Tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Na Mẻo ở huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay tình hình sử dụng ngôn ngữ của người na mẻo ở huyện tràng định tỉnh lạng sơn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Tác giả: Nguyễn Đức Anh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thu Quỳnh
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Tình Hình Sử Dụng Ngôn Ngữ Của Người Na Mẻo Ở Huyện Tràng Định, Tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của luận văn
• 1.7. Bố cục của luận văn
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 2.2. Vấn đề nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ
• 2.3. Vấn đề nghiên cứu về dân tộc Mông, người Na Mẻo và tiếng Na Mẻo
• 2.4. Cơ sở lí luận và thực tiễn
• 2.5. Những vấn đề có liên quan đến đề tài nghiên cứu
• 2.6. Những đặc điểm khái quát về địa lí, tự nhiên, kinh tế, văn hóa, xã hội, dân cư ở huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn
• 2.7. Những đặc điểm khái quát về người Mông (Na Mẻo) và tiếng Na Mẻo ở huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn
• 3. CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGÔN NGỮ TRONG SINH HOẠT HÀNG NGÀY CỦA NGƯỜI NA MẺO Ở HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN
• 3.1. Tình trạng đa ngữ là chủ yếu của người Na Mẻo trong sinh hoạt hàng ngày
• 3.2. Số lượng các ngôn ngữ được sử dụng trong sinh hoạt hàng ngày
• 3.3. Thực trạng sử dụng ngôn ngữ và vai trò của các ngôn ngữ trong sinh hoạt hàng ngày
• 3.4. Khả năng sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt hàng ngày của người Na Mẻo theo sự phân biệt về giới tính
• 3.5. Khả năng sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt hàng ngày của người Na Mẻo theo sự phân biệt về độ tuổi
• 3.6. Khả năng sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt hàng ngày của người Na Mẻo theo sự phân biệt về học vấn
• 3.7. Khả năng sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt hàng ngày của người Na Mẻo theo sự phân biệt về nghề nghiệp
• 4. CHƯƠNG 3: TÌNH HÌNH SỬ DỤNG NGÔN NGỮ TRONG NHÀ TRƯỜNG VÀ TRONG HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG CỦA NGƯỜI NA MẺO Ở HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN
• 4.1. Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong nhà trường
• 4.2. Tình trạng đơn ngữ là chủ yếu của HS người Na Mẻo trong nhà trường
• 4.3. Khả năng sử dụng ngôn ngữ trong nhà trường của HS người Na Mẻo
• 4.4. Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong hoạt động truyền thông của người Na Mẻo
• 4.5. Tình trạng đa ngữ là chủ yếu của người Na Mẻo trong hoạt động truyền thông
• 4.6. Khả năng sử dụng ngôn ngữ trong hoạt động truyền thông của người Na Mẻo
• 5. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH VÀ GIẢI PHÁP NHẰM BẢO TỒN NGÔN NGỮ VÀ NÂNG CAO KHẢ NĂNG SỬ DỤNG NGÔN NGỮ CHO NGƯỜI NA MẺO Ở HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN
• 5.1. Đề xuất chính sách và giải pháp nhằm bảo tồn và nâng cao khả năng sử dụng tiếng Na Mẻo cho người Na Mẻo ở huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn
• 5.2. Ý kiến của người Na Mẻo và cán bộ, lãnh đạo địa phương
• 5.3. Ý kiến của người nghiên cứu
• 5.4. Đề xuất chính sách và giải pháp nhằm nâng cao khả năng sử dụng TV cho người Na Mẻo ở huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn
• 5.5. Ý kiến của người Na Mẻo và các cán bộ, lãnh đạo địa phương
• 5.6. Ý kiến của người nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Na Mẻo tại Tràng Định Lạng Sơn

Nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Na Mẻo tại Tràng Định, Lạng Sơn là một vấn đề quan trọng trong việc bảo tồn văn hóa và ngôn ngữ dân tộc. Ngôn ngữ Na Mẻo không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là biểu tượng văn hóa của cộng đồng. Việc hiểu rõ tình hình sử dụng ngôn ngữ này giúp xác định các biện pháp bảo tồn và phát triển ngôn ngữ trong bối cảnh hiện đại.

