Nghiên Cứu Thành Phần Sâu Mọt Trên Một Số Loại Đậu Nhập Khẩu Tại Cửa Khẩu Tân Thanh, Lạng Sơn

Nghiên cứu thành phần sâu mọt trên đậu đỗ nhập khẩu tại Tân Thanh, Lạng Sơn năm 2015 và đặc điểm sinh học của Callosobruchus chinensis.

• Tác giả: Trần Văn Hiếu
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Thị Thu Giang
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Thành phần sâu mọt trên một số loại đậu, đỗ nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh, Lạng Sơn năm 2015; Đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis Linnaeus
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 4. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 4.1. Những đóng góp mới
• 4.2. Ý nghĩa khoa học
• 4.3. Ý nghĩa thực tiễn
• 5. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 5.1. CƠ SỞ KHOA HỌC
• 6. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 6.1. Địa điểm nghiên cứu
• 6.2. Thời gian nghiên cứu
• 6.3. Đối tượng/vật liệu nghiên cứu
• 6.4. Nội dung nghiên cứu
• 6.5. Phương pháp nghiên cứu
• 6.5.1. Điều tra thành phần và diễn biến sâu mọt hại trên một số loại đậu đỗ nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam tại cửa khẩu Tân Thanh, Lạng Sơn
• 6.5.2. Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis L.
• 6.5.3. Nghiên cứu tỷ lệ tăng tự nhiên của mọt đậu xanh C. chinensis trong môi trường ký chủ đậu xanh
• 6.5.4. Nghiên cứu tỷ lệ hao hụt trọng lượng hạt đậu xanh
• 6.5.5. Ảnh hưởng của cạnh tranh khác loài đến sức đẻ trứng của mọt đậu xanh C. chinensis trong điều kiện sống cạnh tranh với mọt đậu đỏ C.
• 6.5.6. Biện pháp phòng trừ mọt đậu xanh C. chinensis bằng thuốc hóa học Quickphos 56%
• 6.5.7. Phương pháp xử lý và bảo quản mẫu vật
• 6.5.8. Chỉ tiêu theo dõi và phương pháp tính toán
• 7. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 7.1. Kết quả nghiên cứu
• 7.1.1. Thành phần sâu mọt gây hại trên hạt đỗ xanh, đỗ tương nhập khẩu và tại chợ Kỳ Lừa, Lạng Sơn
• 7.1.2. Diễn biến mật độ mọt đậu xanh C. chinensis gây hại trên hạt đậu xanh nhập khẩu và tại chợ Kỳ Lừa, Lạng Sơn
• 7.1.3. Đặc điểm hình thái của mọt Callosobruchus chinensis L.
• 7.1.4. Một số đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis L.
• 7.1.5. Tập tính đẻ trứng của mọt đậu xanh C.
• 7.1.6. Mức độ hao hụt trọng lượng do mọt đậu xanh C. chinensis gây ra
• 7.1.7. Ảnh hưởng của cạnh tranh khác loài đến sức đẻ trứng của mọt đậu xanh C. chinensis trong điều kiện sống cạnh tranh với mọt đậu đỏ C.
• 7.1.8. Biện pháp phòng trừ mọt đậu xanh C. chinensis bằng thuốc hóa học Quickphos 56%
• 8. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Sâu Mọt Đậu Nhập Khẩu Tân Thanh

Nghiên cứu về thành phần sâu mọt đậu nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh là vô cùng quan trọng. Đậu đỗ là nguồn cung cấp protein quan trọng cho con người và động vật. Tuy nhiên, quá trình nhập khẩu đậu đỗ từ nước ngoài, đặc biệt là từ Trung Quốc, tiềm ẩn nguy cơ du nhập các loài sâu mọt hại đậu. Các loài này không chỉ gây thiệt hại về số lượng và chất lượng đậu mà còn ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm và sức khỏe người tiêu dùng. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định thành phần sâu mọt, đặc điểm sinh học, sinh thái của chúng, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý hiệu quả. Theo số liệu báo cáo hàng năm của Chi cục kiểm dịch thực vật vùng 7 – Lạng Sơn, lượng đậu, đỗ các loại nhập vào nước ta qua cửa khẩu Lạng Sơn biến động khá rõ rệt, trong đó đỗ xanh nhập với số lượng nhiều nhất. Hạt đậu đỗ các loại chủ yếu xuất xứ ở 2 tỉnh của Trung Quốc là: tỉnh Hắc Long Giang và tỉnh An Huy.

