mở đầu, kết thúc…). Các mô tip thường gắn bó mật thiết với nhân vật, tạo thành đặc điểm tính cách, quy định số phận nhân vật, do vậy trong văn học dân gian khái niệm mô típ thống nhất với khái niệm kiểu nhân vật. Về hệ thống mô típ nhân vật ta có thể thấy: * Nhân vật bất hạnh: Đây là mô típ quen thuộc trong truyện kể dân gian, với hình ảnh những con người nghèo khổ, côi cút, dị dạng…như cô bé Lọ Lem, hoàng tử Cóc…Họ là những người bị phân biệt đối xử và cảm giác lạc loài ngay trong gia đình cũng như xã hội. Họ ít nhiều 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mang mặc cảm tự ti, tính cách có phần cam chịu.
Nhưng cũng chính nhờ đó mà tiềm ẩn trong con người họ là sức sống mãnh liệt và ước mơ cháy bỏng về lẽ công bằng, hạnh phúc. Nhân vật của An-đec-xen còn là thông điệp về nhân tình thế thái, về cách ứng xử của con người trong xã hội hiện đại mà ở đó sự phân biệt giai tầng, bệnh vô cảm vẫn đang len lỏi trong mỗi con người, gia đình, tập thể. Nó gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh về lẽ nhân sinh, sự công bình, đạo đức xã hội và quyền sống của con người. Truyện Cô bé bán diêm nghèo: An-đec-xen kể về quãng đời ngắn ngủi, bất hạnh của em bé gái không có tên.
Nhà văn gọi tên em bằng công việc mà hàng ngày em vẫn làm để kiếm sống. Cô bé mồ côi mẹ, bà ngoại- người yêu thương em nhất đã qua đời, người cha nghiện rượu hung dữ thường mắng mỏ, đánh đập em. Giữa đêm đông lạnh giá, thành phố lên đèn, không khí giáng sinh tràn ngập, em bé gái tội nghiệp co ro trong tấm áo mỏng manh và đôi chân trần. Cái đói, lạnh, nỗi cô đơn, sự sợ hãi bủa vây em.
Em không bán được một que diêm nào, không ai bố thí cho em một đồng nào, em không dám về nhà. Tác giả Nhêm-xô-va trong truyện Ba chị em lại tái hiện câu chuyện về cô em út xinh đẹp và chăm chỉ trong một gia đình có ba chị em gái. Cô tên là An-nut-ca. Mặc dù đều là con gái của mình, nhưng người mẹ lại thiên vị hai cô chị lười nhác, làm dáng, trưng diện mà hắt hủi đứa con út siêng năng, nhân hậu.
Cuối truyện, nàng An-nut-ca tội nghiệp được trở thành vợ của vị công tước trẻ đẹp, thông minh và giàu có. Ở truyện Cô bé lọ lem: cô tên là Lọ lem vì phải làm việc suốt ngày trong bếp, mặt mũi nhọ bẩn, không ai biết cô xinh hay không. Là con út trong gia đình nghèo có ba chị em, Lọ lem khác hẳn các cô chị lười biếng, ham ăn, cô không chỉ chăm chỉ mà còn thông minh. Trước những tình huống thử thách của người cha, Lọ lem luôn cứu nguy cho mình và hai chị.
Vậy mà hai cô chị đối xử với em rất tệ. Lúc đầu họ bắt em phải hầu hạ, phục vụ mình như người ở, sau đó không cho nàng đi dự tiệc của hoàng tử, cười nhạo em khi nàng định thử chiếc hài. Kết thúc truyện, lòng tham và sự đố kị đã khiến hai cô chị phải trả giá, còn Lọ lem sống hạnh phúc cùng hoảng tử và cha mẹ già. 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Mô típ nhân vật phiêu lưu Có một câu chuyện về cuộc hành trình của nhân vật sự vật- đồng xu bạc qua nhiều quốc gia, qua tay nhiều người dưới nhan đề Chuyện đồng xu bạc.