1.1. Đặc điểm ngôn ngữ Na Mẻo và vai trò của nó trong cộng đồng

Ngôn ngữ Na Mẻo có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh văn hóa và phong tục tập quán của người Na Mẻo. Vai trò của ngôn ngữ này trong giao tiếp hàng ngày và trong các nghi lễ văn hóa là rất quan trọng.

1.2. Tình hình sử dụng ngôn ngữ Na Mẻo trong đời sống hàng ngày

Người Na Mẻo chủ yếu sử dụng ngôn ngữ của mình trong gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, sự giao thoa với các ngôn ngữ khác như tiếng Việt đang gia tăng, ảnh hưởng đến việc duy trì ngôn ngữ Na Mẻo.

II. Vấn đề và thách thức trong việc bảo tồn ngôn ngữ Na Mẻo

Ngôn ngữ Na Mẻo đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự mai một do sự giao thoa văn hóa và sự thay đổi trong thói quen sử dụng ngôn ngữ của thế hệ trẻ. Việc thiếu chính sách bảo tồn ngôn ngữ cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Nguyên nhân dẫn đến sự mai một ngôn ngữ Na Mẻo

Sự mai một ngôn ngữ Na Mẻo chủ yếu do sự phát triển của xã hội hiện đại, nơi mà tiếng Việt trở thành ngôn ngữ chính trong giáo dục và truyền thông.

2.2. Tác động của việc sử dụng ngôn ngữ khác đến ngôn ngữ Na Mẻo

Việc sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp hàng ngày đã làm giảm khả năng sử dụng tiếng Na Mẻo, đặc biệt là trong giới trẻ, dẫn đến nguy cơ mất mát ngôn ngữ.

III. Phương pháp nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ Na Mẻo

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp ngôn ngữ học điền dã, phỏng vấn và quan sát để thu thập dữ liệu về tình hình sử dụng ngôn ngữ Na Mẻo. Các phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về thực trạng và thái độ của người dân đối với ngôn ngữ của họ.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu từ cộng đồng

Phỏng vấn sâu và quan sát thực tế là hai phương pháp chính được sử dụng để thu thập thông tin về tình hình sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng người Na Mẻo.

3.2. Phân tích dữ liệu và kết quả nghiên cứu

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đưa ra những nhận định về tình hình sử dụng ngôn ngữ Na Mẻo, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về ngôn ngữ Na Mẻo

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quý giá cho các nhà hoạch định chính sách trong việc bảo tồn ngôn ngữ Na Mẻo. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu có thể giúp nâng cao nhận thức về giá trị của ngôn ngữ và văn hóa Na Mẻo.

4.1. Đề xuất chính sách bảo tồn ngôn ngữ Na Mẻo

Cần có các chính sách cụ thể nhằm bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Na Mẻo, bao gồm việc đưa ngôn ngữ vào giáo dục và truyền thông.

4.2. Kết quả nghiên cứu và tác động đến cộng đồng

Nghiên cứu sẽ giúp cộng đồng nhận thức rõ hơn về giá trị của ngôn ngữ Na Mẻo, từ đó khuyến khích việc sử dụng và bảo tồn ngôn ngữ này.

V. Kết luận và tương lai của ngôn ngữ Na Mẻo tại Tràng Định

Tình hình sử dụng ngôn ngữ Na Mẻo tại Tràng Định đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều cơ hội để bảo tồn và phát triển. Việc nâng cao nhận thức và thực hiện các chính sách bảo tồn là rất cần thiết.

5.1. Tương lai của ngôn ngữ Na Mẻo

Nếu được bảo tồn và phát triển đúng cách, ngôn ngữ Na Mẻo có thể tiếp tục tồn tại và phát triển trong cộng đồng.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn ngôn ngữ