1.1. Tầm quan trọng của kiểm dịch thực vật đậu nhập khẩu

Kiểm dịch thực vật đóng vai trò then chốt trong việc ngăn chặn sự xâm nhập và lây lan của các loài sâu mọt hại đậu nguy hiểm. Việc kiểm tra, giám sát chặt chẽ các lô hàng đậu nhập khẩu giúp phát hiện sớm các đối tượng kiểm dịch thực vật, từ đó có biện pháp xử lý kịp thời. Điều này góp phần bảo vệ sản xuất nông nghiệp trong nước, đảm bảo chất lượng nông sản và an toàn cho người tiêu dùng. Mục tiêu của công tác kiểm dịch thực vật làng ăn chặn sự lây lan của các loài sinh vật gây hại (sâu, bệnh, cỏdại, tuyến trùng…) nguy hiểm theo hàng hoá trong quá trình xuất nhập khẩu để bảo vệ an toàn, bền vững nền sản xuất trong nước, đảm bảo uy tín chất lượng sản phẩm hàng hoá Việt Nam trên trường quốc tế, tránh thiệt hại cho người sản xuất, kinh doanh, người tiêu dùng, bảo vệ môi trường sinh thái và sức khoẻ của con người.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu thành phần sâu mọt

Nghiên cứu này hướng đến việc xác định rõ thành phần sâu mọt gây hại trên các loại đậu đỗ nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh. Đồng thời, nghiên cứu tập trung vào đặc điểm sinh học, sinh thái của loài mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis, một trong những loài gây hại phổ biến nhất. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các lô hàng đậu đỗ nhập khẩu từ Trung Quốc qua cửa khẩu Tân Thanh trong năm 2015. Các thí nghiệm được thực hiện tại Phòng kỹ thuật Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 - Lạng Sơn.

II. Thách Thức Từ Sâu Mọt Hại Đậu Nhập Khẩu Tại Tân Thanh

Việc nhập khẩu đậu đỗ từ Trung Quốc qua cửa khẩu Tân Thanh đối mặt với nhiều thách thức liên quan đến sâu mọt hại đậu. Các loài sâu mọt này có thể gây ra những tổn thất đáng kể về kinh tế, ảnh hưởng đến chất lượng đậu và gây khó khăn cho công tác bảo quản. Bên cạnh đó, việc sử dụng các biện pháp phòng trừ hóa học có thể gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe con người. Côn trùng gây hại trên nông sản nhập khẩu nói chung, đậu đỗ nói riêng rất đa dạng và phong phú, chúng tạo nên một hệ sinh thái đặc trưng, gần như nhân tạo và các loài sinh vật sống trong đó xuất hiện gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của xã hội loài người, chúng đã có cuộc sống chuyên hoá điển hình.

2.1. Nguy cơ lây lan sâu mọt hại đậu nành đậu xanh

Các loài sâu mọt hại đậu không chỉ gây hại trên các lô hàng nhập khẩu mà còn có nguy cơ lây lan sang các vùng trồng đậu trong nước. Điều này có thể gây ra những thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp, ảnh hưởng đến thu nhập của người nông dân và gây ra những vấn đề về an ninh lương thực. Một số loài sâu mọt gây hại như: mọt đậu, mọt đậu xanh, mọt đậu đỏ, mọt đậu tằm. Trong đó mọt đậu xanh là đối tượng gây hại chính và nguy hiểm. Chúng không những gây hại trên đậu đỗ nhập khẩu mà chúng còn lan truyền gây hại trên đồng ruộng.

2.2. Ảnh hưởng của sâu mọt đến chất lượng và giá trị đậu

Sâu mọt gây hại làm giảm chất lượng và giá trị dinh dưỡng của đậu. Chúng ăn mòn hạt đậu, làm giảm trọng lượng và gây ra những thay đổi về thành phần hóa học. Đậu bị nhiễm sâu mọt thường có chất lượng kém, khó bảo quản và giảm giá trị thương phẩm. Dịch hại này luôn mang tính tiềm ẩn, chúng không những xuất hiện, phát sinh phát triển, và gây hại trong quá trình bảo quản, vận chuyển, buôn bán mà cả trong quá trình sử dụng đậu đỗ.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Thành Phần Sâu Mọt Tại Tân Thanh

Nghiên cứu thành phần sâu mọt trên đậu nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh được thực hiện bằng các phương pháp khoa học và kỹ thuật kiểm dịch thực vật. Các phương pháp này bao gồm việc lấy mẫu, phân tích mẫu, định danh loài và đánh giá mức độ gây hại. Kết quả nghiên cứu cung cấp những thông tin quan trọng về thành phần loài, mật độ và phân bố của sâu mọt hại đậu, từ đó làm cơ sở cho việc xây dựng các biện pháp quản lý hiệu quả. Trong công tác kiểm dịch thực vật, việc điều tra thành phần, nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của các loài dịch hại là công việc rất cần thiết, giúp chúng ta phát hiện và xử lý kịp thời, nhanh chóng, chính xác sinh vật gây hại nói chung, côn trùng nói riêng. Đây là cơ sở khoa học để phân tích đánh giá nguy cơ và quản lý dịch hại trên hàng nông sản, đặc biệt là đậu đỗ nhập khẩu vào Việt Nam.