Đã có lúc nó bị rẻ rúng, coi thường. Song trải qua những thăng trầm, phiêu lưu, cuối cùng đồng xu nhỏ bé được trở về đất nước của mình- nơi nó sinh ra, và được nhìn nhận đúng giá trị thực. Câu chuyện hành trình của nhân vật đồng xu nhỏ bé phải chăng cũng là số phận, thân phận của bao kiếp người vô danh trên cõi đời này. Không phải lúc nào cuộc đời cũng bình lặng, con người có thể bị đánh giá, nhìn nhận không đúng với bản chất của mình, nhưng không vì thế mà bi quan, bế tắc.
Truyện Cây thông (An-đec-xen): là chuyến phiêu lưu của cây thông trưởng thành, từ rừng già đến ngôi nhà cao tầng trong thành phố. Giữa không gian rừng già bạt ngàn, phóng khoáng, cây thông khao khát được làm chiếc cột buồm rong ruổi trên biển, là vật trang trí đêm Giáng sinh trong những ngôi nhà. Và thực tế nó đã có những phút huy hoàng được lũ trẻ nồng nhiệt chào đón, gắn trên mình nó bao nhiêu vật lộng lẫy cùng những lời xuýt xoa, tán tụng. Nhưng ngay sau lễ Nô-en, cây thông bị quẳng vào giữa gian nhà chứa đồ tối tăm, làm bạn với lũ chuột, bị vứt ra ngoài hàng rào, và cuối cùng chỉ là củi khô.
Hành trình của cây thông có lẽ cũng là quy luật đời người. Có khi An-đec-xen đưa người đọc vào thế giới thần tiên với những cuộc phiêu lưu của nàng tiên cá xinh đẹp (Nàng tiên cá nhỏ). Con gái của long hải đã từ giã biển cả thân yêu để bước vào thế giới của con người trần thế, cảm nhận tình yêu, hạnh phúc và cả nỗi đau đớn, mất mát. Cuối cuộc hành trình, thủy nữ chấp nhận hi sinh thân phận và sự sống của mình, mãi mãi tan thành bọt biển phù du để đổi lấy tính mạng, hạnh phúc cho người mình yêu.
Truyện Đôi ủng mang lại may mắn là khát khao khám phá của các nhân vật: ngài hội thẩm, bác tuần canh, cậu phụ tá, ông tham sở cảnh sát từ hiện tại về quá khứ, từ thế giới cá nhân mình sang thế giới của người khác. Đó là cuộc lội ngược dòng của ngài hội thẩm từ đương đại về thời trung cổ, là bác tuần canh chán nghề, thèm muốn đổi 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghề, lên cung trăng, hay cậu phụ tá nhà thương thích thú đeo cặp kính thấu suốt để khám phá thế giới nội tâm của người khác. Kết quả là tất cả họ đều không thỏa mãn, thích nghi với thế giới ảo mộng, phù phiếm, chỉ có thể quay trở lại với thực tại. Cho dù thực tại không hoàn hảo như ta muốn, nhưng ta cũng chẳng bao giờ tìm thấy một thế giới tuyệt đối.
Con người chớ nên chạy theo hào quang, ảo vọng mà hãy trân trọng và tìm kiếm niềm vui ngay trong cuộc sống đời thường có thực. Truyện Cô bé chăn cừu và anh chàng quét ống khói: thông qua hai nhân vật sự vật- hai thứ đồ chơi làm bằng bìa cứng của trẻ thơ, nhà văn tái hiện chuyến chu du thú vị của cô bé chăn cừu và chú thợ nạo ống khói. Đôi tình nhân dũng cảm bước ra khỏi góc căn phòng nhỏ bé, chật chội để tham gia vào chuyến chu du thiên hạ. Họ chui theo đường dẫn ống khói đen xì, tối như bưng, rồi leo lên đỉnh ống khói cao ngất và thích thú ngắm nhìn bầu trời cao rộng với hằng hà sa số những vì sao lấp lánh.
