Nghiên cứu yếu tố thuyết tình thái trong câu tiếng Việt - Luận văn thạc sĩ 60 22 01

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng việt 60 22 01, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực

• Tác giả: Đào Thị Thöy Ngà
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đông
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Yếu Tố Thuyết Tình Thái Trong Câu Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ KHÁI NIỆM LÍ THUYẾT CHUNG
• 1.1. Cấu trúc Đề - Thuyết trong ngôn ngữ học hiện đại
• 1.2. Thuyết tình thái trong cấu trúc Đề - Thuyết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA THUYẾT TÌNH THÁI (hay Thuyết giả theo cách gọi của Cao Xuân Hạo)
• 2.1. Đặc điểm chung về phương diện tổ chức cấu trúc của phát ngôn
• 2.2. Về xu hướng liên quan đến từ loại như là một nguồn phát triển của các yếu tố thuyết tình thái
• 2.3. Về phương diện ngữ nghĩa – ngữ dụng
• 2.4. Một số đặc điểm về nghĩa của thuyết tình thái
• 2.5. NHÌN LẠI CÁC GIẢ THUYẾT ĐÃ CÓ VỀ THUYẾT TÌNH THÁI TRÊN PHƯƠNG DIỆN THÀNH PHẦN CÂU
• 2.5.1. Về quan niệm coi thuyết tình thái là thuyết giả
• 2.5.2. Quan niệm xếp thuyết tình thái như một thành phần đặc biệt của câu: cùng loại với lớp từ biểu thị thành phần tình thái
• 3. CHƯƠNG 3: NHÌN LẠI CÁC GIẢ THUYẾT THÀNH PHẦN CÂU ĐỐI VỚI THUYẾT TÌNH THÁI
• 3.1. Giả thuyết xem thành phần thuyết tình thái là thành phần thuyết giả theo quan điểm của Cao Xuân Hạo
• 3.2. Giả thuyết xếp thành phần tình thái như một thành phần đặc biệt của câu là thành phần tình thái trong câu
• Danh mục tài liệu tham khảo
• Phụ Lục

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thuyết tình thái

Thuyết tình thái trong ngôn ngữ học tiếng Việt được hiểu là những yếu tố ngữ pháp và ngữ nghĩa có khả năng thể hiện thái độ, cảm xúc của người nói đối với nội dung phát ngôn. Thuyết tình thái không chỉ đơn thuần là một thành phần ngữ pháp mà còn là một phần quan trọng trong việc tổ chức thông tin trong câu. Cấu trúc Đề - Thuyết là một trong những khái niệm cốt lõi trong việc phân tích ngữ pháp tiếng Việt, giúp làm rõ mối quan hệ giữa các thành phần trong câu. Theo Cao Xuân Hạo, cấu trúc này không chỉ phản ánh nội dung mà còn thể hiện thái độ của người nói. Điều này cho thấy rằng câu tiếng Việt không chỉ là một đơn vị ngữ pháp mà còn là một công cụ giao tiếp phong phú, phản ánh sự đa dạng trong cách diễn đạt tình thái.

1.1. Đặc điểm của thuyết tình thái

Thuyết tình thái có những đặc điểm riêng biệt, bao gồm khả năng thể hiện các sắc thái cảm xúc và thái độ của người nói. Các yếu tố như ngữ nghĩa, ngữ pháp, và hành động ngôn ngữ đều đóng vai trò quan trọng trong việc xác định thuyết tình thái. Những yếu tố này không chỉ giúp người nói truyền đạt thông tin mà còn tạo ra mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Việc phân tích các yếu tố này giúp làm rõ hơn về cách mà ngữ nghĩa và ngữ dụng tương tác trong ngữ cảnh giao tiếp. Chẳng hạn, trong câu hỏi hay câu khẳng định, thái độ của người nói có thể được thể hiện qua cách lựa chọn từ ngữ và cấu trúc câu, từ đó tạo ra những sắc thái khác nhau trong giao tiếp.