3.1. Quy trình lấy mẫu và phân tích mẫu đậu nhập khẩu

Việc lấy mẫu được thực hiện theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01-141:2013/BNNPTNN về phương pháp lấy mẫu Kiểm dịch thực vật. Mẫu đậu được lấy ngẫu nhiên từ các lô hàng nhập khẩu, đảm bảo tính đại diện và khách quan. Mẫu sau đó được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định thành phần sâu mọt, mật độ và mức độ gây hại. Nghiên cứu trên đối tượng mọt đậu xanh C.

3.2. Định danh loài sâu mọt và đánh giá mức độ gây hại

Các loài sâu mọt được định danh bằng các phương pháp hình thái học và phân tích gen. Mức độ gây hại được đánh giá dựa trên số lượng cá thể sâu mọt trên một đơn vị khối lượng đậu, tỷ lệ hạt bị hư hỏng và mức độ hao hụt trọng lượng. Đặc điểm sinh học, sinh thái của mọt đậu mọt C. chinensis theo Kazutaka và Toshiharu (1989), Kiran R. (2014), Singh et al.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Thành Phần Sâu Mọt Đậu Tại Tân Thanh

Kết quả nghiên cứu cho thấy thành phần sâu mọt trên đậu nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh khá đa dạng, bao gồm nhiều loài thuộc các bộ và họ khác nhau. Trong đó, mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis là loài phổ biến nhất và gây hại nghiêm trọng nhất. Các loài khác như mọt đậu đỏ, mọt đậu tương cũng được ghi nhận với mật độ thấp hơn. Thành phần sâu hại trên một số đậu, đỗ nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam tại cửa khẩu Tân Thanh, Lạng Sơn bao gồm 06 loài thuộc 2 bộ, 4 họ. Trong số đó, mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis (Linnaeus) là loài phổ biến nhất.

4.1. Danh sách các loài sâu mọt gây hại phổ biến nhất

Các loài sâu mọt gây hại phổ biến nhất trên đậu nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh bao gồm: Callosobruchus chinensis (mọt đậu xanh), Callosobruchus maculatus (mọt đậu đỏ), và một số loài mọt thuộc họ Bruchidae. Mọt đậu xanh là loài gây hại nghiêm trọng nhất, có khả năng sinh sản nhanh và gây ra những tổn thất lớn về chất lượng và số lượng đậu. Thành phần sâu mọt hại đậu, đỗ trên chợ Kỳ Lừa tại tỉnh Lạng có 11 loài thuộc 2 Bộ, 7 họ. Trong số đó, mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis (Linnaeus) là loài phổ biến nhất.

4.2. Mật độ và phân bố của mọt đậu xanh trên các loại đậu

Mật độ mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis trên các loại đậu nhập khẩu biến động theo thời gian và nguồn gốc xuất xứ. Các lô hàng đậu xanh thường có mật độ mọt đậu xanh cao hơn so với các loại đậu khác. Mật độ mọt đậu xanh cũng có xu hướng tăng lên trong quá trình bảo quản nếu không có biện pháp phòng trừ hiệu quả. Mật độ mọt đậu xanh C. chinensis trên hạt đậu xanh, đậu tương từ An Huy, Trung Quốc nhập khẩu qua Tân Thanh, Lạng Sơn, 06 tháng đầu năm 2015.

V. Biện Pháp Phòng Ngừa Sâu Mọt Hại Đậu Nhập Khẩu Hiệu Quả

Để phòng ngừa sâu mọt hại đậu nhập khẩu hiệu quả, cần áp dụng các biện pháp kiểm dịch thực vật nghiêm ngặt, kết hợp với các biện pháp phòng trừ tổng hợp. Các biện pháp này bao gồm việc kiểm tra, xử lý các lô hàng nhập khẩu, sử dụng các biện pháp sinh học và hóa học an toàn, và cải thiện điều kiện bảo quản. Để ngăn ngừa, kiểm soát mọt đậu xanh C. chinensis trong phòng thí nghiệm, chúng tôi đã sử dụng thuốc trừ sâu Quickphos 56% với liều lượng 2 g / m3 trong thời gian 1 ngày sau xử lý đạt tỷ lệ chết là 100% cao hơn so với liều 1g / m3 trong thời gian 3 ngày sau xử lý.