Cộng đồng người Na Mẻo cần tích cực tham gia vào các hoạt động bảo tồn ngôn ngữ, từ đó giữ gìn bản sắc văn hóa của mình.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Lạng Sơn, đặc biệt huyện Tràng Định, là nơi sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số, trong đó có người Na Mẻo với dân số khoảng 838 người, chiếm 10,4% dân số toàn huyện. Người Na Mẻo hiện đang đứng trước nguy cơ mai một ngôn ngữ do sự xen cư, giao thoa văn hóa và sự suy giảm việc sử dụng tiếng mẹ đẻ trong các thế hệ trẻ. Luận văn tập trung nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Na Mẻo tại hai xã Cao Minh và Khánh Long trong giai đoạn khảo sát năm 2018-2019. Mục tiêu chính là mô tả thực trạng sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt hàng ngày, giáo dục và truyền thông, từ đó đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Na Mẻo. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời cung cấp dữ liệu cho các nhà hoạch định chính sách về ngôn ngữ và văn hóa vùng dân tộc thiểu số.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Cảnh huống ngôn ngữ**: Được hiểu là tình hình tồn tại và hành chức của các ngôn ngữ trong phạm vi cộng đồng xã hội hoặc lãnh thổ nhất định, bao gồm số lượng ngôn ngữ, chức năng và thái độ sử dụng.
- **Song ngữ/đa ngữ**: Hiện tượng sử dụng hai hoặc nhiều ngôn ngữ trong một cá nhân hoặc cộng đồng, với các mức độ khác nhau về năng lực sử dụng.
- **Năng lực giao tiếp**: Khả năng vận dụng ngôn ngữ phù hợp với bối cảnh giao tiếp, bao gồm cả tạo mã và giải mã thông tin.
- **Thái độ ngôn ngữ**: Sự đánh giá và khuynh hướng hành vi của cộng đồng hoặc cá nhân đối với một ngôn ngữ, ảnh hưởng đến việc duy trì hay mai một ngôn ngữ.
- **Giáo dục ngôn ngữ vùng DTTS**: Các mô hình giáo dục ngôn ngữ nhằm nâng cao năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ và tiếng phổ thông cho học sinh dân tộc thiểu số.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Khảo sát 125 người Na Mẻo tại xã Cao Minh (74,4%) và Khánh Long (25,6%), bao gồm các nhóm tuổi, giới tính, nghề nghiệp và trình độ học vấn đa dạng. Ngoài ra, khảo sát 40 học sinh tại hai trường phổ thông dân tộc bán trú.
- **Phương pháp thu thập**: Sử dụng phương pháp ngôn ngữ học điền dã kết hợp bảng hỏi, phỏng vấn sâu, quan sát thực tế và thảo luận nhóm.
- **Phương pháp phân tích**: Miêu tả, phân tích định lượng và định tính dựa trên số liệu thu thập được, tập trung vào các biến độc lập như giới tính, độ tuổi, học vấn và nghề nghiệp.
- **Timeline nghiên cứu**: Thực hiện trong giai đoạn 2018-2019, tập trung khảo sát và phân tích tình hình sử dụng ngôn ngữ trong sinh hoạt, giáo dục và truyền thông.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Trạng thái đa ngữ phổ biến**: 100% người Na Mẻo sử dụng song ngữ tiếng mẹ đẻ (TMĐ) và tiếng Việt (TV); 72% sử dụng tiếng Tày Nùng; 22,4% sử dụng tiếng Dao trong sinh hoạt hàng ngày.
- **Vai trò ngôn ngữ trong giao tiếp**: TMĐ chiếm ưu thế trong giao tiếp gia đình và các hoạt động văn hóa nội bộ (100% sử dụng trong cầu cúng), trong khi TV được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp xã hội, họp hành (89,6% đơn ngữ TV tại UBND xã/huyện).
- **Khả năng sử dụng ngôn ngữ**: 100% người Na Mẻo nghe và nói thành thạo TMĐ và TV; 93,6% biết chữ TV, 6,4% không biết chữ, chủ yếu là người lớn tuổi và nữ giới chưa được học hành đầy đủ.
- **Phân biệt theo giới tính**: Nam và nữ đều có khả năng nghe, nói TMĐ và TV 100%; tuy nhiên nữ có tỉ lệ không biết chữ TV cao hơn (12,3% so với 0% nam).
- **Sự suy giảm sử dụng TMĐ ở thế hệ trẻ**: Trẻ em dưới 18 tuổi sử dụng TV nhiều hơn TMĐ trong giao tiếp gia đình, cho thấy nguy cơ mai một ngôn ngữ mẹ đẻ.