II. Cấu trúc Đề Thuyết trong câu tiếng Việt

Cấu trúc Đề - Thuyết là một trong những khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học hiện đại, đặc biệt trong việc phân tích câu tiếng Việt. Theo quan điểm của Cao Xuân Hạo, cấu trúc này không chỉ đơn thuần là một cách tổ chức ngữ pháp mà còn phản ánh cách mà người nói tổ chức thông tin. Câu tiếng Việt thường có phần Đề đứng trước và phần Thuyết đứng sau, tạo thành một cấu trúc rõ ràng và mạch lạc. Điều này cho phép người nghe dễ dàng tiếp nhận thông tin và hiểu được thái độ của người nói. Cấu trúc này cũng cho thấy sự linh hoạt trong việc sử dụng các yếu tố ngữ pháp để thể hiện tình thái ngữ nghĩa. Việc nghiên cứu cấu trúc Đề - Thuyết giúp làm rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh thực tế giao tiếp và mối quan hệ giữa các thành phần trong câu.

2.1. Tính chất của cấu trúc Đề Thuyết

Cấu trúc Đề - Thuyết trong tiếng Việt có những tính chất đặc trưng, phản ánh sự phân chia rõ ràng giữa thông tin đã biết và thông tin mới. Phần Đề thường chứa thông tin mà người nghe đã biết hoặc có thể đoán được, trong khi phần Thuyết cung cấp thông tin mới. Điều này không chỉ giúp tổ chức thông tin một cách hiệu quả mà còn tạo ra sự tương tác giữa người nói và người nghe. Các yếu tố như ngữ pháp, ngữ nghĩa, và hành động ngôn ngữ đều có vai trò quan trọng trong việc xác định cấu trúc này. Việc phân tích cấu trúc Đề - Thuyết giúp làm rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh thực tế giao tiếp và mối quan hệ giữa các thành phần trong câu.

III. Ý nghĩa và giá trị ứng dụng của thuyết tình thái

Nghiên cứu về thuyết tình thái không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về thuyết tình thái giúp người học có thể sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt và hiệu quả hơn trong giao tiếp. Các yếu tố tình thái có thể được áp dụng trong việc phân tích văn bản, giúp người đọc hiểu rõ hơn về thái độ và cảm xúc của tác giả. Hơn nữa, việc nghiên cứu thuyết tình thái còn góp phần vào việc phát triển các phương pháp giảng dạy ngôn ngữ, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp của người học. Điều này cho thấy rằng thuyết tình thái không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một công cụ hữu ích trong việc nâng cao chất lượng giáo dục ngôn ngữ.

3.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Việc áp dụng thuyết tình thái trong giảng dạy ngôn ngữ giúp người học nhận thức rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Các giáo viên có thể sử dụng các ví dụ cụ thể để minh họa cho các sắc thái tình thái trong ngôn ngữ, từ đó giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh cảm xúc và thái độ. Hơn nữa, việc nghiên cứu thuyết tình thái cũng có thể giúp phát triển các tài liệu giảng dạy phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả học tập. Điều này cho thấy rằng thuyết tình thái không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn là một công cụ hữu ích trong việc nâng cao chất lượng giáo dục ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tình thái trong câu tiếng Việt là một phạm trù ngôn ngữ phức tạp, phản ánh mối quan hệ giữa người nói, nội dung phát ngôn và thực tế giao tiếp. Theo ước tính, các yếu tố tình thái xuất hiện đa dạng trong các phát ngôn hàng ngày và văn bản tiếng Việt từ năm 1930 đến nay, đóng vai trò quan trọng trong việc biểu thị thái độ, đánh giá và quan điểm của người nói. Luận văn tập trung nghiên cứu những yếu tố đóng vai trò làm thuyết tình thái trong cấu trúc câu tiếng Việt, đặc biệt trong cấu trúc Đề - Thuyết, nhằm làm rõ bản chất và chức năng của thành phần này trong phát ngôn.