5.1. Quy trình kiểm dịch thực vật và xử lý lô hàng đậu

Quy trình kiểm dịch thực vật bao gồm việc kiểm tra kỹ lưỡng các lô hàng đậu nhập khẩu, lấy mẫu và phân tích mẫu để xác định thành phần sâu mọt. Các lô hàng bị nhiễm sâu mọt sẽ được xử lý bằng các biện pháp phù hợp, như xông hơi khử trùng hoặc sử dụng các loại thuốc trừ sâu được phép sử dụng. Ảnh hưởng của thuốc hóa học nên Callosobruchus chinensis (Linnaeus) theo các tiêu chuẩn quốc gia QCVN 01 - 19: 20.103 / BNNPTNT

5.2. Sử dụng biện pháp sinh học và hóa học an toàn

Việc sử dụng các biện pháp sinh học, như sử dụng các loài thiên địch của sâu mọt, là một giải pháp an toàn và hiệu quả để kiểm soát sâu mọt hại đậu. Trong trường hợp cần thiết, có thể sử dụng các loại thuốc trừ sâu hóa học được phép sử dụng, nhưng cần tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về liều lượng và thời gian cách ly để đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng và môi trường.

VI. Kết Luận Và Hướng Nghiên Cứu Về Sâu Mọt Đậu Tương Lai

Nghiên cứu về thành phần sâu mọt trên đậu nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh cung cấp những thông tin quan trọng cho công tác quản lý và phòng ngừa sâu mọt hại đậu. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài sâu mọt này, cũng như đánh giá hiệu quả của các biện pháp phòng trừ khác nhau. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ thông tin và kinh nghiệm trong lĩnh vực kiểm dịch thực vật. Các kết quả của đề tài về thành phần loài mọt mức độ xuất hiện phổ biến xâm nhập vào Việt Nam từ các tỉnh Hắc Long Giang và An Huy của Trung Quốc trên đậu đỗ nhập khẩu, biện pháp phòng trừ phục vụ cho việc quản lý ngăn chặn, kiểm soát sự du nhập của mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis L. trên đậu, đỗ nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam.

6.1. Tóm tắt kết quả và ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu đã xác định được thành phần sâu mọt trên đậu nhập khẩu tại cửa khẩu Tân Thanh, trong đó mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis là loài gây hại phổ biến nhất. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các biện pháp quản lý và phòng ngừa sâu mọt hại đậu hiệu quả. Đánh giá sự gia tăng quần thể của mọt đậu xanh làm cơ sở cho công tác dự tính, dự báo sự xâm nhập và là tư liệu để tập huấn cho sinh viên chuyên ngành và cho cán bộ Kiểm dịch thực vật để quản lý các loài sâu mọt nói chung và loài mọt đậu xanh một cách hiệu quả.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về phòng chống sâu mọt

Trong tương lai, cần tập trung nghiên cứu về các biện pháp phòng trừ sinh học an toàn và hiệu quả, cũng như đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến sự phát triển và phân bố của sâu mọt hại đậu. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của việc phòng ngừa sâu mọt hại đậu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thất thoát nông sản sau thu hoạch là một trong những thách thức nghiêm trọng đối với an ninh lương thực và chuỗi giá trị nông nghiệp. Theo thống kê của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc, mức độ tổn thất lương thực trong kho bảo quản trên toàn cầu dao động từ 6% đến 10%, riêng tại các quốc gia có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, con số thiệt hại thực tế có thể lên tới 10% đến 20%. Tại Việt Nam, nhóm côn trùng cánh cứng thuộc họ mọt đậu là tác nhân gây hại sơ cấp làm hao hụt trung bình khoảng 10% khối lượng nông sản dự trữ hàng năm.

Cửa khẩu Tân Thanh thuộc tỉnh Lạng Sơn là một trong những cửa ngõ giao thương đường bộ trọng điểm, tiếp nhận hàng chục nghìn tấn hạt đậu đỗ nhập khẩu từ các vùng sản xuất nông sản lớn của Trung Quốc như tỉnh Hắc Long Giang và tỉnh An Huy. Tuy nhiên, lưu lượng hàng hóa gia tăng cũng đồng nghĩa với nguy cơ cao về sự xâm nhập của các loài dịch hại nguy hiểm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thương phẩm và tiềm ẩn nguy cơ bùng phát dịch bệnh trên đồng ruộng trong nước.

Đề tài tập trung giải quyết vấn đề kiểm soát an toàn sinh học thông qua việc xác định chính xác thành phần loài sâu mọt, đánh giá mức độ phổ biến và quy luật biến động mật độ của chúng trên hạt đậu xanh và đậu tương nhập khẩu qua cửa khẩu Tân Thanh cũng như tại thị trường nội địa Lạng Sơn trong năm 2015. Đồng thời, nghiên cứu đi sâu phân tích toàn diện các đặc điểm sinh vật học, tập tính sinh thái và tiềm năng gia tăng tự nhiên của loài mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis Linnaeus.

