (2) In terms of word formation, the word formation of taste adjectives in the Chinese and Vietnamese languages is different from a macro perspective.

From a structural point of view, Chinese taste words have only two additional word formation methods, and there is no overlapping word formation. Vietnamese word formation words are divided into three types: overlapping, additive, and IV compound. The research results found that Vietnamese taste words have two types: zero-based overlapping AA and partially overlapping AA. Judging from the additive form, the Chinese and Vietnamese taste words have two types: ―stem + redundant suffix‖（ABB style）and ―stem + non-redundant suffix‖.

Among them, ABB addendum is the main type, and the A root is the basic taste word. However, there are some AB and BB in Vietnamese ABB style with unique functions and features. From a compound perspective, Chinese and Vietnamese taste words include two types, the first type is "basic taste + basic taste"; the second type is "basic taste + other ingredients". Chinese-Vietnamese taste words correspond exactly in the first type of compound word formation.

In the second type of word formation, Chinese and Vietnamese taste words have similarities and differences. Its common point is that the basic taste words are combined with other morphemes to form compound words. These compound words not only express taste, but also carry extended meanings. But on the whole, in the compound word formation, the word formation of Vietnamese taste words Compared with Chinese taste words, the ability is weaker.

The combination of "basic taste words and other components" in Vietnamese only has joint and partial formal compound words. In addition to joint and partial formal Chinese, there are verb-object and subject-predicate compound combinations. This is also the difference between the two compound types in the second type of word formation. (3) In terms of pragmatics, we study the pragmatic characteristics of Chinese and Vietnamese taste words from the perspective of communicative dialogue, fixed phrases and vivid forms of adjectives.

Through analysis, we find that in the actual use process, the basic taste words of Chinese and Vietnamese They all show many special pragmatic characteristics. In actual communication, Chinese and Vietnamese taste words both follow and violate the principle of cooperation. Among the fixed phrases, Chinese and Vietnamese taste words mainly appear in fixed phrases such as idioms, idioms, diabetics and common sayings. These phrases are rich in information, concise in form, vivid in language, distinctive in style, and profound in meaning and philosophy of the nation.

In the vivid form of adjectives, Chinese and Vietnamese taste words can change the semantic level, emotional color and stylistic color of words. This research has important theoretical and practical significance. In theory, it enriches the research on metaphor theory and taste. In practice, it not only deepens our understanding and mastery of Chinese and Vietnamese taste words, but also helps us to better understand the culture and thinking modes of China and Vietnam.

