Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu tính đa hình của một số gen ở phụ nữ loãng xương sau mãn kinh

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tính đa hình gen ở phụ nữ loãng xương sau mãn kinh, góp phần hiểu rõ cơ chế bệnh và hướng điều trị hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Thu Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thanh Hương
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Nội - Xương Khớp
• Đề tài: Nghiên Cứu Tính Đa Hình Gen Ở Phụ Nữ Loãng Xương Sau Mãn Kinh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tổng quan loãng xương và loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh
• 1.2. Định nghĩa loãng xương
• 1.3. Chẩn đoán loãng xương
• 1.4. Sinh lý học quá trình phát triển xương
• 1.5. Định nghĩa mãn kinh
• 1.6. Ảnh hưởng của mãn kinh đến loãng xương
• 1.7. Dịch tễ học loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh
• 1.8. Một số yếu tố liên quan đến mật độ xương và loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh
• 1.9. Gen và loãng xương
• 1.10. Tổng quan về gen MTHFR và SNP rs1801133
• 1.11. Tổng quan về gen LRP5 và SNP rs41494349
• 1.12. Tổng quan về gen FTO và SNP 1121980
• 1.13. Các kỹ thuật sinh học phân tử phân tích gen
• 1.13.1. Kỹ thuật PCR
• 1.13.2. Phương pháp ARMS-PCR
• 1.13.3. Kỹ thuật RFLP-PCR
• 1.13.4. Kỹ thuật giải trình tự gen trực tiếp
• 2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.1. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.2.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.3.2. Phương pháp chọn mẫu
• 2.3.3. Quy trình phỏng vấn và khám lâm sàng
• 2.3.4. Đo BMD theo phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép
• 2.3.5. Quy trình lấy máu phân tích gen và bảo quản
• 2.3.6. Các bước tiến hành phân tích gen
• 2.3.7. Các biến số nghiên cứu
• 2.3.8. Sai số và khống chế sai số
• 2.3.9. Phân tích và xử lý số liệu
• 2.3.10. Đạo đức nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phân bố tần số kiểu gen và alen của đa hình gen MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 của đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Nồng độ DNA và độ tinh sạch trung bình
• 3.4. Kiểu gen và alen của đa hình gen MTHFR rs1801133
• 3.5. Kiểu gen và alen của đa hình gen LRP5 rs41494349
• 3.6. Kiểu gen và alen của đa hình gen FTO rs1121980
• 3.7. Phân bố kiểu gen và alen của đa hình MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 của nhóm phụ nữ sau mãn kinh loãng xương với nhóm không loãng xương
• 3.8. Phân bố kiểu gen và alen của đa hình MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 của nhóm phụ nữ sau mãn kinh loãng xương với nhóm giảm mật độ xương và nhóm mật độ xương bình thường
• 3.9. Mối liên quan giữa tính đa hình gen MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 với mật độ xương và các yếu tố nguy cơ loãng xương
• 3.9.1. Mối liên quan giữa kiểu gen và mật độ xương của đối tượng nghiên cứu
• 3.9.2. Mối liên quan giữa kiểu gen và các yếu tố nguy cơ loãng xương
• 3.9.3. Tương quan 2 biến của một số yếu tố nguy cơ với mật độ xương
• 3.9.4. Tương quan đa biến của các yếu tố nguy cơ loãng xương và mật độ xương
• 3.9.5. Tương quan tuyến tính đơn biến của các đa hình gen với mật độ xương
• 3.9.6. Tương quan đa biến giữa các đa hình gen MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 và một số yếu tố liên quan với mật độ xương
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan loãng xương và loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh

Phần này cung cấp cái nhìn tổng quan về loãng xương, đặc biệt là ở phụ nữ sau mãn kinh. Loãng xương là bệnh lý đặc trưng bởi sự giảm mật độ xương và tổn thương cấu trúc xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương. Phụ nữ sau mãn kinh là nhóm đối tượng có nguy cơ cao do sự suy giảm hormone estrogen. Phần này cũng đề cập đến dịch tễ học và các yếu tố liên quan đến mật độ xương như tuổi tác, di truyền, và lối sống.

1.1 Định nghĩa loãng xương

Loãng xương được WHO định nghĩa là bệnh lý đặc trưng bởi sự giảm mật độ xương và tổn thương cấu trúc xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương. Định nghĩa này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đo mật độ xương để đánh giá nguy cơ gãy xương. Bệnh lý này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe phụ nữ, đặc biệt là sau mãn kinh.

1.2 Chẩn đoán loãng xương

Chẩn đoán loãng xương dựa trên việc đo mật độ xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA). Chỉ số T-score được sử dụng để đánh giá mức độ loãng xương. Các vị trí đo mật độ xương bao gồm cổ xương đùi, đầu trên xương đùi, và cột sống thắt lưng. Phần này cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc sử dụng giá trị tham chiếu phù hợp với dân tộc và giới tính.

II. Nghiên cứu tính đa hình gen ở phụ nữ loãng xương sau mãn kinh

Phần này tập trung vào nghiên cứu gen liên quan đến loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Các đa hình gen như MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, và FTO rs1121980 được nghiên cứu để xác định mối liên hệ với mật độ xương. Các kỹ thuật phân tích gen như PCR, ARMS-PCR, và RFLP-PCR được sử dụng để xác định biến thể gen.

2.1 Tính đa hình gen MTHFR rs1801133

Đa hình gen MTHFR rs1801133 có liên quan đến sự giảm mật độ xương do ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa homocysteine. Nghiên cứu cho thấy người mang alen T có nguy cơ cao hơn. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh.

2.2 Tính đa hình gen LRP5 rs41494349

Đa hình gen LRP5 rs41494349 ảnh hưởng đến con đường tín hiệu Wnt/β-catenin, liên quan đến quá trình tạo xương. Nghiên cứu chỉ ra rằng alen R của gen này có liên quan đến mật độ xương thấp hơn, đặc biệt ở người châu Á.

2.3 Tính đa hình gen FTO rs1121980

Đa hình gen FTO rs1121980 liên quan đến sự cân bằng giữa khối lượng xương và chất béo. Nghiên cứu cho thấy kiểu gen đồng hợp tử lặn TT có nguy cơ gãy xương cao hơn. Đây là nghiên cứu đầu tiên về gen này ở phụ nữ Việt Nam.

III. Mối liên quan giữa tính đa hình gen và mật độ xương

Phần này phân tích mối liên quan giữa các đa hình gen và mật độ xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Kết quả cho thấy sự tương quan đáng kể giữa biến thể gen và tình trạng loãng xương. Các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, chỉ số BMI, và hoạt động thể lực cũng được xem xét.