Phần thưởng giành cho lòng dũng cảm của họ chính là một thế giới tự do, khoáng đạt, bao la khác hẳn những gì họ từng biết. * Có thể nói với mô típ này các nhà văn đã thể hiện khát vọng vượt thoát hiện thực của con người, vươn tới những chân trời tự do. Ở đó họ được sống thật với chính mình, với những ước mơ chính đáng. Đó có thể là ước mơ rất ngộ nghĩnh của trẻ thơ, là khát vọng tình yêu cao thượng, không ranh giới của con người hay đơn giản chỉ là khoảnh khắc chạm vào thế giới khác, khác hẳn hiện thực còn nhiều tăm tối, bất công, bế tắc.
Có những ước mơ trở thành hiện thực, có ước mơ mãi mãi dang dở. Song nhân vật không vì thế mà gục ngã trước hiện thực, ngược lại họ có thêm sức mạnh để đứng vững trước gian khổ. Và dù khi quay trở lại với cuộc sống hiện tại, họ không tránh khỏi những “chấn thương tinh thần”, nhưng họ trước sau vẫn suy nghĩ và hành động để thắp sáng ước mơ bình dị của mình. 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com *Mô típ nhân vật may mắn Ở truyện Giăng bị thịt, An-đec-xen kể câu chuyện về anh chàng Giăng xấu xí, thô kệch, kém thông minh nhất trong ba anh em trai.
Giăng không được cha ủng hộ, giúp đỡ để tham gia cuộc thử thách của công chúa xinh đẹp. Trong khi hai người anh trai được cha tặng cho một con ngựa đen hoặc một con ngựa trắng như sữa, thì Giăng chỉ có một con dê đực. Tuy nhiên Giăng lại là người chiến thắng, nhờ khả năng ứng tác nhanh nhạy và may mắn. Kết thúc truyện anh chàng Giăng xấu xí, ngốc nghếch, đúng như cái tên “bị thịt”, đã lấy được nàng công chúa xinh đẹp, kiêu kì.
Thật là một kết thúc bất ngờ, thú vị. Đến truyện Người bạn đường, tác giả kể về chàng Giăng nghèo khổ, bất hạnh nhưng hiếu thảo, nhân hậu. Được sự giúp đỡ của người bạn đồng hành thông minh, bí ẩn, Giăng đã trở thành chồng của nàng công chúa xinh đẹp, đức vua tương lai của vương quốc. Nếu bạn đã từng đọc An-đec-xen hẳn còn nhớ nhân vật anh lính giải ngũ tình cờ gặp phù thủy già (Hộp bật lửa).
Bằng sự khôn ngoan của mình anh đã chém đầu phù thủy, lấy được chiếc bật lửa thần kì. Nhờ chiếc bật lửa đó anh đã tự cứu mình thoát chết, lấy công chúa xinh đẹp và trở thành vị vua tương lai. * Như vậy các tác giả đã xây dựng mô típ nhân vật may mắn trong truyện cổ khá thành công. Tuy nhiên, ngay trong sự kế thừa đã có sáng tạo riêng.
Nhân vật của họ được hạnh phúc không chỉ vì may mắn, ngẫu nhiên hay khách quan mang lại mà còn do chính yếu tố cá nhân. Đó có thể là một người có tài ứng đối linh hoạt, xử trí khôn ngoan, bản lĩnh đối mặt với thử thách…Yếu tố ngẫu nhiên, may rủi là có thật trong cuộc sống. Song nó chỉ đóng vai trò thúc đẩy chứ không mang tính quyết định số phận con người. 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Mô típ nhân vật chính đi xa Nếu ở các truyện kể dân gian, nhân vật chính thường buộc phải đi xa do tác động khách quan của hoàn cảnh, thì trong truyện kể An-đec-xen và Nhêm-xô-va, đi xa không chỉ là do tác động khách quan mà còn là kết quả của quá trình suy nghĩ, đấu tranh, quyết định của cái tôi có ý thức.
Cũng là đi xa để thực hiện yêu cầu, nhiệm vụ, điều kiện nào đó nhằm thay đổi hiện thực theo hướng tích cực, nhưng những thử thách chờ đợi nhân vật rất nhiều, khó khăn.