CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THỰC THI PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI, TỐ CÁO VỀ ĐẤT ĐAI 1. Cơ sở lý luận về khiếu nại, tố cáo và thực thi pháp luật về giải quyết khiếu nại, tố cáo về đất đai. Khái niệm “Khiếu nại” "Khiếu nại hành chính" có nghĩa là: "Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức khi có căn cứ cho rằng các quyết định hay hành vi đó xâm phạm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình" [36, tr. Luật Khiếu nại năm 2011 quy định: “Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình.” [18, Điều 2, Khoản 1] Về xã hội, khiếu nại là một hiện tượng phát sinh trong xã hội, là phản ứng (thắc mắc, xem xét lại) tự nhiên khi một người hoặc một tổ chức cho rằng hành vi của người khác không phù hợp với các quy tắc, quy định trong xã hội và xâm phạm đến lợi ích của mình.
Khiếu nại là yêu cầu các thiết chế xã hội phải hành động đảm bảo lợi ích đang bị xâm phạm đó [11, tr. Về góc độ pháp lý, khiếu nại gắn với quyền khiếu nại là quyền tự do, dân chủ của công dân và được pháp luật công nhận, bảo hộ. Quyền khiếu nại là quyền để bảo vệ quyền, là công cụ pháp lý để công dân bảo vệ quyền và lợi ích đang bị quyết định hoặc hành vi trái pháp luật của tổ chức, cá nhân, cơ quan nhà nước xâm phạm [11, tr. Nội dung của quyền khiếu nại gắn với tổng thể quyền và nghĩa vụ pháp lý của công dân và nhà nước; mục đích của quyền khiếu nại gắn với bảo vệ và khôi phục lợi ích hợp pháp của công dân.
Khiếu nại là phương tiện để công dân tham gia quản lý nhà nước và thể hiện nền dân chủ quốc gia bởi trong mối quan hệ quản lý giữa nhà nước và công dân khó tránh khỏi xung đột về lợi ích và để giải quyết xung đột đó, công dân có quyền giám sát hoạt động của cơ quan và các cán bộ, công chức nhà nước, phát hiện các sai phạm và nhà nước xem xét, sửa chữa những hành vi vi phạm 1. Đặc điểm của khiếu nại Chủ thể của khiếu nại: gồm tất cả các cá nhân, cơ quan, tổ chức có mối quan hệ với cơ quan quản lý nhà nước trong mối quan hệ chấp hành – điều hành. Quyền khiếu nại là quyền của bất kỳ công dân, cơ quan, tổ chức nào tham gia vào quan hệ pháp luật hành chính bị ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp bởi quyết định hành chính và hành vi hành chính. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối tượng của khiếu nại: Đối tượng của khiếu nại là các quyết định hành chính và hành vi hành chính của các cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền quản lý hành chính nhà nước khi các cá nhân, cơ quan, tổ chức cho rằng các quyết định, hành vi đó xâm phạm đến quyền và lợi ích.
Một loại quyết định hành chính có tính chất đặc biệt cũng được quy định là đối tượng của khiếu nại, đó là quyết định kỷ luật cán bộ, công chức [11, tr. Quyết định hành chính là văn bản do cơ quan hành chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước ban hành để quyết định về một vấn đề cụ thể trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước được áp dụng một lần đối với một hoặc một số đối tượng cụ thể. Quyết định hành chính là dạng quyết định pháp luật do chủ thể quản lý hành chính nhà nước ban hành nhằm thực hiện hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Quyết định hành chính thể hiện ý chỉ của cơ quan hành chính nhà nước, thường được thể hiện dưới dạng văn bản.
Có thể nói, một văn bản thể hiện ý chí của cơ quan hành chính nhà nước có thể xâm phạm đền quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể thì đều có thể bị coi là đối tượng của khiếu nại hành chính [11, tr. Ngoài quyết định hành chính, hành vi hành chính cũng là đối tượng của khiếu nại. Hành vi hành chính là hành vi của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước thực hiện hoặc không thực hiện nhiệm vụ, công vụ theo quy định của pháp luật. Hành vi hành chính là hành vi của các chủ thể quản lý hành chính nhà nước, gắn liền với hoạt động chấp hành, điều hành nhằm thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước [11, tr.