3.1 Mối liên quan giữa gen MTHFR rs1801133 và mật độ xương

Nghiên cứu chỉ ra rằng đa hình gen MTHFR rs1801133 có liên quan đến mật độ xương thấp hơn, đặc biệt ở nhóm phụ nữ loãng xương. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc kiểm soát nồng độ homocysteine trong điều trị loãng xương.

3.2 Mối liên quan giữa gen LRP5 rs41494349 và mật độ xương

Đa hình gen LRP5 rs41494349 có ảnh hưởng đến mật độ xương thông qua con đường tín hiệu Wnt/β-catenin. Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt ở người châu Á.

3.3 Mối liên quan giữa gen FTO rs1121980 và mật độ xương

Đa hình gen FTO rs1121980 có liên quan đến sự mất cân bằng giữa khối lượng xương và chất béo. Nghiên cứu cho thấy kiểu gen TT có nguy cơ gãy xương cao hơn, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này có giá trị khoa học và thực tiễn cao trong việc hiểu rõ hơn về tác động gen đối với loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong chẩn đoán, điều trị, và phòng ngừa loãng xương. Đặc biệt, việc xác định biến thể gen giúp cá nhân hóa các phương pháp điều trị, nâng cao hiệu quả và giảm chi phí y tế.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Loãng xương (osteoporosis) là một rối loạn chuyển hóa xương mang tính hệ thống phổ biến toàn cầu, đặc trưng bởi sự suy giảm mật độ khoáng xương (Bone Mineral Density - BMD), thoái hóa vi cấu trúc mô xương và gia tăng tính dễ gãy. Theo phân tích gộp năm 2021 của Nader Salari và cộng sự trên 800.457 phụ nữ thuộc 70 công trình nghiên cứu quốc tế, tỷ lệ loãng xương toàn cầu ở nữ giới chạm mức 23,1%, trong đó khu vực châu Á ghi nhận tỷ lệ cao nhất là 24,3% so với châu Âu (19,8%) và châu Mỹ (15,1%). Tại Việt Nam, các công bố dịch tễ học lâm sàng của tác giả Hồ Phạm Thục Lan (2011) tại TP. Hồ Chí Minh ghi nhận tỷ lệ loãng xương cổ xương đùi ở phụ nữ sau mãn kinh là 28,6%, trong khi nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hương (2009) tại khu vực miền Bắc chỉ ra tỷ lệ loãng xương tại cổ xương đùi là 23,1% và cột sống thắt lưng lên tới 49,5%. Gánh nặng kinh tế - y tế này thúc đẩy nhu cầu cấp thiết trong việc phát hiện sớm các chỉ dấu sinh học dự báo nguy cơ mất xương.

Các nghiên cứu dịch tễ học di truyền trên các cặp sinh đôi và phả hệ khẳng định yếu tố di truyền đóng góp từ 50% đến 85% vào sự biến thiên của mật độ khoáng xương cá thể. Dù các nghiên cứu liên kết toàn hệ gen (GWAS) quy mô lớn như công trình của Morris và cộng sự (2019) đã định vị được 518 locus liên quan mật thiết đến BMD, việc triển khai GWAS toàn diện tại các quốc gia đang phát triển còn gặp nhiều rào cản chi phí. Do đó, phương pháp tiếp cận các gen ứng viên (candidate gene approach) đóng vai trò chiến lược. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn hiện nay là tính đặc thù quần thể của các biến thể di truyền: phần lớn dữ liệu trước đây được thiết lập trên người da trắng (Caucasian) hoặc các quần thể Đông Á (Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc), trong khi hồ sơ đa hình nucleotide đơn (Single Nucleotide Polymorphism - SNP) và mối liên quan kiểu hình - kiểu gen ở phụ nữ sau mãn kinh Việt Nam chưa từng được khảo sát hệ thống.

Luận án tiến sĩ y học của nghiên cứu sinh Trần Thị Thu Huyền (chuyên ngành Nội Cơ Xương Khớp, Trường Đại học Y Hà Nội) với đề tài "Nghiên cứu tính đa hình của một số gen ở phụ nữ loãng xương sau mãn kinh" là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp dữ liệu lâm sàng, đo mật độ xương chuẩn hóa bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) và phân tích sinh học phân tử trên 3 gen ứng viên then chốt: MTHFR rs1801133 (C677T), LRP5 rs41494349 (Q89R) và FTO rs1121980.

Nghiên cứu vận hành trên hai câu hỏi và giả thuyết khoa học cốt lõi:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Tần số phân bố alen và kiểu gen của 3 đa hình MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349 và FTO rs1121980 ở phụ nữ sau mãn kinh Việt Nam diễn ra như thế nào, và có tuân theo quy luật cân bằng di truyền Hardy-Weinberg hay không?
   • Giả thuyết 1 (H1): Tần số alen đột biến (alen T của MTHFR, alen G/R của LRP5, alen T của FTO) ở phụ nữ loãng xương sau mãn kinh có sự sai biệt rõ rệt so với nhóm không loãng xương và mang đặc trưng cấu trúc di truyền riêng của quần thể người Việt.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tương quan độc lập và kết hợp giữa các biến thể đơn nucleotide nói trên với giá trị BMD tại 3 vị trí giải phẫu trọng yếu (cổ xương đùi, đầu trên xương đùi, cột sống thắt lưng) sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nhân trắc học lâm sàng là bao nhiêu?
   • Giả thuyết 2 (H2): Các kiểu gen biến thể làm gia tăng có ý nghĩa thống kê nguy cơ suy giảm BMD thông qua các rối loạn con đường chuyển hóa folat-homocysteine, ức chế tín hiệu tạo xương Wnt/β-catenin và mất cân bằng trục biệt hóa tế bào mỡ - tế bào tạo xương.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên 3 trụ cột cơ chế phân tử: chu trình chuyển hóa folat - homocysteine điều biến chất nền xương (MTHFR), con đường truyền tín hiệu Wnt/β-catenin chuẩn điều hòa tạo cốt bào (LRP5), và trục tăng trưởng GDF11-FTO-PPARγ điều khiển sự biệt hóa tế bào gốc trung mô (FTO). Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ đề tài quỹ NAFOSTED (mã số 106-YS.29), sử dụng cỡ mẫu đại diện tại miền Bắc Việt Nam, đối chiếu mật độ xương đỉnh tham chiếu nội địa chuẩn hóa (pBMD = 0,80 ± 0,10 g/cm² tại cổ xương đùi trên máy Hologic) nhằm xác lập giá trị chẩn đoán T-score chính xác tuyệt đối cho phụ nữ Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy bức tranh đa chiều và nhiều tranh luận về ảnh hưởng của các đa hình gen lên mật độ khoáng xương và nguy cơ gãy xương:

Đối với gen MTHFR (Methylenetetrahydrofolate Reductase, vị trí nhiễm sắc thể 1p36.3), biến thể rs1801133 (chuyển đổi C sang T tại vị trí 677, dẫn đến thay thế acid amin Alanin bằng Valin tại codon 222) làm giảm bền nhiệt và suy giảm hoạt tính enzyme. Người mang kiểu gen đồng hợp tử đột biến 677TT bị mất tới 70% hoạt tính enzyme so với kiểu gen hoang dã 677CC, trong khi kiểu gen dị hợp tử 677CT giảm 30-40% hoạt tính. Nghiên cứu thuần tập của Bo Abrahamsen và cộng sự (2003) trên 1.748 phụ nữ Đan Mạch chỉ ra người mang kiểu gen TT có mật độ xương thấp rõ rệt tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi. Phân tích gộp của Hong-Zhuo Li và cộng sự (2016) trên 33.045 đối tượng và tổng quan của Xiao-Chen và cộng sự (2020) xác nhận alen T làm tăng nguy cơ loãng xương theo mô hình đồng trội (OR = 2,36; 95%CI: 1,81-3,08). Tuy nhiên, các phát hiện này tồn tại mâu thuẫn khi nghiên cứu của Guan và cộng sự (2014) và đặc biệt là công trình của Soewarlan W.P và cộng sự tại Indonesia (quần thể Đông Nam Á tương đồng) lại không phát hiện mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa SNP rs1801133 và BMD, phản ánh sự tương tác phức tạp giữa kiểu gen và tình trạng dinh dưỡng folat theo từng vùng địa lý.

Đối với gen LRP5 (Low-Density Lipoprotein Receptor-Related Protein 5, vị trí 11q13.4), đa hình rs41494349 (Q89R) là biến thể đặc thù chủng tộc: rất hiếm gặp ở người da trắng nhưng xuất hiện phổ biến ở quần thể châu Á. Các công trình của Tomohiko Urano (2006) trên 357 phụ nữ Nhật Bản, Jung-Min Koh (2003) trên 219 nam giới Hàn Quốc, và Zhen-Lin Zhang (2005) trên 647 phụ nữ mãn kinh Trung Quốc đều đồng thuận rằng người mang alen R có BMD cổ xương đùi thấp hơn đáng kể nhóm không mang alen R (p < 0,05). Ngược lại, nghiên cứu của Anong Kitjaroentham và cộng sự (2016) trên 277 phụ nữ mãn kinh Thái Lan lại không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê.

Đối với gen FTO (Fat Mass and Obesity-Associated, vị trí 16q12.2), SNP rs1121980 nằm tại intron 1 liên quan mật thiết đến chuyển hóa mỡ và xương. Trong khi nghiên cứu của Gaurav Garg và cộng sự (2014) trên 1.044 phụ nữ Thụy Điển không tìm thấy mối liên quan giữa rs1121980 và BMD, nghiên cứu đột phá của Bích Trần và cộng sự (2013) tại Úc lại chứng minh: "Phụ nữ có kiểu gen đồng hợp tử lặn TT của SNP rs1121980 có nguy cơ gãy cổ xương đùi cao hơn 2,06 lần so với nhóm phụ nữ có kiểu gen đồng hợp tử CC (OR = 2,06; 95%CI: 1,17-3,62; p = 0,02)".

Luận án của NCS. Trần Thị Thu Huyền được định vị tại giao điểm học thuật then chốt: giải quyết dứt điểm các mâu thuẫn dịch tễ học di truyền tại khu vực Đông Nam Á, cung cấp bằng chứng thực nghiệm đầu tiên về bộ ba gen MTHFR - LRP5 - FTO trên người Việt Nam, đóng góp dữ liệu đối sánh trực tiếp với các quần thể Đông Á và người da trắng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc 3 lý thuyết nền tảng trong y học phân tử và sinh lý bệnh học xương:

1. Mở rộng lý thuyết chu trình chuyển hóa Folat - Homocysteine của Goyette et al. (1995) và cơ chế tổn thương chất nền xương của Saito & Marumo (2018): Luận án củng cố luận điểm rằng suy giảm hoạt tính enzyme MTHFR do biến thể rs1801133 gây ứ trệ chuyển đổi homocysteine thành methionine, dẫn đến tăng homocysteine huyết thanh. Homocysteine dư thừa ức chế enzyme lysyl oxidase (LOX) thông qua các cytokine trung gian IL-6/JAK2, làm suy giảm liên kết ngang collagen chuỗi ba, đồng thời kích thích các gốc oxy phản ứng (ROS) và Metalloproteinase nền (MMPs) phá hủy chất căn bản vô cơ và hữu cơ của xương.
2. Khẳng định mô hình thụ thể Wnt/β-catenin chuẩn của Saarinen (2011) và Gong et al. (2001): Biến thể LRP5 Q89R gây biến đổi cấu trúc domain ngoại bào thứ nhất của protein LRP5, làm giảm ái lực gắn kết phối tử Wnt hoặc suy giảm khả năng cạnh tranh với các chất ức chế DKK1 và Sclerostin (SOST). Hậu quả là phức hợp Axin-GSK3β không bị ức chế, tiếp tục phosphoryl hóa β-catenin nội bào dẫn đến thoái hóa protein này qua proteasome, ngăn cản sự chuyển vị của β-catenin vào nhân để kích hoạt yếu tố phiên mã TCF/LEF, làm suy giảm quá trình sinh tạo cốt bào.
3. Hiện thực hóa mô hình cạnh tranh số phận tế bào gốc trung mô GDF11-FTO-PPARγ của Shen et al. (2018): Đột biến trên gen FTO làm rối loạn hoạt tính enzyme khử methyl hóa acid nucleic AlkB, kích hoạt nồng độ yếu tố tăng trưởng GDF11 và thụ thể hạt nhân PPARγ, trực tiếp chuyển hướng tế bào gốc trung mô (MSCs) biệt hóa thành tế bào mỡ (adipocytes) thay vì tạo cốt bào (osteoblasts), tạo nên hiện tượng thâm nhiễm mỡ tủy xương và suy giảm khối lượng khoáng.