Công trình được thực hiện tại Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 trong khung thời gian từ tháng 01 đến tháng 12 năm 2015. Kết quả đạt được cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng nhằm hoàn thiện quy trình kiểm dịch, giúp nâng cao hiệu quả phòng trừ dịch hại lên 100% bằng biện pháp hóa học tiêu chuẩn, từ đó hạn chế tối đa nguy cơ lây lan mầm dịch và bảo vệ nền sản xuất nông nghiệp bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học côn trùng kho bảo quản và cơ chế xâm nhiễm nông sản. Theo các nhà khoa học nông nghiệp, côn trùng hại nông sản trong kho được chia làm hai nhóm đặc trưng: nhóm xâm nhiễm trực tiếp hay sơ cấp, điển hình là mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis có khả năng tấn công trực tiếp vào những hạt nguyên vẹn; và nhóm xâm nhiễm gián tiếp hay thứ cấp, chuyên gây hại trên các hạt đã bị vỡ hoặc suy giảm chất lượng.

Mô hình bảng sống và lý thuyết tiềm năng sinh học của Birch năm 1948 được áp dụng để xác định các chỉ số tăng trưởng quần thể cốt lõi, bao gồm: tỷ lệ tăng tự nhiên r, hệ số nhân thế hệ R0, thời gian thế hệ T và thời gian nhân đôi số lượng quần thể DT. Ngoài ra, nghiên cứu tích hợp lý thuyết cạnh tranh cùng loài và khác loài giữa Callosobruchus chinensis và Callosobruchus maculatus để làm rõ sự biến động sức sinh sản trong điều kiện không gian và nguồn thức ăn giới hạn.

Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm chuyên ngành then chốt:

• Chu kỳ phát dục biến thái hoàn toàn gồm 4 pha: trứng, sâu non, nhộng và trưởng thành.
• Độ thường gặp OD biểu thị tỷ lệ xuất hiện của từng loài côn trùng qua các đợt kiểm tra thực tế, phân cấp từ xuất hiện rất ít dưới 5% đến xuất hiện nhiều trên 50%.
• Tỷ lệ hao hụt trọng lượng khô theo công thức chuẩn của Kenton và Lindbland năm 1976.
• Hiệu lực diệt trừ sâu mọt tính toán theo công thức Abbott.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua hai kênh: hệ thống mẫu kiểm dịch định kỳ trên các lô hàng hạt đậu đỗ nhập khẩu từ An Huy và Hắc Long Giang tại cửa khẩu Tân Thanh, kết hợp cùng các đợt điều tra thực địa 7 ngày một lần tại chợ đầu mối Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn. Quy trình lấy mẫu và phân tích tuân thủ nghiêm ngặt theo các văn bản pháp lý quốc gia, bao gồm Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia QCVN 01-141:2013/BNNPTNT về phương pháp lấy mẫu kiểm dịch thực vật, QCVN 01-23:2010/BNNPTNT về phương pháp kiểm tra hàng xuất nhập khẩu và QCVN 01-175:2014/BNNPTNT về quy trình lưu giữ, bảo quản mẫu vật.

Thiết kế thực nghiệm và cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập chuẩn mực:

• Kích thước hình thái các pha phát dục được đo đếm chi tiết trên cỡ mẫu n = 30 cá thể cho mỗi pha dưới kính hiển vi soi nổi quang học.
• Vòng đời và nhịp điệu phát dục được theo dõi trên 210 hạt đậu xanh mang trứng đơn lẻ ở điều kiện phòng thí nghiệm tiêu chuẩn với độ ẩm hạt 17%.
• Thí nghiệm đánh giá ảnh hưởng của yếu tố ký chủ và sự hiện diện của cá thể đực được lặp lại 10 lần cho mỗi công thức.
• Đánh giá mức độ hao hụt khối lượng sau 90 ngày bảo quản được thực hiện với 0,5 kg đậu xanh mỗi hộp và lặp lại 4 lần.
• Đánh giá hiệu lực của hóa chất Quickphos 56% ở 3 mức nồng độ gồm 0,5 g/m³, 1 g/m³ và 2 g/m³ được tiến hành trên 100 cá thể trưởng thành cho mỗi công thức theo QCVN 01-19:2010/BNNPTNT.

Toàn bộ dữ liệu số lượng được xử lý sinh trắc học bằng phần mềm Microsoft Excel, IRRISTAT phiên bản 5.0 và kiểm định thống kê T-test bằng phần mềm Statview nhằm đảm bảo độ tin cậy khoa học cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, điều tra thành phần loài đã ghi nhận 6 loài sâu mọt thuộc 2 bộ và 4 họ trên các lô hàng đậu đỗ nhập khẩu từ Trung Quốc qua cửa khẩu Tân Thanh năm 2015. Nguồn hàng xuất xứ từ tỉnh An Huy ghi nhận 6 loài gồm 5 loài thuộc bộ cánh cứng Coleoptera và 1 loài thuộc bộ cánh vảy Lepidoptera, trong khi nguồn hàng từ Hắc Long Giang ghi nhận 5 loài đều thuộc bộ cánh cứng. Đáng chú ý, tại chợ Kỳ Lừa phát hiện tới 11 loài sâu mọt thuộc 2 bộ và 7 họ.