Mục tiêu nghiên cứu là phân tích đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của thuyết tình thái, xác định các yếu tố tình thái làm thành phần thuyết trong câu, đồng thời đối chiếu với các quan điểm trước đây, đặc biệt là quan điểm của Cao Xuân Hạo về "thuyết giả". Phạm vi nghiên cứu bao gồm các ấn phẩm văn học tiếng Việt từ năm 1930 đến nay, kết hợp với quan sát thực tế và kinh nghiệm ngôn ngữ cá nhân, nhằm đảm bảo tính đa chiều và toàn diện của dữ liệu.

Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc góp phần làm sáng tỏ cấu trúc câu tiếng Việt theo quan điểm ngữ pháp chức năng, đồng thời mở rộng hiểu biết về biểu hiện tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên. Về ứng dụng, kết quả nghiên cứu hỗ trợ việc giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn từ điển và phát triển các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp và phân tích ngôn ngữ tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: cấu trúc Đề - Thuyết trong ngôn ngữ học hiện đại và thuyết tình thái trong cấu trúc Đề - Thuyết. Cấu trúc Đề - Thuyết, được phát triển từ lý thuyết phân đoạn thực tại của Mathesius và được vận dụng sâu rộng bởi Cao Xuân Hạo trong ngữ pháp chức năng tiếng Việt, phân chia câu thành hai phần: Đề (điểm xuất phát của thông điệp) và Thuyết (nội dung luận bàn). Thuyết tình thái, hay còn gọi là thuyết giả theo Cao Xuân Hạo, là thành phần biểu thị các sắc thái tình thái, thái độ và đánh giá của người nói đối với nội dung phát ngôn.

Ba khái niệm chính được nghiên cứu gồm:

• Đề tình thái: các yếu tố tình thái nằm trong phần Đề, thể hiện thái độ chủ quan của người nói.
• Thuyết tình thái: các yếu tố tình thái nằm trong phần Thuyết, thường đứng sau tác tử phân giới như "thì", "là", "mà".
• Tác tử phân giới Đề - Thuyết: các từ như "thì", "là", "mà" dùng để phân chia và đánh dấu ranh giới giữa Đề và Thuyết trong câu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm các ấn phẩm văn học tiếng Việt từ năm 1930 đến nay, kết hợp với các phát ngôn trong đời sống hàng ngày được quan sát và ghi chép trực tiếp. Ngoài ra, từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên được sử dụng để đối chiếu nghĩa và phát hiện các nét tương đồng, khác biệt trong biểu hiện tình thái.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích ngữ pháp chức năng để xác định cấu trúc Đề - Thuyết và vị trí các yếu tố tình thái.
• Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng nhằm làm rõ ý nghĩa và chức năng của thuyết tình thái trong phát ngôn.
• Thống kê tần suất xuất hiện các yếu tố tình thái trong dữ liệu thu thập được, với cỡ mẫu khoảng vài trăm câu tiêu biểu.
• So sánh và đối chiếu với các giả thuyết trước đây, đặc biệt quan điểm của Cao Xuân Hạo về thuyết giả.
• Thử nghiệm và cải biến cấu trúc câu để kiểm tra tính linh hoạt và khả năng biến đổi ngữ pháp của các yếu tố tình thái.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, đối chiếu lý thuyết và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thuyết tình thái có đầy đủ đặc trưng của phần Thuyết trong cấu trúc Đề - Thuyết
   Các yếu tố tình thái đứng sau tác tử phân giới như "thì", "là", "mà" giữ vị trí điển hình của phần Thuyết, biểu thị nội dung luận bàn và thái độ của người nói. Ví dụ: "Mày học hành như thế thì chết con ạ" thể hiện phần Thuyết tình thái rõ ràng với yếu tố "thì chết con ạ". Tần suất xuất hiện các yếu tố như "phải" (136 lần), "có" (90 lần), "thôi" (39 lần) cho thấy sự phổ biến của các vị từ tình thái trong phần Thuyết.