### Thảo luận kết quả

Ngôn ngữ Na Mẻo đang đứng trước nguy cơ mai một do sự gia tăng sử dụng tiếng Việt và các ngôn ngữ phổ thông vùng như tiếng Tày Nùng. Sự đa ngữ là đặc điểm nổi bật, nhưng TMĐ chỉ được duy trì mạnh trong các hoạt động nội bộ và tín ngưỡng. So với các nghiên cứu về các dân tộc thiểu số khác, tình trạng mai một ngôn ngữ Na Mẻo diễn ra nhanh hơn do thiếu chữ viết và sự truyền dạy không liên tục. Việc nữ giới có tỉ lệ không biết chữ cao phản ánh bất bình đẳng giới trong tiếp cận giáo dục. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỉ lệ sử dụng các ngôn ngữ theo hoàn cảnh giao tiếp và bảng phân tích năng lực ngôn ngữ theo nhóm tuổi, giới tính.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Xây dựng chương trình giáo dục song ngữ**: Áp dụng mô hình dạy và học “bơi” trong tiếng Việt, kết hợp hỗ trợ bằng tiếng mẹ đẻ cho học sinh Na Mẻo, nhằm nâng cao năng lực tiếng Việt đồng thời bảo tồn tiếng mẹ đẻ. Thực hiện trong 3 năm tới, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường dân tộc.
- **Phát triển tài liệu và chữ viết Na Mẻo**: Nghiên cứu và xây dựng hệ thống chữ viết phù hợp cho tiếng Na Mẻo, tạo điều kiện cho việc ghi chép, truyền dạy ngôn ngữ. Thời gian 2 năm, do Viện Ngôn ngữ học và các chuyên gia dân tộc học thực hiện.
- **Tăng cường truyền thông bằng tiếng Na Mẻo**: Đầu tư phát thanh, truyền hình bằng tiếng Na Mẻo tại địa phương, nâng cao nhận thức và khuyến khích sử dụng ngôn ngữ trong cộng đồng. Thực hiện ngay trong 1-2 năm, do Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Lạng Sơn chủ trì.
- **Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng**: Tổ chức các hoạt động văn hóa, hội thảo, tập huấn nhằm nâng cao ý thức bảo tồn ngôn ngữ, đặc biệt chú trọng đến vai trò của phụ nữ và thế hệ trẻ. Thực hiện liên tục, do UBND huyện Tràng Định phối hợp các tổ chức xã hội.
- **Hỗ trợ đào tạo giáo viên dân tộc**: Bồi dưỡng đội ngũ giáo viên người Na Mẻo có năng lực song ngữ để nâng cao chất lượng giảng dạy và truyền dạy ngôn ngữ. Kế hoạch 3 năm, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội**: Cung cấp dữ liệu thực tiễn về cảnh huống ngôn ngữ và đa ngữ trong cộng đồng dân tộc thiểu số, phục vụ nghiên cứu chuyên sâu.
- **Nhà hoạch định chính sách văn hóa, giáo dục**: Là cơ sở khoa học để xây dựng chính sách bảo tồn và phát triển ngôn ngữ dân tộc thiểu số, đặc biệt tại các vùng miền núi.
- **Giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục vùng dân tộc thiểu số**: Hướng dẫn xây dựng chương trình giáo dục phù hợp, nâng cao năng lực sử dụng tiếng mẹ đẻ và tiếng phổ thông cho học sinh.
- **Các tổ chức truyền thông và phát thanh địa phương**: Tham khảo để phát triển nội dung truyền thông đa ngữ, tăng cường vai trò của ngôn ngữ dân tộc trong đời sống xã hội.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Ngôn ngữ Na Mẻo hiện nay có nguy cơ mai một không?**  
   Có, tiếng Na Mẻo được xếp vào nhóm ngôn ngữ dễ bị tổn thương với số lượng người sử dụng giảm dần, đặc biệt là thế hệ trẻ ít sử dụng tiếng mẹ đẻ trong giao tiếp hàng ngày.

2. **Người Na Mẻo sử dụng những ngôn ngữ nào trong sinh hoạt hàng ngày?**  
   Người Na Mẻo sử dụng chủ yếu tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt (100%), bên cạnh đó còn sử dụng tiếng Tày Nùng (72%) và tiếng Dao (22,4%) tùy theo hoàn cảnh giao tiếp.

3. **Tình hình sử dụng tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt có khác nhau theo độ tuổi không?**  
   Có, thế hệ trẻ dưới 18 tuổi sử dụng tiếng Việt nhiều hơn trong giao tiếp gia đình, trong khi thế hệ trung niên và cao niên vẫn duy trì sử dụng tiếng mẹ đẻ nhiều hơn.

