chương 1 kết hợp với thông tin thu được từ các phương pháp điều tra xã hội học, chương 2 của bài nghiên cứu trình bày tình hình bảo tồn ngôn ngữ của cộng đồng người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu trên phương diện văn hóa. Trong chương 2 này, chúng tôi đào sâu việc bảo tồn ngôn ngữ thông qua việc thờ cúng trong gia đình, trong các cơ sở thờ tự công cộng và thông qua các hoạt động được tổ chức trong ngày tết Nguyên Tiêu của họ. + Chương 3: Tình hình bảo tồn ngôn ngữ của cộng đồng người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng trên bình diện giáo dục Trong chương 3 này chúng tôi tiếp tục trình bày việc bảo tồn ngôn ngữ trên phương diện giáo dục. Chúng tôi tìm hiểu tầm quan trọng của việc giáo dục trong gia đình và giáo dục trong trường học đối với việc bảo tồn ngôn ngữ của cộng đồng người Hoa nơi đây.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN Dân tộc Hoa là một trong 54 dân tộc anh em ở Việt Nam. Những tinh hoa văn hóa của người Hoa đã làm phong phú thêm nền văn hóa của Việt Nam và đồng thời họ cũng có rất nhiều những đóng góp trong công cuộc xây dựng đất nước, xã hội Việt Nam. Do đó, nghiên cứu về các cộng đồng người Hoa ở Việt Nam cũng đã trở thành một đề tài thu hút nhiều học giả quan tâm. Bên cạnh việc nghiên cứu về những giá trị văn hóa thì việc nghiên cứu về ngôn ngữ của các cộng đồng người Hoa cũng có những giá trị nhất định trong việc tìm hiểu và bảo tồn văn hóa của họ.
Ở phần này, nhóm thực hiện muốn cung cấp một bức tranh tổng quan về cộng đồng người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng cũng như làm rõ việc sử dụng ngôn ngữ của Cộng đồng này để phục vụ cho những nghiên cứu tiếp theo. Tổng quan về thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng Hình 1: Bản đồ thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng (Nguồn: Cổng thông tin điện tử thị xã Vĩnh Châu) Vĩnh Châu là một trong những thị xã ven biển của tỉnh Sóc Trăng, phía Đông và Nam giáp biển Đông, phía Tây giáp tỉnh Bạc Liêu, phía Bắc giáp huyện Mỹ Xuyên và Trần Đề. Thị xã Vĩnh Châu có bờ biển dài 43km, tổng diện tích 4. Về đơn vị hành chính, thị xã Vĩnh Châu có 4 phường (phường 1, phường 2, phường Vĩnh Phước, phường Khánh Hòa) và 6 xã (Lai Hòa, Vĩnh Tân, Vĩnh Hiệp, Hòa Đông, Lạc Hòa, Vĩnh 12 Hải) với 97 ấp, khóm, 36.937 hộ dân và 165.334 người vào năm 2015.
Trong số đó dân tộc người Hoa có 6.456 người, chiếm 17,81% dân số. Người Hoa tại huyện Vĩnh Châu đa số là người Triều Châu.4 Với vị trí địa lý thuận lợi về hệ thống giao thông đường thủy, đường bộ thông suốt đã tạo điều kiện cho việc giao lưu và phát triển nền kinh tế ven biển và là vị trí chiến lược hết sức quan trọng trong bảo vệ quốc phòng - an ninh của tỉnh. Đây là điều kiện cho Vĩnh Châu phát triển tiềm năng, thế mạnh về nông nghiệp, thuỷ hải sản và du lịch; là tiền đề hình thành các vùng sinh thái trọng điểm, với khí hậu đặc thù phát triển mạnh các nghề nuôi trồng, đánh bắt thuỷ hải sản và phát triển nông nghiệp đặc thù nổi tiếng như: tôm sú, cá kèo, nghêu, artemia, muối, củ cải trắng, củ hành tím, tỏi …5 Hệ thống sông ngòi, kênh rạch tương đối chằng chịt. Sông Mỹ Thanh là tuyến đường thủy quan trọng nối liền từ cửa biển Mỹ Thanh qua sông Vàm Lẽo đến trung tâm tỉnh Bạc Liêu.