       [Hoạt hóa Wnt/LRP5 bình thường]                 [Trục GDF11-FTO-PPARγ kích hoạt / LRP5 đột biến]
          Biệt hóa Tạo cốt bào (Osteoblasts)              Biệt hóa Tế bào mỡ (Adipocytes)
         Tăng cường tạo xương & khoáng hóa             Thâm nhiễm mỡ tủy xương & Loãng xương

Khung phân tích độc đáo

Tính độc đáo trong khung phân tích của luận án nằm ở việc tích hợp liên ngành giữa Di truyền học phân tử (Molecular Genetics), Nhân trắc học lâm sàng (Clinical Anthropometry) và Dịch tễ học mật độ quang phổ (DXA Densitometry). Khung phân tích kiểm soát nghiêm ngặt các điều kiện biên (boundary conditions): loại trừ hoàn toàn các nguyên nhân loãng xương thứ phát (bệnh lý tuyến giáp, suy thận mãn, sử dụng corticoid kéo dài), chỉ tập trung vào phụ nữ mãn kinh tự nhiên, từ đó cô lập chính xác hiệu ứng di truyền nội sinh của từng alen đơn lẻ và tương tác đa biến giữa gen với các biến số tuổi, BMI, số năm sau mãn kinh và số lần sinh đẻ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (positivism paradigm) với thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp bệnh - chứng (case-control analytical design) có đối chứng nội bộ nghiêm ngặt.

• Tiêu chuẩn lựa chọn: Phụ nữ sau mãn kinh tự nhiên (vô kinh liên tục ≥ 12 tháng), đồng thuận tham gia nghiên cứu, có đầy đủ dữ liệu đo mật độ xương DXA và mẫu bệnh phẩm sinh học.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Mãn kinh nhân tạo (cắt buồng trứng/tử cung trước tuổi mãn kinh), loãng xương thứ phát do bệnh lý nội tiết (cường giáp, cường cận giáp, Cushing), suy giảm chức năng gan/thận nặng, bất động kéo dài, tiền sử sử dụng glucocorticoid, bisphosphonate hoặc liệu pháp hormone thay thế trong vòng 6 tháng trước nghiên cứu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình kỹ thuật được chuẩn hóa đồng bộ qua 4 công đoạn thực nghiệm khép kín:

1. Đo mật độ khoáng xương (BMD): Sử dụng hệ thống hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) tiêu chuẩn Hologic tại 3 vị trí giải phẫu chuẩn quốc tế: Cổ xương đùi (CXĐ), Đầu trên xương đùi (ĐTXĐ) và Cột sống thắt lưng (CSTL từ L1-L4). Chỉ số T-score được tính toán dựa trên trị số pBMD chuẩn của phụ nữ trẻ Việt Nam miền Bắc (pBMD cổ xương đùi = 0,80 ± 0,10 g/cm²).
2. Thu thập mẫu và tách chiết DNA: Máu toàn phần chống đông bằng EDTA được bảo quản ở -20°C. DNA tổng số được tách chiết bằng kit thương mại tiêu chuẩn, kiểm tra nồng độ và độ tinh sạch nghiêm ngặt qua quang phổ kế NanoDrop (tỷ lệ A260/A280 đạt chuẩn 1,8 - 2,0).
3. Phân tích kiểu gen sinh học phân tử:
   • Đa hình MTHFR rs1801133 được xác định bằng kỹ thuật ARMS-PCR (Amplification Refractory Mutation System) với cặp mồi chuyên biệt cho alen C (Wild-type) và alen T (Mutant).
   • Đa hình LRP5 rs41494349 và FTO rs1121980 được định type bằng kỹ thuật RFLP-PCR (Restriction Fragment Length Polymorphism), sử dụng các enzyme cắt giới hạn chuyên biệt nhận diện vị trí cắt đặc hiệu.
4. Kiểm chuẩn độ tin cậy bằng giải trình tự gen Sanger trực tiếp: 10% tổng số mẫu ngẫu nhiên đại diện cho tất cả các dạng kiểu gen (đồng hợp tử trội, dị hợp tử, đồng hợp tử lặn) được gửi giải trình tự trực tiếp trên hệ thống máy ABI PRISM 3500 Genetic Analyzer. Kết quả giải trình tự đối chiếu trùng khớp 100% với kết quả ARMS-PCR và RFLP-PCR, khẳng định độ đặc hiệu và giá trị nội tại (internal validity) của quy trình xét nghiệm.

Data và phân tích

• Dữ liệu được xử lý và phân tích trên phần mềm thống kê chuyên dụng SPSS phiên bản 20.0 và R.
• Tần số alen và kiểu gen được kiểm định tính cân bằng di truyền qua định luật Hardy-Weinberg ($\chi^2$ test).
• So sánh biến định tính giữa các nhóm bằng kiểm định Chi-square ($\chi^2$) hoặc Fisher's exact test. So sánh biến định lượng phân phối chuẩn bằng Student's t-test hoặc ANOVA.
• Mô hình hóa mối liên quan qua hồi quy tuyến tính đơn biến (univariable linear regression) và hồi quy tuyến tính đa biến (multivariable linear regression) hiệu chỉnh theo tuổi, chỉ số khối cơ thể (BMI), số năm mãn kinh và tiền sử sản khoa nhằm xác định hệ số hồi quy $\beta$, khoảng tin cậy 95% (95%CI) và mức ý nghĩa thống kê xác lập tại ngưỡng $p < 0,05$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu thực nghiệm của luận án cung cấp các phát hiện đột phá về mặt dịch tễ học di truyền tại Việt Nam:

Chỉ số / Đa hình	Gen MTHFR rs1801133 (C677T)	Gen LRP5 rs41494349 (Q89R)	Gen FTO rs1121980 (T/C)
Vị trí nhiễm sắc thể	1p36.3 (Exon 4)	11q13.4 (Exon 2)	16q12.2 (Intron 1)
Đặc điểm phân bố Alen	Tần số alen T đột biến phân bố đáng kể ở quần thể nghiên cứu	Tần số alen G (R) xuất hiện rõ rệt, khẳng định đặc thù Đông Á	Tần số alen T đột biến phân bố tương đương các nghiên cứu châu Á
Tác động lên giá trị BMD	Kiểu gen TT và CT có liên quan độc lập đến sự suy giảm BMD tại CSTL và CXĐ	Kiểu gen mang alen R (QR/RR) có BMD tại cổ xương đùi thấp hơn nhóm QQ	Kiểu gen TT liên quan đến nguy cơ giảm mật độ khoáng xương
Hồi quy đa biến (Hiệu chỉnh)	Duy trì ý nghĩa thống kê sau khi kiểm soát tuổi, BMI, số năm mãn kinh ($p < 0,05$)	Đóng góp độc lập vào phương sai giảm BMD tại các vị trí chịu lực ($p < 0,05$)	Tác động tương hỗ cùng BMI và thời gian mãn kinh lên khối lượng xương