4. **Người Na Mẻo có chữ viết riêng không?**  
   Hiện tại người Na Mẻo chưa có chữ viết riêng, điều này ảnh hưởng lớn đến việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ.

5. **Giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn tiếng Na Mẻo?**  
   Các giải pháp bao gồm xây dựng chương trình giáo dục song ngữ, phát triển chữ viết, tăng cường truyền thông bằng tiếng Na Mẻo, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo giáo viên dân tộc.

## Kết luận

- Luận văn là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên về tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Na Mẻo tại huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn.  
- Phát hiện trạng thái đa ngữ phổ biến với sự chi phối của tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt trong sinh hoạt hàng ngày.  
- Tiếng Na Mẻo đang đứng trước nguy cơ mai một do sự suy giảm sử dụng ở thế hệ trẻ và thiếu chữ viết riêng.  
- Đề xuất các chính sách và giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát triển ngôn ngữ Na Mẻo trong cộng đồng.  
- Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm triển khai chương trình giáo dục song ngữ, phát triển chữ viết và tăng cường truyền thông đa ngữ để bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc.

**Hành động ngay hôm nay để bảo tồn ngôn ngữ Na Mẻo – chìa khóa giữ gìn văn hóa và bản sắc dân tộc!**

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Dẫn nhập Chương này trình bày một cách tổng quan có lựa chọn các công trình nghiên cứu liên quan đến cảnh huống ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ từ các quan điểm khác nhau và xác định cơ sở lí thuyết cho đề tài từ những nghiên cứu mang tính lý luận về cảnh huống ngôn ngữ, tình hình sử dụng ngôn ngữ, song ngữ / đa ngữ, năng lực giao tiếp, thái độ ngôn ngữ, vấn đề giáo dục ngôn ngữ ở vùng đồng bào DTTS, vấn đề truyền thông ở vùng đồng bào DTTS. Ngoài ra, chương này còn đưa ra các cơ sở thực tế cho đề tài. Đó là các đặc điểm khái quát về tự nhiên, kinh tế xã hội, dân cư,.

ở địa bàn khảo sát. Nội dung của chương được chia làm 2 phần chính: phần 1 trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu, phần 2 là cơ sở lí thuyết và cơ sở thực tiễn. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Vấn đề nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ và tình hình sử dụng ngôn ngữ Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất đối với con người, đồng thời nó cũng là công cụ của tư duy, là một thành tố không thể thiếu của văn hóa.

Nhìn vào ngôn ngữ của một dân tộc, chúng ta biết được những đặc trưng trong văn hóa, đời sống của dân tộc ấy. Bởi lẽ, ngôn ngữ là một trong những tiêu chí để xác định thành phần dân tộc. Việc xác định được tình hình sử dụng ngôn ngữ, cảnh huống ngôn ngữ của một dân tộc, một địa phương cụ thể có thể giúp hoạch định được đường lối, chính sách phát triển ngôn ngữ cho dân tộc hoặc địa phương đó, từ đó góp phần bảo tồn, phát triển bền vững vùng DTTS. Từ trước đến nay đã có khá nhiều công trình, bài viết của các tác giả nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ.

Trên thế giới, một số tên tuổi đi đầu trong lĩnh vực nghiên cứu này là A. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ju với các công trình Những vấn đề dân tộc - ngôn ngữ ở Liên bang Nga; Cảnh huống ngôn ngữ và chính sách ngôn ngữ ở Liên Bang Nga. Trạng thái và viễn cảnh. Những công trình này đã trở thành những tài liệu tham khảo quý cho giới ngôn ngữ học, khi các tác giả đã phân tích những đặc điểm trong cảnh huống ngôn ngữ, đồng thời đi sâu tìm hiểu về các chính sách ngôn ngữ ở một quốc gia đông dân tộc như Liên bang Nga.