Biểu hiện về mặt hình thức của hành vi hành chính do các chủ thể quản lý hành chính nhà nước thực hiện có thể là hành động hoặc không hành động và được thực hiện dựa trên cơ sở quy định của pháp luật; hành vi hành chính tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Phân loại khiếu nại Căn cứ vào tính chất của quyết định và các quan hệ pháp luật phát sinh, khiếu nại được chia thành hai loại cơ bản: “Một là, khiếu nại hành chính khiếu nại về quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính trái pháp luật của cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền trong hoạt động quản lý của các cơ quan hành chính nhà nước. Khiếu nại hành chính là việc công 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân, cơ quan, tổ chức yêu cầu, đề nghị các cơ quan hành chính nhà nước xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức khi có căn cứ cho rằng các quyết định hay hành vi đó xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Hai là, khiếu nại tư pháp: khiếu nại về quyết định trái pháp luật hoặc hành vi trái pháp luật trong hoạt động tư pháp.
Khiếu nại tư pháp là khiếu nại về quyết định hoặc hành vi trái pháp luật của cơ quan hoặc của người tiến hành tố tụng trong các cơ quan điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án. Khiếu nại tư pháp trong từng lĩnh vực cụ thể như: hình sự, dân sự, kinh tế, lao động hay hành chính đều được pháp luật tố tụng tương ứng quy định điều chỉnh chi tiết. Nội dung khiếu nại Khiếu nại là quyền chính trị - pháp lý, không chỉ là quyền công dân mà còn là quyền của con người. Quyền khiếu nại của công dân đã được công nhận trong Hiến pháp (Điều 30, Hiến pháp năm 2013) và được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật (Luật khiếu nại năm 2011, Luật tố cáo năm 2011 và các văn bản hướng dẫn thi hành) nhằm điều chỉnh các mối quan hệ phát sinh trong khiếu nại.
Quyền khiếu nại được bảo đảm thực hiện bởi Nhà nước và hệ thống giám sát. Để bảo đảm quyền khiếu nại của công dân, Nhà nước thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, gồm các cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại và trình tự, thủ tục khi giải quyết khiếu nại. Bên cạnh đó, Nhà nước thiết lập một hệ thống các cơ quan kiểm tra, giám sát, gồm: giám sát từ các cơ quan quyền lực nhà nước, công tác thanh tra, kiểm tra trách nhiệm giải quyết khiếu nại và sự giám sát của xã hội [37, tr. Khiếu nại được thực hiện theo trình tự, thủ tục pháp lý nhất định, bắt buộc các chủ thể khi tham gia vào quá trình khiếu nại và giải quyết khiếu nại phải tuân thủ, tạo nên sự thống nhất và hiệu quả trong việc giải quyết khiếu nại.
Khái niệm tố cáo "Tố cáo" có nghĩa là: "Báo cho cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi trái pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức hoặc của cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cơ quan, tổ chức" [36, tr. Luật Tố cáo năm 2011 quy định: “Tố cáo là việc công dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức” [22, Điều 2, Khoản 1] Về góc độ xã hội, tố cáo là vạch rõ hành vi vi phạm pháp luật, đạo đức xã hội của chủ thể khác, nhằm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, của công dân hoặc các chủ thể khác. Về góc độ pháp lý, tố cáo là quyền của công dân phát hiện với cơ quan có thẩm quyền các hành vi, quyết định trái pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân đã gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, tổ chức, cá nhân hoặc các chủ thể khác, cả trong trường hợp không trực tiếp ảnh hưởng đến lợi ích của cá nhân tố cáo. Tố cáo cũng là kênh thông tin phản hồi hữu hiệu để Nhà nước kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật [11, tr.
Như vậy, tố cáo hành chính là việc công dân báo cho cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước biết hành vi của cơ quan, tổ chức, cá nhân nào đó khi cho rằng hành vi đó vi phạm pháp luật cần phải ngăn chặn, xử lý kịp thời để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, của xã hội và của công dân [11, tr. Đặc điểm của tố cáo Chủ thể có quyền tố cáo: Chủ thể của tố cáo là cá nhân, công dân vì tố cáo làm phát sinh những hậu quả pháp lý và trách nhiệm pháp lý gắn với cá nhân, công dân khi tố cáo.