Hệ thống giao thông đường bộ tuyến Quốc lộ Nam Sông Hậu là đầu mối giao thông quan trọng trong việc phát triển kinh tế và giao lưu hàng hóa, dịch vụ nối kết với vùng kinh tế phát triển ven sông Hậu và tuyến đường Tỉnh 935 (đi Sóc Trăng) đã tạo điều kiện phát triển tiềm năng, lợi thế trong việc thúc đẩy nền kinh tế giữa các vùng trong khu vực, hình thành tam giác kinh tế động lực của tỉnh Sóc Trăng.6 Đặc trưng văn hóa cộng đồng Vĩnh Châu là người Kinh, Khmer, Hoa sống đan xen lẫn nhau và có truyền thống đoàn kết, yêu thương giúp đỡ lẫn nhau trong sản xuất và đời sống. Địa hình người Hoa Triều Châu định cư tại Vĩnh Châu chủ yếu là trên đất giồng, có đoạn là đất giồng cát, có đoạn là đất cát pha nhưng đất giồng cát là chủ yếu. Dãy đất giồng cát dọc theo ven biển trải dài từ xã Vĩnh Hải đến phường Hiệp Thành, thành phố Bạc Liêu, dài khoảng 50km. Khái quát về cộng đồng người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng Ở nội dung này, chúng tôi sẽ tập trung cung cấp những thông tin khái quát về nguồn gốc hình thành, điều kiện kinh tế, xã hội.
của cộng đồng người Hoa tại tỉnh Sóc Trăng nói chung và thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng nói riêng. 4 Địa chí tỉnh Sóc Trăng 5 Cổng thông tin điện tử thị xã Vĩnh Châu 6 Cổng thông tin điện tử thị xã Vĩnh Châu 7 Trương Anh Tiến, Dạy Hoa văn của người Hoa nhóm Triều Châu tại Đồng bằng sông Cửu Long (nghiên cứu trường hợp xã Vĩnh hải, huyện Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng) 13 1. Nguồn gốc hình thành Những dòng người Hoa từ miền Nam Trung Quốc đã di cư đến Nam Bộ nói chung, đến vùng Đồng bằng sông Cửu Long và phần đất phía Tây sông Hậu nói riêng vào khoảng cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII và kéo dài cho đến năm 1949, trước khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập. Trong quá trình nhập cư ở tỉnh Sóc Trăng , người Hoa thuộc các nhóm ngôn ngữ địa phương (chủ yếu là người Triều Châu và người Quảng Đông) sớm đã hòa nhập vào người Khmer và người Kinh để xúc tiến công cuộc khai khẩn đất đai, phát triển sản xuất và thúc đẩy việc trao đổi, buôn bán với cả bên trong và ngoài cộng đồng.
Theo “Người Hoa ở Nam Bộ” của Phan An, người Hoa ở Nam Bộ có nguồn gốc từ sự di dân của người Hán ở duyên hải phía Nam Trung Quốc nhập cư vào miền Nam Việt Nam qua nhiều thời kỳ và kéo dài trong nhiều thế kỷ. Đó là những nông dân, thợ thủ công, binh lính, thương nhân, quan lại,… mà đa số là do nghèo đói và loạn lạc, đã rời bỏ đất nước Trung Hoa tìm đất mưu sinh. Cộng đồng người Hoa nơi đây hình thành do sự gặp gỡ của hai nhóm Dương Ngạn Địch (Mỹ Tho) và Mạc Cửu (Hà Tiên). Sau khi được chúa Nguyễn cấp phép thì hai nhóm người Hoa này đã cùng với một bộ phận người Việt, người Khmer tiến hành công cuộc khai hoang và biến Mỹ Tho và Hà Tiên trở thành những vùng đất trù phú, buôn bán tấp nập.
Tuy nhiên người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng lại không thuộc hai nhóm người Hoa này. Người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng di cư sang Việt Nam bắt đầu vào đầu thế kỉ XX theo hai con đường là đường bộ và đường biển. Họ đi bằng đường bộ là do chạy nạn và đi bằng đường biển là vì mưu sinh. Những người Hoa này chủ yếu đến từ tỉnh Quảng Đông và họ di cư thẳng vào vùng đất Vĩnh Châu.