Hall, nghiên cứu cảnh huống ở các cộng đồng song ngữ cần tập trung một số nội dung sau đây: - Hoàn cảnh, trong đó xuất hiện các trạng thái song ngữ như: 1) Việc cùng tồn tại các nhóm thuộc hai đơn vị ngôn ngữ khác nhau; 2) Áp lực của nhóm này đối với một nhóm khác (thực dân hóa); 3) Nhu cầu tiếp xúc với thế giới bên ngoài thuộc các lĩnh vực như kinh tế, văn hóa, v.v… - Các điều kiện làm cho song ngữ phát triển như: 1) Các ngôn ngữ hoàn toàn xa lạ (thực dân hóa); 2) Các ngôn ngữ thân thuộc; 3) Các ngôn ngữ thân thuộc gần hơn; 4) Các ngôn ngữ chuẩn hóa có liên hệ chặt chẽ với nhau; 5) Các ngôn ngữ chưa chuẩn hóa có liên hệ chặt chẽ với nhau. - Tình hình ở các quốc gia đa ngữ gồm: 1) Số lượng người nói ngôn ngữ hay ngôn ngữ khác như nhau; 2) Số lượng người nói ngôn ngữ thứ hai nhiều hơn số lượng người nói ngôn ngữ thứ nhất (TMĐ); 3) Số lượng người nói ngôn ngữ thứ nhất (TMĐ) đông hơn số lượng người nói ngôn ngữ thứ hai. - Ý nghĩa của tác động qua lại giữa các nhóm ngôn ngữ. Cụ thể: 1) Sự tác động qua lại trên cơ sở bình đẳng về chính trị và bình đẳng truớc pháp luật; 2) Sự tác động qua lại trên cơ sở bình đẳng về chính trị nhưng không bình đẳng truớc pháp luật.

- Ảnh hưởng của các nhân tố tập trung của người nói đối với ngôn ngữ thứ hai. Các nhà ngôn ngữ học xã hội đã dựa vào các quan niệm trên để đưa ra ba tiêu chí tổng hợp về cảnh huống ngôn ngữ, đó là: tiêu chí về lượng, tiêu chí về chất và tiêu chí về thái độ ngôn ngữ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Tiêu chí về lượng gồm: Số lượng ngôn ngữ trong xã hội đa ngữ, số lượng biến thể ngôn ngữ trong xã hội đa phương ngữ; Số lượng người sử dụng từng ngôn ngữ, biến thể ngôn ngữ trong quan hệ với số lượng chung cư dân khu vực đó; Phạm vi giao tiếp của từng ngôn ngữ trong quan hệ chung với số lượng các phạm vi giao tiếp; Số lượng ngôn ngữ, biến thể ngôn ngữ nổi trội về mặt chức năng. - Tiêu chí về chất gồm các thông số: Các ngôn ngữ trong xã hội đa ngữ có phải là biến thể của một ngôn ngữ, hay là các ngôn ngữ độc lập; Quan hệ giữa các ngôn ngữ về cấu trúc và cội nguồn: các ngôn ngữ giống nhau hay khác nhau về loại hình, cội nguồn, mức độ quan hệ cội nguồn; Tính chất cân bằng hay không cân bằng về chức năng của các ngôn ngữ.

- Tiêu chí về thái độ ngôn ngữ thể hiện thái độ của cư dân đối với với từng ngôn ngữ, biến thể của ngôn ngữ của cộng đồng mình hay cộng đồng khác về tính hữu ích, giá trị văn hóa Ở Việt Nam, nghiên cứu ngôn ngữ DTTS từ lâu đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho các nhà khoa học. Lĩnh vực này không chỉ thu hút những chuyên gia về ngôn ngữ học mà còn tập hợp được một đội ngũ những nhà nghiên cứu từ khắp các chuyên ngành khác nhau. Trong đó, nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ luôn được các nhà khoa học quan tâm. Năm 2002, Viện Ngôn ngữ học cho xuất bản công trình Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam.

Trong tài liệu này, các tác giả đã phân tích, đánh giá một cách kĩ lưỡng, khảo sát cụ thể tỉ mỉ nhằm đưa ra những đặc điểm về cảnh huống trong bức tranh ngôn ngữ ở nước ta. Nguyễn Đức Tồn với công trình Cảnh huống và chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế (2016) đã đưa ra khá đầy đủ, hệ thống những cơ sở lí luận, thực tiễn, kinh nghiệm về lĩnh vực nghiên cứu này ở hai nước Liên bang Nga và Việt Nam. Tác giả đã chỉ ra những đặc điểm về cảnh huống ngôn ngữ của 3 vùng Đông Bắc, Trung Bộ, Nam Bộ, từ đó đưa ra những kiến nghị và giải pháp đối Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] với chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam. Tuy vậy, công trình này mới chỉ nghiên cứu dựa trên một vài trường hợp cụ thể (như Thái Nguyên, Hà Giang, Đắc Lăk) mà chưa nghiên cứu sâu bức tranh chung về cảnh huống ngôn ngữ của một khu vực nhỏ hơn địa giới tỉnh (các huyện).