Thứ hai, loài mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis là đối tượng gây hại phổ biến và nguy hiểm nhất ở tất cả các điểm khảo sát với độ thường gặp luôn đạt mức trên 50%. Mật độ cá thể biến động mạnh theo nguồn hàng và loại ký chủ:

• Hàng nhập từ An Huy: mật độ mọt trên đậu xanh trung bình đạt 7,17 ± 0,43 con/kg, cao hơn so với trên đậu tương là 5,16 ± 0,37 con/kg.
• Hàng nhập từ Hắc Long Giang: mật độ mọt trên đậu xanh đạt trung bình 6,96 ± 0,49 con/kg, cao hơn mức 4,95 ± 0,46 con/kg trên đậu tương.
• Tại chợ Kỳ Lừa: mật độ trung bình trên đậu xanh lên tới 9,07 ± 0,55 con/kg và trên đậu tương là 6,50 ± 0,44 con/kg.

Thứ ba, đặc điểm sinh vật học của mọt Callosobruchus chinensis thể hiện khả năng thích nghi và nhân dòng cực nhanh. Vòng đời trung bình hoàn thành trong 22,4 ngày ở điều kiện nhiệt độ 26,8°C và độ ẩm không khí 87,48%. Tiềm năng sinh học gia tăng tự nhiên đạt r = 0,14. Khi được cung cấp đầy đủ thức ăn ký chủ, một trưởng thành cái có thể đẻ trung bình 56,8 ± 5,14 trứng, trong khi ở điều kiện thiếu thức ăn con số này chỉ đạt 0,7 ± 0,4 trứng, tương đương mức chênh lệch hơn 81 lần.

Thứ tư, thử nghiệm phòng trừ hóa học cho thấy thuốc xông hơi khử trùng Quickphos 56% phát huy hiệu quả tuyệt đối. Tại nồng độ 2 g/m³, thuốc đạt tỷ lệ tiêu diệt mọt trưởng thành 100% chỉ sau 24 giờ xông hơi, vượt trội so với nồng độ 1 g/m³ cần tới 72 giờ mới đạt hiệu lực diệt trừ hoàn toàn.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích diễn biến mật độ mọt đậu xanh qua 6 tháng đầu năm 2015, dữ liệu biểu diễn dưới dạng biểu đồ đường thể hiện một xu hướng tăng trưởng tuyến tính rõ rệt. Trong các tháng đầu năm như tháng 1 và tháng 2, mật độ mọt ở mức rất thấp, chỉ dao động từ 0,8 đến 4,4 con/kg đối với hàng nhập khẩu và khoảng 3,8 con/kg tại chợ Kỳ Lừa. Tuy nhiên, bước sang tháng 4, tháng 5 và tháng 6, mật độ tăng vọt và đạt đỉnh vào cuối tháng 6 với 11,8 con/kg trên hàng An Huy, 12,6 con/kg trên hàng Hắc Long Giang và lên tới 14,6 con/kg tại chợ Kỳ Lừa vào đầu tháng 7.

Nguyên nhân chính của sự gia tăng này là do nhiệt độ và độ ẩm môi trường tại vùng biên giới Lạng Sơn tăng mạnh vào mùa hè, tạo điều kiện nhiệt ẩm tối ưu thúc đẩy chu kỳ phát dục của mọt rút ngắn, kích thích nhịp điệu giao phối và nâng cao tỷ lệ trứng nở. Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế của Suchitra và Amitava năm 2005 tại Ấn Độ, vòng đời 22,4 ngày của mọt trong nghiên cứu này tương thích chặt chẽ với quy luật phát triển của loài trong điều kiện nhiệt đới gió mùa.

Sự phong phú về số lượng loài tại chợ Kỳ Lừa so với cửa khẩu Tân Thanh chứng minh rằng các kho lưu trữ tại chợ đầu mối chứa đa dạng các mặt hàng nông sản khô, tạo môi trường thuận lợi để côn trùng lây nhiễm chéo và tích lũy mật độ. Những phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát triệt để mọt ngay từ cửa ngõ biên giới để tránh tổn thất dây chuyền trong hệ thống phân phối nội địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thực hiện quy trình xông hơi khử trùng bắt buộc bằng hoạt chất Quickphos 56% với liều lượng chuẩn 2 g/m³ trong thời gian từ 24 đến 48 giờ đối với 100% các lô hàng hạt đậu đỗ nhập khẩu có phát hiện sâu mọt tại cửa khẩu Tân Thanh. Biện pháp này hướng tới mục tiêu tiêu diệt 100% các pha phát dục của dịch hại trước khi thông quan, do Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 chủ trì triển khai liên tục trong suốt các đợt nhập khẩu cao điểm hàng năm.