2. Nguồn phát triển chủ yếu của các yếu tố thuyết tình thái là vị từ tĩnh
   Phần lớn các yếu tố tình thái thuộc loại vị từ biểu thị trạng thái, như "đủ", "phải", "may", "đúng", "tốt", "khốn", "chết". Vị từ hành động tham gia ít hơn và thường kết hợp với yếu tố đánh giá trung tâm. Ví dụ: "đáng kể", "đáng trách" là các ngữ đoạn động từ được tình thái hóa. Tần suất các vị từ tĩnh chiếm đa số trong dữ liệu khảo sát.

3. Thuyết tình thái biểu thị thái độ chủ quan của người nói
   Các yếu tố tình thái thể hiện sự đánh giá, nhận định, phán đoán của người nói về nội dung sự tình được nêu trong phần Đề. Ví dụ: "Nó về rồi cũng chưa biết chừng" thể hiện sự không chắc chắn, phỏng đoán. Các đặc ngữ tình thái như "(thì) buồn cười thật", "(thì) tuyệt quá" là những biểu hiện tình thái đã được hóa nghĩa, không còn mang nghĩa đen.

4. Tác tử phân giới "thì", "là", "mà" đóng vai trò quan trọng trong việc phân chia và đánh dấu ranh giới Đề - Thuyết
   "Thì" có thể đánh dấu phần Đề hoặc Thuyết tùy ngữ cảnh, "mà" thường dùng để biểu thị quan hệ logic bất thường hoặc thái độ mỉa mai, phê phán, "là" chủ yếu đánh dấu phần Thuyết và có tác dụng thuyết hóa. Ví dụ: "Nó về rồi thì phải", "Đũa mốc mà chòi mâm son", "Con chó là của cháu nó mua đấy".

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định thuyết tình thái không phải là "thuyết giả" như quan điểm của Cao Xuân Hạo mà là thành phần thuyết chân chính trong cấu trúc Đề - Thuyết của câu tiếng Việt. Các yếu tố tình thái giữ vai trò quan trọng trong việc biểu thị thái độ, đánh giá và quan điểm của người nói, góp phần làm phong phú ý nghĩa và chức năng của câu.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn về đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của thuyết tình thái, đồng thời chỉ ra nguồn gốc từ loại chủ yếu là vị từ tĩnh, điều ít được đề cập trong các công trình trước. Việc phân tích tác tử phân giới cũng giúp làm sáng tỏ chức năng ngữ pháp và ngữ dụng của các từ này trong việc tổ chức cấu trúc câu.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các yếu tố tình thái theo loại từ và bảng phân loại các kiểu Đề tình thái và Thuyết tình thái, giúp minh họa rõ ràng sự đa dạng và phân bố của các yếu tố này trong câu tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy cấu trúc Đề - Thuyết và thuyết tình thái trong chương trình ngôn ngữ học và tiếng Việt
   Mục tiêu: Nâng cao nhận thức và hiểu biết về cấu trúc câu và biểu hiện tình thái.
   Thời gian: Triển khai trong 1-2 năm.
   Chủ thể: Các trường đại học, trung tâm đào tạo ngôn ngữ.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và từ điển chuyên ngành về tình thái tiếng Việt
   Mục tiêu: Cung cấp nguồn tư liệu phong phú, chuẩn xác cho nghiên cứu và ứng dụng.
   Thời gian: 2-3 năm.
   Chủ thể: Các viện nghiên cứu ngôn ngữ, nhà xuất bản.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP)
   Mục tiêu: Cải thiện khả năng nhận diện và phân tích tình thái trong các hệ thống dịch máy, trợ lý ảo.
   Thời gian: 1-3 năm.
   Chủ thể: Các công ty công nghệ, nhóm nghiên cứu AI.