Chi tiết các phát hiện trọng tâm:

1. Phân bố đa hình MTHFR rs1801133: Tần số alen T và kiểu gen biến thể TT/CT chiếm tỷ lệ cao ở nhóm phụ nữ sau mãn kinh bị loãng xương. Trong mô hình hồi quy đa biến sau khi hiệu chỉnh tuổi và BMI, người mang alen T có BMD cột sống thắt lưng và cổ xương đùi thấp hơn rõ rệt so với người mang kiểu gen CC thuần chủng ($p < 0,05$). Kết quả này hoàn toàn tương thích với phát hiện của Bo Abrahamsen (2003) và Masataka Shiraki (2008), bác bỏ giả thuyết cho rằng quần thể Đông Nam Á không chịu ảnh hưởng của biến thể MTHFR.
2. Tính nhạy cảm của alen LRP5 rs41494349 (Q89R): Luận án chứng minh alen G (mã hóa Arginine - R) xuất hiện phổ biến ở phụ nữ Việt Nam, khác biệt hoàn toàn với người da trắng (nơi đa hình này gần như vắng mặt). Những cá thể mang kiểu gen QR hoặc RR có giá trị mật độ xương tuyệt đối tại cổ xương đùi và đầu trên xương đùi thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với kiểu gen hoang dã QQ ($p < 0,05$), tương đồng với các báo cáo trên người Nhật Bản của Urano (2006) và người Trung Quốc của Zhang (2005).
3. Mối liên hệ giữa FTO rs1121980 với mật độ xương: Phân tích thực nghiệm chỉ ra sự tương tác đa biến giữa đa hình FTO rs1121980 và chỉ số thể trọng BMI lên mật độ khoáng xương. Kiểu gen đồng hợp tử TT thể hiện xu hướng giảm BMD tại các vùng xương bè, củng cố bằng chứng sinh học về sự cạnh tranh biệt hóa dòng tế bào gốc trung mô trong tủy xương.
4. Tác động tích hợp của các yếu tố lâm sàng: Ngoài yếu tố di truyền, nghiên cứu tái khẳng định tốc độ mất xương sau mãn kinh: "Quá trình hủy xương tăng 90% sau mãn kinh trong khi đó quá trình tạo xương chỉ khoảng 45%". Các biến số tuổi cao, thời gian mãn kinh kéo dài, số lần sinh đẻ nhiều tương quan nghịch mạnh mẽ với BMD, trong khi chỉ số BMI đóng vai trò yếu tố bảo vệ cơ học đối với mật độ xương ($p < 0,01$).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác lập bản đồ tần số alen 3 gen chuyển hóa xương trên bản đồ di truyền học người Việt Nam, đóng góp vào ngân hàng dữ liệu nhân chủng học phân tử toàn cầu.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình xét nghiệm phối hợp ARMS-PCR, RFLP-PCR với giải trình tự Sanger, tạo khung kỹ thuật chi phí thấp, độ nhạy và độ đặc hiệu cao, phù hợp triển khai tại các phòng xét nghiệm sinh học phân tử lâm sàng tại các nước đang phát triển.
• Về mặt thực hành lâm sàng: Mở ra hướng tiếp cận y học chính xác (precision medicine) và cá thể hóa điều trị. Việc định type gen MTHFR cho phép phát hiện sớm nhóm phụ nữ có nguy cơ cao suy giảm chất lượng collagen xương. Đáng chú ý, tổn thương do đột biến gen MTHFR có thể được can thiệp điều hòa thông qua liệu pháp bổ sung acid folic, vitamin B6 và B12 để hạ nồng độ homocysteine huyết thanh, mang lại giải pháp phòng ngừa loãng xương chủ động, kinh tế và an toàn trước khi gãy xương xảy ra.
• Về mặt hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để Bộ Y tế và các hội chuyên ngành xây dựng thang điểm dự báo nguy cơ loãng xương tích hợp các chỉ số di truyền và lâm sàng cho phụ nữ Việt Nam.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nội tại không thể tránh khỏi:

1. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang: Chưa theo dõi dọc thuần tập (longitudinal cohort) để đánh giá trực tiếp tốc độ mất xương hàng năm và tỷ lệ biến cố gãy xương mới phát sinh theo thời gian ở từng phân nhóm kiểu gen.
2. Chưa định lượng đồng thời các chỉ dấu sinh học huyết thanh: Nghiên cứu chưa đo trực tiếp nồng độ homocysteine máu, folate huyết thanh, vitamin B12 cũng như các marker chu chuyển xương chuyên sâu (CTX, P1NP) do hạn chế kinh phí, khiến việc luận giải cơ chế sinh hóa trực tiếp trên từng cá thể mang gen đột biến phải dựa vào các bằng chứng gián tiếp từ y văn quốc tế.
3. Giới hạn số lượng gen khảo sát: Mới dừng lại ở 3 SNP ứng viên, chưa bao phủ toàn diện mạng lưới tương tác đa gen (epistasis) phức tạp vốn có của bệnh lý đa yếu tố như loãng xương.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Thiết lập nghiên cứu thuần tập tiến cứu 5-10 năm theo dõi biến cố gãy xương ngoài đốt sống và gãy cổ xương đùi ở nhóm phụ nữ mang kiểu gen nguy cơ (MTHFR 677TT, LRP5 89RR, FTO TT).
• Ứng dụng công nghệ giải trình tự thế hệ mới (Next-Generation Sequencing - NGS) để xây dựng bảng đa gen (Gene Panel) chuyên biệt tầm soát loãng xương cho người Việt Nam.
• Thiết kế thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đánh giá hiệu quả bảo vệ mật độ xương của phác đồ bổ sung folate liều cao trên nhóm phụ nữ sau mãn kinh mang kiểu gen MTHFR 677TT.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là luận án tiến sĩ y học mẫu mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp lâm sàng và sinh học phân tử tại Đại học Y Hà Nội, mở ra hàng loạt trích dẫn trong các nghiên cứu cơ xương khớp và di truyền người tại Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
• Ứng dụng ngành Dược & Công nghệ sinh học: Cung cấp cơ sở dữ liệu để các công ty công nghệ sinh học trong nước phát triển các kit chẩn đoán in-vitro (IVD) SNP đa mồi giá thành rẻ, phục vụ sàng lọc di truyền đại trà.
• Chính sách y tế công cộng: Định hình lại chiến lược phòng chống loãng xương quốc gia, chuyển trọng tâm từ "điều trị triệu chứng sau gãy xương" sang "dự báo nguy cơ di truyền và can thiệp dinh dưỡng sớm".
• Giá trị xã hội: Giảm thiểu tỷ lệ tàn phế, tử vong do gãy xương đùi ở phụ nữ cao tuổi, tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí phẫu thuật thay khớp và chăm sóc y tế dài hạn mỗi năm.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Bác sĩ nội trú: Tiếp cận khung phương pháp luận kết hợp chuẩn hóa giữa đo mật độ xương DXA và các kỹ thuật PCR-RFLP/ARMS-PCR có kiểm chuẩn Sanger.
• Bác sĩ chuyên khoa Cơ Xương Khớp & Lão khoa: Có thêm công cụ phân tầng nguy cơ bệnh nhân, từ đó cá thể hóa chỉ định điều trị thuốc chống hủy xương hoặc kích thích tạo xương dựa trên kiểu hình di truyền.
• Chuyên gia Dinh dưỡng & Y tế Dự phòng: Ứng dụng bằng chứng về tương tác MTHFR - folate để thiết kế các chương trình bổ sung vi chất dinh dưỡng trúng đích cho phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh.
• Nhà hoạch định chính sách y tế: Sử dụng số liệu dịch tễ di truyền chuẩn xác để hoạch định chương trình sàng lọc sức khỏe xương khớp trong chiến lược chăm sóc người cao tuổi quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc chứng minh tính tương thích của mô hình ức chế enzyme MTHFR và cơ chế hủy hoại chất nền xương trên chủng tộc người Việt. Luận án đã mở rộng lý thuyết chu trình chuyển hóa Folat - Homocysteine của Goyette et al. (1995) sang lĩnh vực sinh lý bệnh học xương lâm sàng: xác lập rằng đột biến MTHFR C677T là yếu tố nguy cơ độc lập làm giảm mật độ khoáng xương ở phụ nữ mãn kinh Việt Nam, mở ra triển vọng đảo ngược nguy cơ giảm BMD bằng can thiệp dinh dưỡng bình thường hóa homocysteine máu.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Bo Abrahamsen (2003) tại Đan Mạch hay Zhen-Lin Zhang (2005) tại Trung Quốc vốn sử dụng các giá trị tham chiếu ngoại lai, nghiên cứu này đã thiết lập chỉ số T-score dựa trên mật độ xương đỉnh nội địa (pBMD của phụ nữ miền Bắc đo trên máy Hologic: CXĐ = 0,80 g/cm², CSTL = 0,98 g/cm² do Nguyễn Thị Thanh Hương công bố). Đồng thời, quy trình phân tích gen được kiểm soát chất lượng đa tầng: kết hợp ARMS-PCR/RFLP-PCR với đối chiếu giải trình tự Sanger trực tiếp 100% các dạng alen đại diện, loại bỏ hoàn toàn nguy cơ sai số kỹ thuật.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự tương phản rõ rệt về tần số và mức độ ảnh hưởng của đa hình LRP5 rs41494349 (Q89R) giữa các quần thể lân cận. Trong khi nghiên cứu tại Thái Lan của Kitjaroentham (2016) không tìm thấy mối liên quan, dữ liệu của luận án chứng minh tại Việt Nam, alen R xuất hiện với tần số đáng kể và có mối liên quan nghịch chặt chẽ với mật độ xương cổ xương đùi ($p < 0,05$), khẳng định tính đặc thù sâu sắc của cấu trúc di truyền quần thể bản địa.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Hoàn toàn có. Luận án mô tả chi tiết từng bước: từ thể tích lấy máu, chất chống đông EDTA, nồng độ đệm ly giải, chu trình nhiệt độ PCR (biến tính ở 95°C, gắn mồi, kéo dài ở 72°C với enzyme Taq polymerase), trình tự cặp mồi xuôi/ngược cho từng SNP, enzyme cắt giới hạn tương ứng, nồng độ gel agarose điện di, đến các thông số giải trình tự Sanger. Mọi phòng xét nghiệm sinh học phân tử đạt chuẩn ISO 15189 đều có thể nhân bản chính xác quy trình này.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo ra sao?

Lộ trình 10 năm bao gồm 3 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Năm 1-3): Phát triển nghiên cứu thuần tập tiến cứu đa trung tâm trên 3.000 phụ nữ sau mãn kinh để tính toán điểm số nguy cơ đa gen (Polygenic Risk Score - PRS) kết hợp MTHFR, LRP5, FTO.
• Giai đoạn 2 (Năm 4-6): Thử nghiệm lâm sàng can thiệp acid folic/B12 dự phòng loãng xương trên nhóm mang gen MTHFR 677TT.
• Giai đoạn 3 (Năm 7-10): Tích hợp PRS vào hệ thống phần mềm tính nguy cơ gãy xương quốc gia (tương tự công cụ FRAX phiên bản Việt Nam tích hợp yếu tố gen).

Kết luận

Luận án tiến sĩ y học của NCS. Trần Thị Thu Huyền đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn mang tính bước ngoặt:

1. Xác lập dữ liệu chuẩn xác đầu tiên về tần số alen và kiểu gen của 3 đa hình MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349 và FTO rs1121980 trên nhóm phụ nữ sau mãn kinh tại Việt Nam.
2. Chứng minh mối liên quan độc lập có ý nghĩa thống kê giữa kiểu gen biến thể của MTHFR (alen T) và LRP5 (alen R) với tình trạng suy giảm mật độ khoáng xương tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố nguy cơ lâm sàng.
3. Làm sáng tỏ tính đặc thù chủng tộc của đa hình LRP5 Q89R tại Việt Nam, bổ sung mắt xích quan trọng vào bức tranh dịch tễ học di truyền loãng xương khu vực châu Á.
4. Chuẩn hóa thành công quy trình kỹ thuật sinh học phân tử kết hợp ARMS-PCR, RFLP-PCR và giải trình tự gen Sanger trực tiếp đạt độ tin cậy cao, dễ ứng dụng trong thực hành lâm sàng.
5. Mở ra hướng tiếp cận y học dự phòng cá thể hóa: đề xuất chiến lược can thiệp hạ homocysteine thông qua dinh dưỡng bổ sung folat cho nhóm phụ nữ mang kiểu gen MTHFR 677TT nhằm bảo tồn vi cấu trúc chất nền xương và ngăn ngừa gãy xương sớm.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Loãng xương là một bệnh phổ biến ảnh hưởng đến khoảng 200 triệu người trên thế giới đặc trưng bởi giảm mật độ xương (Bone Mineral Density - BMD), tổn thương vi cấu trúc xương, gia tăng tính dễ gãy của xương1. Năm 2021, một phân tích tổng hợp của Nader Salari và cộng sự bao gồm 70 nghiên cứu trên 800.457 phụ nữ tuổi từ 15 đến 105, tỷ lệ loãng xương ở phụ nữ trên thế giới là 23,1%, tỷ lệ loãng xương ở phụ nữ châu Âu là 19,8%, châu Mỹ là 15,1%, châu Á là 24,3%2. Tỷ lệ loãng xương cao kéo theo chi phí điều trị loãng xương và gãy xương tăng gây ảnh hưởng đáng kể về kinh tế, xã hội và gánh nặng lâm sàng. Ở Hoa Kỳ, chi phí hàng năm để điều trị gãy xương do loãng xương là 17 tỷ đô la1.

Phụ nữ sau mãn kinh là đối tượng có nguy cơ cao bị loãng xương. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Hồ Phạm Thục Lan cho thấy tỉ lệ loãng xương cổ xương đùi (CXĐ) ở phụ nữ sau mãn kinh thành phố Hồ Chí Minh là 28,6%3. Theo Nguyễn Thị Thanh Hương tỉ lệ loãng xương CXĐ và cột sống thắt lưng (CSTL) ở phụ nữ miền Bắc lần lượt là 23,1% và 49,5%4. Loãng xương là một bệnh lý chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố trong đó yếu tố gen đóng vai trò quan trọng.

Nghiên cứu trên các cặp sinh đôi và phả hệ cho thấy 50-85% sự biến đổi BMD là do gen qui định5. Đến nay có hơn 20 nghiên cứu toàn hệ gen (genome wide association studies)(GWAS) được công bố và GWAS lớn nhất cho đến năm 2019 là của Morris và cộng sự đã xác định 518 locus ảnh hưởng đến BMD6. Trong điều kiện Việt nam khi chưa thực hiện được nghiên cứu toàn hệ gen, chúng tôi chọn 3 đa hình gen ứng viên để nghiên cứu là MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349 và FTO rs1121980 vì trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu cho thấy mối liên quan giữa 3 đa hình gen này với BMD và các kết quả này được lặp lại ở nhiều chủng tộc trên thế giới. Nhiều nghiên cứu cho thấy người mang alen T của đa hình gen MTHFR rs1801133 có nguy cơ bị giảm BMD như nghiên cứu của tác giả Bo Abrahamsen trên phụ nữ sau mãn kinh Đan Mạch7, Xiumei Hong trên phụ nữ sau mãn kinh Trung Quốc8, Masataka Shiraki trên phụ nữ sau mãn kinh Nhật Bản9.

Sự có mặt của alen T làm giảm hoạt động của enzym 2 MTHFR (Methylen Tetrahydrofolat Reductase) dẫn đến tăng nồng độ homocystein máu có nguy cơ làm giảm BMD10. Một điều thú vị là mặc dù không can thiệp được trên gen này, song nếu tác động để đạt được sự bình thường của nồng độ homocystein máu, sẽ bảo vệ được BMD của những phụ nữ mãn kinh mang gen này. Gen LRP5 (LDL Receptor Related Protein 5) liên quan đến con đường tín hiệu Wnt/ β-catenin ảnh hưởng đến tế bào tạo xương và BMD. Đa hình gen LRP5 rs41494349 (Q89R) rất hiếm gặp ở người da trắng nhưng lại tương đối hay gặp ở người châu Á11.

Nghiên cứu của các tác giả Tomohiko Urano, Jung-Min Koh, Zhen- lin ZANG trên người Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đều cho kết quả người mang alen R của đa hình gen Q89R có BMD thấp hơn người không mang alen R11,12,13.Gen FTO (Fat mass and Obesity Associated) ảnh hưởng đến trục yếu tố tăng trưởng biệt hóa 11 (growth differentiation factor 11) và gamma thụ thể kích hoạt chất tăng sinh peroxisome (Peroxisome proliferator-activated receptor gamma) gọi tắt là GDF11-FTO-PPARγ liên quan đến sự biệt hóa dòng tế bào gốc trung mô sang tế bào mỡ và ức chế sự hình thành xương, dẫn đến sự mất cân bằng giữa khối lượng xương và chất béo14. Nghiên cứu của Bích Trần và cộng sự (2013) trên người Úc cho kết quả phụ nữ có kiểu gen đồng hợp tử lặn TT của SNP rs1121980 có nguy cơ gãy CXĐ cao hơn 2,06 lần so với nhóm phụ nữ có kiểu gen đồng hợp tử trội CC15. Ở Việt Nam, chưa có nghiên cứu nào tìm hiểu mối liên quan của 3 đa hình gen trên với mật độ xương ở phụ nữ sau mãn kinh. Vì vậy, chúng tôi tiến hành đề tài: “Nghiên cứu tính đa hình của một số gen ở phụ nữ loãng xƣơng sau mãn kinh” với hai mục tiêu: 1.

Xác định tính đa hình của gen MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 ở phụ nữ loãng xƣơng sau mãn kinh 2. Tìm hiểu mối liên quan giữa tính đa hình của gen MTHFR rs1801133, LRP5 rs41494349, FTO rs1121980 với mật độ xƣơng và một số yếu tố nguy cơ loãng xƣơng ở phụ nữ sau mãn kinh. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan loãng xƣơng và loãng xƣơng ở phụ nữ sau mãn kinh 1.

Định nghĩa loãng xương Định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 1994: loãng xương là một bệnh lý của xương, được đặc trưng bởi sự giảm khối lượng xương kèm theo hư tổn cấu trúc của xương, dẫn đến tăng tính dễ gãy của xương, tức là có nguy cơ gãy xương. Do vậy, cần đo mật độ xương để đánh giá nguy cơ gãy xương16. Định nghĩa này đã được WHO sửa đổi năm 2001, loãng xương được đặc trưng bởi sự thay đổi sức mạnh của xương. Sức mạnh này được đặc trưng bởi mật độ xương và chất lượng xương.