Thứ hai, thiết lập mạng lưới giám sát định kỳ 7 ngày một lần tại các kho hàng nông sản và chợ đầu mối ở các vùng giáp biên như chợ Kỳ Lừa. Hoạt động giám sát này nhằm duy trì mật độ mọt đậu xanh luôn ở dưới ngưỡng gây hại kinh tế 2 con/kg nông sản bảo quản, do Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lạng Sơn phối hợp với Ban quản lý chợ và các thương nhân thực hiện thường xuyên từ tháng 3 đến tháng 9 hàng năm.

Thứ ba, áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật bảo quản hạt sau thu hoạch tại các doanh nghiệp chế biến. Cụ thể, cần tiến hành sấy hạ độ ẩm hạt đậu đỗ xuống dưới mức 12%, duy trì nhiệt độ kho mát dưới 18°C hoặc sử dụng công nghệ xông khí CO2 nồng độ cao trong các bồn chứa kín để ức chế trên 95% khả năng sinh sản của trưởng thành mọt mà không làm tồn dư hóa chất độc hại trên thực phẩm.

Thứ tư, chuẩn hóa tài liệu giám định hình thái và tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu 6 tháng một lần cho đội ngũ kiểm dịch viên và cán bộ kỹ thuật nông nghiệp địa phương. Nhiệm vụ này nhằm nâng cao độ chính xác trong công tác phân loại học côn trùng họ Bruchidae, do Cục Bảo vệ thực vật phối hợp với Bộ môn Côn trùng thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam triển khai định kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp với các nhóm độc giả sau:

• Cán bộ kiểm dịch thực vật tại các cửa khẩu đường bộ, đường biển và đường hàng không: Luận văn cung cấp cẩm nang chi tiết về đặc điểm hình thái, kích thước đo đếm từng pha phát dục và phương pháp giám định nhanh loài Callosobruchus chinensis, giúp rút ngắn 30% thời gian kiểm tra và xử lý lô hàng tại hiện trường.
• Doanh nghiệp xuất nhập khẩu, logistics và chủ kho bảo quản nông sản: Tài liệu mang lại hướng dẫn kỹ thuật chuẩn mực về việc ứng dụng Quickphos 56% đúng nồng độ và phương pháp quản lý ẩm độ hạt, giúp giảm thiểu tỷ lệ hao hụt khối lượng hạt sau 90 ngày bảo quản xuống dưới mức 3%.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Bảo vệ thực vật, Côn trùng học và Nông học: Công trình là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp thiết lập bảng sống theo mô hình Birch năm 1948, phương pháp bố trí thí nghiệm sinh trắc học và kỹ thuật xử lý số liệu thống kê bằng các phần mềm chuyên dụng.
• Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý chất lượng nông lâm sản: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc để phục vụ việc rà soát, cập nhật danh mục sinh vật gây hại thuộc diện kiểm dịch của quốc gia, đồng thời xây dựng các quy chuẩn kỹ thuật phòng ngừa dịch hại xâm nhiễm qua biên giới.

Câu hỏi thường gặp

Loài sâu mọt nào xuất hiện với tần suất cao nhất trên các lô hàng hạt đậu đỗ nhập khẩu tại Lạng Sơn? Loài mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis Linnaeus là đối tượng xuất hiện phổ biến nhất với độ thường gặp OD trên 50% ở cả hai nguồn hàng nhập khẩu từ An Huy và Hắc Long Giang, đồng thời chiếm ưu thế tuyệt đối tại chợ Kỳ Lừa.

Vòng đời và sức sinh sản của mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis diễn ra như thế nào trong điều kiện phòng thí nghiệm? Ở điều kiện nhiệt độ trung bình 26,8°C và độ ẩm 87,48%, chu kỳ sống của mọt kéo dài khoảng 22,4 ngày. Khi có đầy đủ thức ăn ký chủ, một con cái đẻ trung bình 56,8 quả trứng, mang tỷ lệ tăng tự nhiên r = 0,14.

Mật độ mọt đậu xanh biến động như thế nào theo các thời điểm trong năm? Mật độ mọt ở mức thấp trong các tháng 1, 2 và 3 chỉ khoảng 0,8 đến 4,4 con/kg, sau đó gia tăng mạnh mẽ vào các tháng mùa hè từ tháng 4 đến tháng 6, đạt đỉnh cao nhất vào cuối tháng 6 với mật độ trên 11,8 con/kg.

Nồng độ và thời gian xử lý thuốc Quickphos 56% nào mang lại hiệu lực phòng trừ mọt tối ưu nhất? Kết quả thực nghiệm khẳng định xử lý Quickphos 56% ở liều lượng 2 g/m³ đạt tỷ lệ tiêu diệt mọt 100% chỉ sau 24 giờ, mang lại hiệu quả diệt trừ nhanh và triệt để hơn so với liều lượng 1 g/m³ cần tới 72 giờ.