4. Khuyến khích nghiên cứu tiếp tục về sự thống nhất đa ngôn ngữ trong biểu hiện tình thái
   Mục tiêu: Mở rộng hiểu biết về tính phổ quát và đặc thù của tình thái trong các ngôn ngữ khác nhau.
   Thời gian: Dài hạn.
   Chủ thể: Các nhà ngôn ngữ học, tổ chức quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học
   Lợi ích: Hiểu sâu về cấu trúc câu tiếng Việt và biểu hiện tình thái, hỗ trợ nghiên cứu và học tập.
   Use case: Tham khảo để làm luận văn, bài tập lớn, hoặc nghiên cứu chuyên sâu.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học
   Lợi ích: Cập nhật kiến thức mới, mở rộng khung lý thuyết về thuyết tình thái và cấu trúc Đề - Thuyết.
   Use case: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, tham khảo cho các công trình nghiên cứu.

3. Biên tập viên, nhà xuất bản và soạn thảo từ điển
   Lợi ích: Nắm bắt các yếu tố tình thái trong tiếng Việt để biên soạn từ điển, tài liệu tham khảo chính xác.
   Use case: Phát triển từ điển chuyên ngành, tài liệu ngôn ngữ học.

4. Chuyên gia công nghệ ngôn ngữ và phát triển phần mềm NLP
   Lợi ích: Áp dụng kiến thức về tình thái để cải thiện các thuật toán xử lý ngôn ngữ tự nhiên.
   Use case: Phát triển chatbot, dịch máy, nhận diện cảm xúc trong văn bản tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuyết tình thái là gì và nó khác gì với thuyết giả?
   Thuyết tình thái là thành phần trong cấu trúc Đề - Thuyết biểu thị thái độ, đánh giá của người nói về nội dung phát ngôn. Khác với quan điểm gọi là thuyết giả, nghiên cứu này khẳng định thuyết tình thái là thành phần thuyết chân chính, có vai trò ngữ pháp và ngữ dụng rõ ràng.

2. Các tác tử phân giới "thì", "là", "mà" có chức năng gì trong câu?
   Chúng dùng để phân chia ranh giới giữa phần Đề và Thuyết trong câu, đồng thời đánh dấu và thuyết hóa các yếu tố tình thái, giúp cấu trúc câu rõ ràng và biểu đạt chính xác ý nghĩa tình thái.

3. Yếu tố tình thái thường thuộc loại từ nào?
   Chủ yếu là vị từ tĩnh biểu thị trạng thái như "phải", "đủ", "may", "đúng", "tốt". Vị từ hành động ít xuất hiện và thường kết hợp với yếu tố đánh giá trung tâm để tạo thành thuyết tình thái.

4. Làm thế nào để nhận biết thuyết tình thái trong câu tiếng Việt?
   Thuyết tình thái thường đứng sau tác tử phân giới như "thì", "là", "mà" và biểu thị thái độ, đánh giá của người nói. Ví dụ: "Nó về rồi thì phải" – phần "thì phải" là thuyết tình thái.

5. Tại sao nghiên cứu thuyết tình thái lại quan trọng trong ngôn ngữ học?
   Vì nó giúp hiểu rõ cách thức ngôn ngữ biểu thị thái độ, quan điểm và mối quan hệ giao tiếp, góp phần làm sáng tỏ cấu trúc câu và chức năng ngôn ngữ, đồng thời hỗ trợ ứng dụng trong giảng dạy và công nghệ xử lý ngôn ngữ.

Kết luận

• Thuyết tình thái là thành phần thuyết chân chính trong cấu trúc Đề - Thuyết của câu tiếng Việt, không phải là thuyết giả.
• Các yếu tố tình thái chủ yếu là vị từ tĩnh, biểu thị trạng thái và thái độ của người nói.
• Tác tử phân giới "thì", "là", "mà" đóng vai trò quan trọng trong việc phân chia và thuyết hóa thuyết tình thái.
• Thuyết tình thái biểu thị thái độ chủ quan, đánh giá và phán đoán của người nói, góp phần làm phong phú ý nghĩa câu.
• Nghiên cứu mở ra hướng phát triển ứng dụng trong giảng dạy, biên soạn từ điển và công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu sự thống nhất đa ngôn ngữ trong biểu hiện tình thái và phát triển tài liệu tham khảo chuyên sâu.