At the same time, it also provided positive contributions for Chinese and Vietnamese vocabulary comparison, dictionary compilation and translation. V Keywords: taste words; contrast between Chinese and Vietnamese; semantic contrast; interpretation of differences; word formation; pragmatic characteristi VI 目 录 摘 要 ·················································································································I ABSTRACT ······································································································III 第一章 绪论 ·······································································································1 1.1 选题缘由及研究意义 ······················································································1 1.1 选题缘由 ································································································1 1.2 研究意义 ································································································2 1.2 研究综述 ·····································································································3 1.1 中国味觉词的研究现状 ··············································································3 1.2 越南味觉词的研究现状 ·············································································13 1.3 汉越味觉词的对比研究 ·············································································14 1.4 对现有研究的简要评价 ·············································································15 1.3 研究范围 ····································································································16 1.1 味与味觉 ·······························································································16 1.2 味觉词的定义及分类 ················································································17 1.3 基本味觉词及研究对象 ·············································································17 1.4 理论依据 ····································································································18 1.1 语义对比的理论框架 ················································································18 1.2 差异解释的阐释模式 ················································································21 1.5 研究方法和语料 ···························································································24 1.1 研究方法 ·······························································································24 1.2 语料说明 ·······························································································24 第二章 汉越“酸/chua”语义对比 ·········································································25 2.1 汉越“酸/chua”词义域划分的思路···································································25 2.2 汉越“酸/chua”语义统计及分析······································································28 2.1“酸/chua”的语义分布统计 ·······································································28 2.2“酸/chua”语义内涵分析 ··········································································29 2.3 汉越“酸/chua”语义异同的总结······································································41 2.1 语义共性的总结 ······················································································42 2.2 语义个性的总结 ······················································································42 2.4 汉越“酸/chua”语义异同的原因 ·····································································43 2.1 认知因素 ·······························································································43 2.2 语言因素 ·······························································································44 2.3 文化因素 ·······························································································45 第三章 汉越“甜/ngọt”语义对比 ··········································································47 3.1 汉越“甜/ngọt”词义域划分的思路 ···································································47 3.2 汉越“甜/ngọt”的语义统计及分析 ···································································49 3.1“甜/ngọt”的语义分布统计 ·······································································49 3.2“甜/ngọt”的语义内涵分析 ·······································································50 3.3 汉越“甜/ngọt”语义异同的总结 ······································································65 3.1 语义共性的总结 ······················································································66 3.2 语义个性的总结 ······················································································67 3.4 汉越“甜/ngọt”语义异同的原因 ······································································67 3.1 认知因素 ·······························································································67 3.2 语言因素 ·······························································································68 3.3 文化因素 ·······························································································68 第四章 汉越“苦/đắng(khổ)”语义对比 ··································································71 4.1 汉越“苦/đắng(khổ)”词义域划分的思路 ····························································71 4.2 汉越“苦/đắng(khổ)”的语义统计及分析 ····························································74 4.1“苦/đắng(khổ)”的语义分布统计 ································································74 4.2“苦/đắng(khổ)”的语义内涵分析 ································································75 4.3 汉越“苦/đắng(khổ)”语义异同的总结 ·······························································87 4.1 语义共性的总结 ······················································································88 4.2 语义个性的总结 ······················································································89 4.4 汉越“苦/đắng(khổ)”语义异同的原因 ·······························································89 4.1 认知因素 ·······························································································89 4.2 语言因素 ·······························································································90 4.3 文化因素 ·······························································································91 第五章 汉越“辣/cay”语义对比 ···········································································93 5.1 汉越“辣/cay”词义域划分的思路 ····································································93 5.2 汉越“辣/cay”的语义统计及分析 ····································································95 5.1“辣/cay”的语义分布统计·········································································95 5.2“辣/cay”的语义内涵分析·········································································96 5.3 汉越“辣/cay”语义异同的总结 ·····································································106 5.1 语义共性的总结 ····················································································106 5.2 语义个性的总结 ····················································································107 