Tại sao số lượng loài sâu mọt tại chợ Kỳ Lừa lại cao gần gấp đôi so với tại cửa khẩu Tân Thanh? Chợ Kỳ Lừa ghi nhận 11 loài so với 6 loài tại cửa khẩu do khu vực chợ tập trung lưu trữ đan xen nhiều loại ngũ cốc, nông sản khô khác nhau, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài sâu mọt thứ cấp phát sinh và lây lan chéo.

Kết luận

• Xác định toàn diện thành phần gồm 6 loài sâu mọt trên đậu đỗ nhập khẩu qua cửa khẩu Tân Thanh và 11 loài tại thị trường nội địa Lạng Sơn.
• Khẳng định mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis L. là loài gây hại sơ cấp phổ biến nhất với độ thường gặp vượt trên 50%.
• Làm sáng tỏ các chỉ số sinh thái quan trọng của mọt đậu xanh với vòng đời 22,4 ngày, chỉ số tăng tự nhiên r = 0,14 và sức đẻ 56,8 trứng mỗi con cái.
• Phát hiện quy luật bùng phát mật độ dịch hại mạnh nhất vào giai đoạn tháng 5 và tháng 6 với mật độ vượt ngưỡng 11,8 con/kg nông sản.
• Xác lập quy trình khử trùng chuẩn bằng Quickphos 56% nồng độ 2 g/m³ đạt hiệu lực tiêu diệt tuyệt đối 100% trong vòng 24 giờ.

Đóng góp nổi bật của luận văn là đã cung cấp hệ thống dẫn liệu khoa học chuẩn xác về côn trùng học kho bảo quản, phục vụ trực tiếp cho công tác dự tính, dự báo và kiểm dịch thực vật tại các cửa khẩu biên giới phía Bắc.

Trong giai đoạn 6 đến 12 tháng tiếp theo, các cơ quan kiểm dịch và cơ sở nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng đánh giá hiệu lực của các chế phẩm sinh học, tinh dầu thực vật và công nghệ bảo quản lạnh để hướng tới giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp không hóa chất. Các tổ chức, doanh nghiệp kinh doanh nông sản cần chủ động ứng dụng ngay các thông số kỹ thuật từ công trình này vào thực tiễn bảo quản nhằm giảm thiểu tổn thất và nâng cao chất lượng nông sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM TRẦN VĂN HIẾU THÀNH PHẦN SÂU MỌT TRÊN MỘT SỐ LOẠI ĐẬU, ĐỖ NHẬP KHẨU TẠI CỬA KHẨU TÂN THANH, LẠNG SƠN NĂM 2015; ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC, SINH THÁI HỌC CỦA LOÀI MỌT ĐẬU XANH CALLOSOBRUCHUS CHINENSIS LINNAEUS Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật Mã số: 60.12 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Hồ Thị Thu Giang NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được ghi rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Trần Văn Hiếu i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn này, ngoài sự cố gắng nỗ lực của bản thân, tôi còn nhận được rất nhiều sự quan tâm giúp đỡ nhiệt tình của cơ quan, các thầy cô, bạn bè và người thân. Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới Cô giáo PGS. Hồ Thị Thu Giang – Trưởng Bộ môn Côn trùng – Khoa Nông học – Học viện nông nghiệp Việt Nam đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài và hoàn thành bản luận văn này. Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ của tập thể các thầy, cô giáo bộ môn Côn trùng – Khoa Nông học, Ban đào tạo Sau đại học – Học viện nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới ThS. Nguyễn Thị Hà – Chi cục trưởng Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7 - Cục Bảo vệ thực vật, người đã giúp đỡ hết sức tận tình, chu đáo và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến sự giúp đỡ nhiệt tình của Ban lãnh đạo và tập thể cán bộ Chi cục Kiểm dịch thực vật vùng 7– Cục Bảo vệ thực vật đã động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khóa học và thực hiện đề tài nghiên cứu. Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn của mình đến tất cả bạn bè, người thân và gia đình đã luôn động viên giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận văn này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả luận văn Trần Văn Hiếu ii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục. iii Danh mục bảng .v Danh mục hình. vi Trích yếu luận văn.

vii Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Tổng quan tài liệu. Cơ sở khoa học. Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước.

Nghiên cứu về họ Bruchidae hại hạt trong kho bảo quản. Nghiên cứu về mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis. Tình hình nghiên cứu trong nước. Nghiên cứu về họ Bruchidae hại hạt trong kho bảo quản.

Nghiên cứu về mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis. VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Đối tượng/vật liệu nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Điều tra thành phần và diễn biến sâu mọt hại trên một số loại đậu đỗ nhập khẩu từ Trung Quốc vào Việt Nam tại cửa khẩu Tân Thanh, Lạng Sơn.

Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của mọt đậu xanh Callosobruchus chinensis L. Nghiên cứu tỷ lệ tăng tự nhiên của mọt đậu xanh C.