Các nhà nghiên cứu và giảng viên được khuyến khích áp dụng và phát triển thêm các kết quả nghiên cứu này trong công tác giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ học tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của một thuyết ngữ/vị ngữ” mà Helge J.Dyvik đã nêu ra. Trong cách dùng này, thì đánh dấu phần thuyết, vì về mặt cấu trúc ngữ pháp và ngữ âm, nó gắn với phần thuyết. Trong kiểu câu có đề khung nêu điều kiện, thuyết biểu đạt nội dung tình thái đi với thì đƣợc thành ngữ hóa, thì bắt buộc phải đƣợc dùng và gắn chat với từ ngữ biểu đạt tình thái: thì phải, thì chết, thì được, thì thôi…Điều này càng chứng minh rõ chức năng đánh dấu phần thuyết của thì. Trong tiếng Việt: Sơ thảo ngữ pháp chức năng, Cao Xuân Hạo đã giải thích chức năng của thì: “Thì là một từ chuyên biệt chỉ dùng vào chức năng phân giới đề - thuyết.

Nó có thể được định nghĩa là tác tử đánh dấu đề (cả chủ đề lẫn khung đề), tuy xu hướng chung của tiếng Việt thường đặt các chuyển tố (“giới từ”,”liên từ phụ thuôc”) vào trước đối tượng tác động về phương diện cấu trúc và về ngữ âm, nó làm thành một yếu tố tiền đính (proclitique) của ngữ đoạn tiếp theo.” Nội dung luận giải chức năng của thì mà Cao Xuân Hạo đã nêu ra rõ ràng là mâu thuẫn. Bởi lẽ, một mặt ông khẳng định thì đánh dấu phần đề nhƣng mặt khác, ông lại cho rằng “nó làm thành một yếu tố tiền đính của ngữ đoạn tiếp theo”. Sở dĩ nhƣ vậy là vì Cao Xuân Hạo đã không phân biệt đƣợc hai chức năng khác nhau của thì nhƣ trên vừa trình bày. 18 z Những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Với hai chức năng vừa trình bày, khi thì xuất hiện trong câu, cú, ngữ đoạn trƣớc thì là đề, ngữ đoạn sau thì là thuyết.

Đối với “mà” Với tƣ cách là tác tử phân giới Đề - Thuyết, mà có thể đƣơc dùng để đánh dấu Đề hay Thuyết. *Mà đánh dấu phần Đề Khi đƣợc dùng để đánh dấu phần đề, mà có hai chức năng chính: Thứ nhất, mà đánh dấu phần đề và phân giới Đề - Thuyết, khi Đề - Thuyết có quan hệ bất thường về mặt logic theo nhìn nhận chủ quan của ngƣời nói, kèm theo thái độ mỉa mai, phê phán: Ví dụ: - Đũa mốc mà chòi mâm son! - Con trai gì mà viết thư như yếu đuối như con gái! Thứ hai, mà đƣợc dùng để đánh dấu đề tiểu cú và phân giới Đề - Thuyết tiểu cú làm thuyết của câu: - Chị nói thách cao quá thì ai mà dám trả giá! - Loại máy tính này cửa hàng nào mà chả bán. * Mà đánh dấu phần thuyết Khi đƣợc dùng để đánh dấu phần thuyết, mà có hai chức năng chính: Thứ nhất, mà đánh dấu phần thuyết và phân giới Đề - Thuyết khi đề là đề khung nêu lên điều kiện, còn thuyết nêu lên hệ quả nghịch thƣờng về mặt logic theo sự nhìn nhận chủ quan của ngƣời nói. Quan hệ điều kiện - hệ quả nghịch thƣờng này có thể đƣợc ngƣời nói khẳng định dứt khoát hay là điều ngƣời nói nghi ngờ, phóng đoán, tra vấn để làm sáng tỏ.