Vĩnh Châu là nơi thuận lợi đường thủy, đường biển, vì thế đã thu hút cộng đồng người Hoa gốc Triều Châu đến định cư. Thời gian đầu cộng đồng người Hoa nơi đây sống tập trung ở vùng ven biển, chủ yếu là làm nông. Họ sống tập trung tại một khu vực riêng, chưa có sự cộng cư với các dân tộc khác. Qua thời gian, các khu dân cư của người Hoa dần được hình thành.
Họ có vai trò rất quan trọng trong việc góp phần hình thành và phát triển các thị tứ, thành phố ở tỉnh Sóc Trăng trong các thời kỳ lịch sử từ trước đến nay. 14 Quá trình hình thành cộng đồng người Hoa ở Vĩnh Châu còn là quá trình hòa hợp giữa người Hoa với các dân tộc anh em khác. Đó là sự giao lưu kinh tế, văn hóa, quan hệ cộng cư, quan hệ hôn nhân giữa người Hoa với người Việt và Khmer - các dân tộc vốn có mặt ở đây từ khá sớm. Quá trình này tạo nên một bức tranh sinh động về ngôn ngữ, phong tục tập quán,… 1.
Dân số Theo Niên giám thống kê tỉnh Sóc Trăng năm 2017, toàn thị xã Vĩnh Châu có 166.517 người, là nơi có số lượng người Hoa đông nhất ở tỉnh Sóc Trăng. Điều này cũng dễ hiểu vì Vĩnh Châu là một trong những nơi mà người Hoa đặt chân đến đầu tiên. Hơn nữa đây là vùng đất được xem là có điều kiện thuận lợi bậc nhất của tỉnh, người Hoa đã đến đây sinh sống và định cư lâu dài. Ở thị xã Vĩnh Châu, người Kinh là 48.924 người chiếm 29,38%, người Khmer 88.006 người chiếm 52,85%, người Hoa 29.551 người chiếm 17,75%, còn lại là các dân tộc khác.
Số lượng (người) Tỉ lệ (%) Kinh 48.517 100 Bảng 1: Số lượng và tỉ lệ dân cư ở Thị xã Vĩnh Châu phân theo dân tộc năm 2017 (Nguồn: Niên giám thống kê Sóc Trăng 2017) Người Hoa ở Vĩnh Châu phân bố khắp các phường xã trong thị xã. Tuy nhiên mật độ giữa các phường xã là không giống nhau. Có nơi rất đông nhưng cũng có nơi rất ít. Điển hình như người Hoa sinh sống đông nhất là ở phường 1 (6.629 người) và ít nhất là ở xã Vĩnh Hiệp (48 người).
Có thể hình dung dân số trung bình dân tộc phân theo phường/xã của thị xã năm 2017 qua bảng số liệu sau: 15 Xã, phường Tổng số Kinh Khmer Hoa Phường 1 16.369 Phường Vĩnh Phước 23.053 Phường Khánh Hòa 10.551 Bảng 2: Thống kê dân số các dân tộc ở thị xã Vĩnh Châu năm 2017 (Nguồn: Thống kê niên giám tỉnh Sóc Trăng, Nhà xuất bản Thống kê, 2018) 1. Đời sống kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội *Kinh tế Người Hoa ở thị xã Vĩnh Châu, tỉnh Sóc Trăng sống tập trung thành một địa bàn, chủ yếu là khu vực chợ - trung tâm của các phường, xã của thị xã Vĩnh Châu. Người Hoa nơi đây chủ yếu làm kinh doanh, mua bán. Họ kinh doanh những mặt hàng nhu yếu phẩm cần thiết cho sinh hoạt hằng ngày.
Ngoài ra, phần lớn các quán ăn trong địa bàn cũng là của người Hoa với những thức ăn truyền thống của người Hoa như mì gia, hủ tiếu,… Không chỉ kinh doanh những ngành cung cấp sản phẩm cho những sinh hoạt trong đời sống hằng ngày, người Hoa nơi đây còn tham gia vào các ngành dịch vụ.