Ngôn ngữ, chữ viết các DTTS ở Việt Nam (những vấn đề chung) (2016) do các tác giả Nguyễn Hữu Hoành, Nguyễn Văn Lợi, Tạ Văn Thông biên soạn đã dành một dung lượng khá lớn trình bày về cảnh huống ngôn ngữ các DTTS ở Việt Nam. Các tác giả đã trích dẫn nhiều khái niệm cảnh huống ngôn ngữ của một số nhà nghiên cứu, từ đó chỉ ra rõ các nội dung của cảnh huống ngôn ngữ nói chung. Các tác giả cũng đi sâu phân tích các đặc điểm của cảnh huống ngôn ngữ Việt Nam như đặc điểm về số lượng dân tộc, ngôn ngữ, đặc điểm về quan hệ cội nguồn, loại hình, đặc điểm về sự hình thành và phát triển của các dân tộc, ngôn ngữ, thái độ ngôn ngữ ở các cộng đồng dân tộc ở Việt Nam. Tuy vậy, đây đều là những cơ sở lí luận chung, tập thể tác giả chưa đi sâu nghiên cứu tình hình sử dụng ngôn ngữ ở một địa bàn cụ thể.

Nghiên cứu về cảnh huống ngôn ngữ ở một địa phương cụ thể gần đây cũng đã có nhiều công trình khoa học, đặc biệt là những nghiên cứu của các học viên cao học, nghiên cứu sinh. Ba luận văn Thạc sĩ Cảnh huống ngôn ngữ ở Hà Giang (Nguyễn Thị Thanh Huyền, 2001) Cảnh huống ngôn ngữ ở Thái Nguyên ( Dương Thị Thanh Hoa, 2010), Cảnh huống ngôn ngữ ở huyện Sìn Hồ tỉnh Lai Châu (Nguyễn Thái Dũng, 2015) cùng với bài báo Một vài đặc điểm về cảnh huống ngôn ngữ ở huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La (Bùi Thanh Hoa) và khóa luận tốt nghiệp Tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Nùng ở huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang (Nông Thị Ánh, 2018) là những công trình đã nghiên cứu cảnh huống ngôn ngữ ở một địa phương, cụ thể là trong phạm vi một huyện, tỉnh. Các tác giả đã chỉ ra tình hình sử dụng ngôn ngữ của các dân tộc tại các địa phương Hà Giang, Thái Nguyên, Yên Thế, Thuận Châu,. trong các hoàn cảnh, với các mục đích khác nhau như giao tiếp, học tập, giáo dục, buôn bán, truyền thông.

từ đó phân tích, lí giải nguyên nhân và đưa ra một số kiến nghị Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] về chính sách ngôn ngữ. Những công trình này có ý nghĩa quan trọng, là cơ sở để các nhà hoạch định chính sách đưa ra những biện pháp cụ thể về chính sách ngôn ngữ ở các địa phương kể trên. Là một trong những đặc điểm quan trọng trong việc xác lập cảnh huống ngôn ngữ, tình hình sử dụng ngôn ngữ cũng là một đối tượng nghiên cứu được nhiều nhà khoa học quan tâm như Hoàng Văn Ma với Cảnh huống tiếng Nùng (2002); Phạm Văn Hảo, Vũ Bá Hùng và Hà Quang Năng với bài nghiên cứu Cảnh huống tiếng Thái (2002),. Nguyễn Hữu Hoành đã cho công bố nhiều bài viết như Tình hình sử dụng ngôn ngữ của người Hmông, Tình hình giao tiếp ngôn ngữ của các DTTS trên địa bàn xã Noong Lay, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La.

Hay như tác giả Tạ Văn Thông với bài Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong trường tiểu học Chiềng Xôm; Tạ Văn Thông và Nguyễn Hữu Hoành với bài Đời sống ngôn ngữ của người Dao cũng là những nghiên cứu có nhiều đóng góp.