Ví dụ: - Chúng tôi không làm gì nên tội mà phải đánh chửi như thế! (Vũ Trọng Phụng). - Chị bán nhà mà chị không nói qua với tôi một lời (Nguyễn Lân). - Nó không nói gì với mày mà mày lại khóc. 19 z Những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Trong những câu trên, thay vì thì, ngƣời ta dùng mà để đánh dấu phần thuyết.

Điều đó chứng minh rằng, trong cách dùng này, mà đánh dấu phần thuyết, và mà ở đây có chức năng tƣơng tự nhƣ chức năng thứ hai của thì, nhƣng đối lập với thì về quan hệ logic giữa đề và thuyết. Thứ hai, mà đánh dấu thuyết tiểu cú và phân giới Đề - Thuyết tiểu cú làm đề khung nêu điều kiện thuộc nhiều cấp độ: Ví dụ: - Ông mà dạy học thì ông chết mau lắm đấy. (Nam Cao) - Tao mà bắt được đứa nào thì tao đuổi. Trong cách dùng này, mà đánh dấu phần thuyết, vì về mặt ngữ âm và ngữ pháp, mà gắn với phần thuyết, là yếu tố đính vào trƣớc phần thuyết.

Với hai chức năng vừa nêu, khi mà đƣợc dùng trong câu, cú, tiểu cú, thì ngữ đoạn trƣớc mà là đề, ngữ đoạn sau mà là thuyết. Đối với “là” * Tác tử chuyên dùng là Là là tác tử chuyên dùng phân giới Đề - Thuyết, khi nó có tác dụng thuyết hóa những ngữ đoạn phi tuyến tính. Trong trƣờng hợp này, là đánh dấu phần thuyết và phân giới Đề - Thuyết: ngữ đoạn trƣớc là là đề, ngữ đoạn sau là là thuyết. Về phƣơng diện ngữ âm, tác tử là đƣợc phát âm có trọng âm.

Khi là là tác tử chuyên dùng, thì không thể tình thái hóa là bằng cách đặt trƣớc nó các phó từ chỉ thời gian hay chỉ sƣ tiếp diễn nhƣ: đã, đang, sẽ, mới, vừa, sắp, còn, vẫn… Ví dụ: - Con chó là của cháu nó mua đấy chứ. (Nam Cao) - Tôi đã nhẫn nhục như vậy là vì anh. (Chu Lai) * Vị từ quan hệ là Là là vị từ quan hệ khi trƣớc là có thẻ dùng tác tử thì, mà, hay có thể tình thái hóa là bằng cách đặt trƣớc nó tất cả các loại yếu tố tình thái. Về phƣơng diện ngữ âm, vị từ là không mang trong âm.

20 z Những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Ví dụ: … Thưa ông, lúc nãy ông bảo cái thẹo là chữ U. - Im đi, đồ ngu! Cái thẹo lộn xuôi mới là chữ U, còn cái thẹo chổng ngược thì chính là chữ A. (Vũ Trọng Phụng) Khi đƣợc dùng với tƣ cách là vị từ, là là chính tố của phần thuyết trong các kiểu câu định luận. Vì thế, vị từ quan hệ là không có tác dụng phân giới đề thuyết, mà nó thuộc về phần thuyết và có chức năng đánh dấu phần thuyết: ngữ đoạn trƣớc là hay trƣớc các yếu tố tình thái, các tác tử phủ định là đề, ngữ đoạn còn lại là thuyết.

Vị từ quan hệ là trong trƣờng hợp này tƣơng đƣơng với động từ “to be” trong tiếng Anh. Khi bàn về “Tác tử phân giới đề - thuyết”, theo Cao Xuân Hạo, Là là một từ có nhiều công dụng khác nhau nhƣng công dụng chủ yếu và thông thƣờng nhất chính là công dụng phân giới đề thuyết. Nhƣng nếu thì là một tác tử đánh dấu đề thì là lại là tác tử đánh dấu thuyết. Tác dụng quan trọng nhất của là là báo hiệu tƣ cách thuyết của những ngữ đoạn mà thành phần và tính chất vốn không tiêu biểu cho một phần thuyết: danh ngữ, giới ngữ, tên riêng, đại từ nhân xƣng, đại từ trực chỉ… có thể nói rằng là là một tác tử chuyên biệt thuyết hóa.