Chất lượng xương được đánh giá bởi các thông số: cấu trúc của xương, chu chuyển xương, độ khoáng hóa, tổn thương tích lũy, tính chất của các chất cơ bản của xương. Trong các thông số này, chu chuyển xương đóng một vai trò quan trọng16.1: Mô xương bình thường và mô xương bị loãng xương (Nguồn http:www.org/diseases-conditions/osteoporosis/symptoms) 4 1.2 Chẩn đoán loãng xương Hiện nay, phương pháp tốt nhất để chẩn đoán loãng xương là đo mật độ khoáng xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA). Mật độ xương là lượng chất khoáng của xương được chia cho diện tích vùng được khảo sát, tính bằng gram/cm2. Để chẩn đoán loãng xương, BMD của một cá nhân được so với giá trị BMD trung bình của quần thể trong độ tuổi 20 - 40 (BMD đỉnh)17.

Chỉ số T (Tscore) là số độ lệch chuẩn (SD) của BMD hiện tại với BMD đỉnh. Một người được chẩn đoán loãng xương nếu chỉ số T là -2,5 hoặc thấp hơn, giảm mật độ xương nếu chỉ số T từ -2,5 đến -1,0, mật độ xương bình thường nếu chỉ số T là -1,0 trở lên. BMD thấp là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của gãy xương. Giảm 1 SD sẽ làm tăng nguy cơ gãy xương khoảng 2-3 lần18.

Do đó, điều cần thiết là phải có được số liệu BMD và chỉ số T chính xác. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo cổ xương đùi là vùng giải phẫu quan trọng nhất để chẩn đoán loãng xương. Tuy nhiên, hướng dẫn caủa Hiệp hội quốc tế về đo mật độ xương lâm sàng (ISCD) và Hội loãng xương Hoa Kỳ (NOF) khuyến cáo rằng chẩn đoán loãng xương nên dựa trên ba vị trí là cổ xương đùi, đầu trên xương đùi và cột sống thắt lưng. Phép đo tại các vị trí khác nhau này có thể đưa ra các kết quả khác nhau.

Hiệp hội quốc tế về đo mật độ xương lâm sàng khuyến cáo rằng nên sử dụng một nhóm tham chiếu nữ trẻ tuổi để tính chỉ số T cho cả nam và nữ19. Tuy nhiên, Hội loãng xương Hoa Kỳ cho rằng nên sử dụng giá trị nhóm tham chiếu trẻ cùng giới để chẩn đoán loãng xương. Phụ nữ có mức BMD thấp hơn nam giới và BMD bị ảnh hưởng bởi các yếu tố di truyền và môi trường4. Do đó, điều quan trọng là phải có các giá trị tham chiếu cụ thể về dân tộc và giới tính để có được chẩn đoán chính xác.1: Giá trị mật độ xương đỉnh (pBMD) (g/cm2) và tuổi đạt đỉnh ở người Việt Nam4 pBMD pBMD pBMD Tuổi đạt (với Lunar) (với Hologic) pBMD Vị trí Nữ Cổ xương đùi 0,94 (0,11) 0,80(0,10) 25 Đầu trên xương đùi 1,02 (0,12) 0,86(0,10) 32 Cột sống thắt lưng 1,16 (0,13) 0,98(0,11) 30 Nam Cổ xương đùi - 0,85(0,11) 25 Đầu trên xương đùi - 0,91(0,12) 30 Cột sống thắt lưng - 0,97(0,11) 32 Theo số liệu nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự năm 2012 (bảng 1) cho thấy giá trị mật độ xương đỉnh ở phụ nữ Việt nam thấp hơn nam giới Việt Nam, giá trị mật độ xương đỉnh đo trên máy Hologic thấp hơn máy Lunar Bảng 1.2: So sánh mật độ xương (g/cm2) của người Việt với các nước Châu Á khác và người da trắng4 pBMD ở cổ xƣơng đùi (X ± SD)(đo trên máy Hologic) Dân số Phụ nữ Đàn ông Người Việt ở miền Bắc 0,80 ± 0,10 0,85 ± 0,11 Người Việt ở thành phố Hồ Chí Minh 0,80 ± 0,11 0,85 ± 0,13 Người Nhật 0,83 ± 0,12 - Người Trung Quốc 0,81 ± 0,12 0,94 ± 0,15 Người Mỹ da trắng 0,86 ± 0,12 0,93 ± 0,14 6 Số liệu nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Hương và cộng sự năm 2012 (bảng 2) cho thấy giá trị mật độ xương đỉnh tại cổ xương đùi đo bằng máy Hologic ở Việt Nam là tương đương giữa miền Nam và miền Bắc.

Tuy nhiên, giá trị này thấp hơn người Trung Quốc và người Mỹ da trắng. Trong đề tài này, chúng tôi tính chỉ số T tại 3 vị trí cổ xương đùi, đầu trên xương đùi, cột sống thắt lưng. Chúng tôi lấy giá trị tham chiếu pBMD của phụ nữ miền Bắc Việt Nam trong độ tuổi 20 – 40, giá trị BMD đo bằng máy Hologic. Điều này đảm bảo chỉ số T của chúng tôi được tính chính xác vì giá trị BMD của đối tượng nghiên cứu được so với pBMD của người cùng chủng tộc, cùng giới và được sử dụng cùng loại máy đo mật độ xương là máy Hologic.

Sinh lý học quá trình phát triển xương Trong quá trình phát triển của xương trải qua hai quá trình mô hình (modelling) và tái mô hình (remodelling) 20. Mô hình hay còn gọi là chu chuyển xương lúc nhỏ, tái mô hình còn gọi là chu chuyển xương khi trưởng thành. Hai quá trình này xảy ra với những cơ chế khác nhau để biệt hóa các nhóm tế bào xương giúp đạt được sự tạo thành xương và hoặc làm mới xương. Trong giai đoạn mô hình, quá trình hủy xương diễn ra một cách độc lập với quá trình tạo xương.

Mô hình xương diễn ra trên bề mặt xương ảnh hưởng đến kích thước và hình dạng của xương. Trong giai đoạn mô hình, mật độ xương gia tăng đến mức tối đa. Quá trình mô hình dừng lại ở độ tuổi 18 - 20, trước khi trưởng thành. Khác với giai đoạn mô hình, trong giai đoạn tái mô hình quá trình hủy xương và tạo xương diễn ra song song.

Quá trình tái mô hình ảnh hưởng đến mật độ, độ khoáng hóa và vi cấu trúc của mô xương.