5.4 汉越“辣/cay”语义异同的原因 ·····································································108 5.1 认知因素 ·····························································································108 5.2 语言因素 ·····························································································109 5.3 文化因素 ·····························································································110 第六章 汉越“咸/mặn”语义对比 ········································································112 6.1 汉越“咸/mặn”词义域划分的思路 ·································································112 6.2 汉越“咸/mặn”语义统计及分析 ····································································114 6.1“咸/mặn”的语义分布统计······································································114 6.2“咸/mặn”的语义内涵分析······································································115 6.3 汉越“咸/mặn”语义异同的总结 ····································································122 6.4 汉越“咸/mặn”语义异同的原因 ····································································123 第七章 汉越味觉词构词方式对比 ········································································125 7.1 汉语味觉词构词方式 ···················································································125 7.1 重叠式 ·······························································································125 7.2 附加式 ································································································126 7.3 复合式 ································································································127 7.2 越南语味觉词构词方式 ················································································129 7.1 重叠式 ································································································129 7.2 附加式 ································································································130 7.3 复合式 ································································································131 7.3 汉越味觉词构词方式对比分析 ·······································································132 7.1 重叠式对比 ··························································································132 7.2 附加式对比 ··························································································132 7.3 复合式对比 ··························································································133 第八章 汉越味觉词的语用特点 ···········································································134 8.1 汉越味觉词在交际对话中“合作原则”下的语用特点 ········································134 8.1 交际对话的合作原则 ··············································································134 8.2 汉语味觉词在交际对话中“合作原则”下的语用特点 ····································134 8.3 越南语味觉词在交际对话中“合作原则”下的语用特点 ·································136 8.2 汉越味觉词生动形式的语用特点 ····································································138 8.1 汉越味觉词生动形式的类型 ·····································································138 8.2 汉语味觉词生动形式的语用特点 ·······························································139 8.3 越南语味觉词生动形式的语用特点 ····························································141 8.3 汉越味觉词在熟语构成中的语用特点 ······························································144 8.1 汉语味觉词在熟语构成中的语用特点 ·························································144 8.2 越南语味觉词在熟语构成中的语用特点 ······················································148 8.4 总结 ········································································································151 第九章 结语 ····································································································152 9.1 本论文的基本结论 ······················································································152 9.1 关于汉越味觉词语义的共同特征和个性差异 ················································152 9.2 关于汉越味觉词引申差异原因的阐释 ·························································153 9.3 关于汉越味觉词的构词方式 ····································································154 9.4 关于汉越味觉词的语用特点 ····································································155 9.2 研究反思 ··································································································155 9.1 创新之处 ·····························································································155 9.2 研究局限和未来展望 ··············································································156 参考文献 ··········································································································157 图目录 ·············································································································157 表目录 ·············································································································166 第一章 绪论 1.1 选题缘由及研究意义 1.1 选题缘由 感觉是人类认识世界和理解外部世界的最初途径。通过感觉，我们可以辨别所有客观事物 的颜色、形状、声音、软硬、味道、气味等不同属性，从而能把事物之间区别开来，在此基础 上，逐渐丰富了人类对世界的认识和理解。根据刺激物的来源可以把感觉分为外部感觉和内部 感觉，其中内部感觉是指由机体内部的刺激所引起的感觉，反之外部感觉是指身体外部刺激感 觉器官所引起的感觉，包括触觉、嗅觉、味觉、视觉和听觉五种。① 饮食是人最基本的生理需求，随着人类的发展，饮食不仅是一种生存方式，而且还成为一 门学科、一种艺术形式。味觉作为最基本的感觉之一，是人类认知世界、理解世界的重要工具。 有了味觉，我们才可以认识饮食、感受美味。而味觉是在饮食的基础上形成的，它既是饮食的 重要特征之一，又蕴涵着丰富的文化内涵和民族精神价值。因此深入探讨汉越味觉词可以使我 们窥见认知、语言、文化等诸多因素的密切关系，同时加深我们对两国人民饮食文化、风俗习 惯和思维方式的了解，有利于促进两国人民的友好交流。 语言是文化的载体，不同的民族有着不同的民族文化和思维方式，因此味觉词在各语言中 的表现也不尽相同。汉语和越南语也不例外。由于地理位置、历史条件、语言接触等原因使得 汉语和越南语有很多相同之处，但两国人民毕竟处于不同的生活环境且经过不同的发展历程， 使得汉语和越南语在表达“味觉”时有共性也有个性。此外，在语言实践中，味觉词除了基本 意义之外，还发展出很多复杂的引申义，比如“火辣的身材” 、 “nụ cười chua chát” “甜蜜的微笑”、 （酸涩的笑容）“ngậm đắng nuốt cay（茹苦含辛）”等。这使得汉语学习者和越南语学习者在 、 学习和翻译过程中碰到很多困难，大多数的学者只能掌握味觉词的基本意义，而对其引申意义 混淆不清。 味觉词一直是语言难题，它不仅是一种语言现象，更是一种文化现象，因此引起了国内外 学术界的高度重视。然而，中国的语言学对味觉词的研究，从总体上看还不够丰富，研究内容 主要集中于味觉词的语义方面，研究方法较为单一，研究深度也有待加深。汉外对比研究虽然 众多但着重于英语、日语、韩语等这些语种。在越南，关于味觉词的研究寥寥可数，专门、系 统地对汉越味觉词进行的对比研究更是一片空白。 针对目前汉越味觉词语研究的现状，本文选取汉越基本味觉词“酸（chua）、甜（ngọt）、 苦（đắng/khổ）、辣（cay）、咸（mặn）”为研究对象，分别从语义特征、构词方式、隐喻认知、 ① 彭聃龄.普通心理学[M].北京:北京师范大学出版社,2016:92-93. 1 语用特点等方面进行了对比与分析并详细阐释该类词语在两种语言中的异同之处，然后以此为 切入口，尽量揭示这些异同背后的原因和规律。 1.2 研究意义 本文运用了理论和实践相结合的研究方法，在认知、语言、文化的理论基础上，对汉越基 本味觉词的语义、构词及语用等三层面的认知进行全面、细致地对比与分析，揭示汉越两个民 族对味觉词的认知规律和异同点，并对造成差异的原因进行深入解读，本论文的研究意义可以 体现在以下几方面： （一）加深我们对汉越味觉词的理解和掌握 味觉词在我们日常生活中的使用频率较为高，它们在语义、构词、语用等方面呈现出丰富 而复杂的特点，因此探讨汉越味觉词之引申意义、构词方式及语用特点并阐明其异同之处，不 仅可以加深对语言本身系统性的认知而且还可以加强对汉越味觉词系统的理解和掌握。 （二）有助于了解中越两国人民的人文文化和思维方式 语言和词汇是文化的载体，语言存在的差异会直接或间接地反映出民族文化、思维方式、 道德观念的不同。分析汉越基本味觉词的差异并阐释其差异背后的深层原因将会有助于对中越 两国人民文化、思维的了解，通过汉越味觉词系统的对比研究促进中越两国文化交流，增进两 国人民之间的相互理解和传统友谊。 （三）提高词汇教学的效果和互译工作的质量 汉越两种语言都属于单音节的、有声调的语言，两国人民的友好往来和语言长期的接触使 得两者存在很多相同之处。然而，由于中越文化背景与思维方式的不同，导致两国语言之间存 在较大的差异。二者的相同性和相异性互相并存、互相交叉使得学习者遇到很多困难。此研究 成果可以运用到词汇教学中，提高学生的语言习得能力和语言运用能力，最终对跨文化教学工 作产生助益。此外，在汉越互译过程中经常涉及到味觉词，本文的研究成果还可以用于汉越翻 译实践，让译者充分了解汉越味觉词各方面的差异，避免翻译不当。 （四）为词典编纂工作提供有益的参考价值 在研究的过程中，我们发现汉越味觉词的语义扩展情况比汉越词典释义更加复杂。本人希 望这项研究可以为汉越词典编纂实践提供具有一定参考价值的相关材料，对今后汉越词典释义 编纂工作做出积极贡献。 2 1.2 研究综述 1.