Thuyết tình thái trong cấu trúc Đề - Thuyết 1. Khái niệm tình thái trong ngôn ngữ Trong ngôn ngữ học, khái niệm tình thái thƣờng đƣợc các tác giả khác nhau dùng để chỉ cả một phạm trù những hiện tƣợng ngữ nghĩa - chức năng rộng lớn, đa dạng và phức tạp mà đặc trƣng của chúng là phản ánh những mối quan hệ khác nhau của nội dung thông tin miêu tả trong phát ngôn với thực tế, cũng nhƣ quan điểm, thái độ đánh giá và định tính khác nhau của ngƣời nói đối với nội dung miêu tả trong câu, xét trong mối quan hệ với ngƣời nghe, với hoàn cảnh giao tiếp. Nói tóm lại, các đặc trƣng của tình thái xoay quanh mối quan hệ giữa ngƣời nói, nội dung miêu tả trong phát ngôn và thực tế. 21 z Những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Những đặc trƣng cơ bản của tình thái đƣợc thể hiện qua nhiều cách định nghĩa của các tác giả khác nhau, tuy rằng cách thức diễn đạt cụ thể hay mức độ chi tiết tƣờng minh hay hàm ẩn có thể ít nhiều khác nhau: 1.

Bally, là ngƣời đầu tiên đề cập vấn đề tình thái một cách hệ thống. Ông phân biệt cấu trúc nghĩa của phát ngôn thành hai phần là modus và dictum. Trong đó, dictum là bộ phận biểu hiện nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó, nên, dictum gắn với chức năng thông tin, chức năng miêu tả của ngôn ngữ. Modus (tức bộ phận tình thái) gắn với bình diện tâm lí, thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của ngƣời nói đối với điều đƣợc nói ra, xét trong quan hệ với thực tế, với ngƣời đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp.

Modus chỉ ra sự tình nêu trong phát ngôn là khả năng hiện thực, khẳng định hay phủ định, mức độ cam kết của ngƣời nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, ý chí, mong muốn, ý đồ của ngƣời nói khi phát ngôn là thế nào…. Sự đối lập hai thành phần trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn của Ch. Bally là một trong những đối lập cơ bản làm cơ sở cho thuyết tình thái và đƣợc thừa nhận rộng rãi trong ngôn ngữ học. Trong cách quan niệm của Vingradov, tình thái là “những mối quan hệ khác nhau của thông báo với thực tế” trong đó cái được thông báo có thể đƣợc hiểu là hiện thực (là cái có trong quá khứ hay hiện tại, là điều đƣợc thực hiện trong tƣơng lai, là điều mong muốn hay đòi hỏi một ai đó….

Theo Gak, phạm trù tình thái phản ánh mối quan hệ của ngƣời nói đối với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn đối với thực tế. trong tình thái biểu hiện nhân tố chủ quan của phát ngôn; đó là sự khúc xạ của phân đoạn thực tế qua nhận thức của ngƣời nói. 22 z Những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Ông đƣa ra sơ đồ: Tình thái Chân thực logic Nhận thức Đạo nghĩa Tất yếu Bảo đảm tin cậy (xác tín) bắt buộc phải, có thể có tính xác xuất, cho phép không thể bị gạt bỏ cấm đoán 4. Benveniste nhận xét: tình thái là một phạm trù rộng lớn, khó có thể có phạm trù hóa đƣợc…nó gắn với những chờ đợi, mong muốn, đánh giá, thái độ của ngƣời nói đối với nội dung phát ngôn, với ngƣời đối thoại, với những kiểu mục đích phát ngôn: hỏi, cầu khiến, trần thuật, vv và có thể đƣợc thể hiện bằng những phƣơng tiện đủ loại: thức của động từ, quán ngữ,.