CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THẨM ðỊNH DỰ ÁN ðẦU TƯ Ở TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG TRONG ðIỀU KIỆN PHÂN CẤP QUẢN LÝ ðẦU TƯ 1.1 PHÂN CẤP QUẢN LÝ ðẦU TƯ VÀ THẨM ðỊNH DỰ ÁN ðẦU TƯ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1.1 Khái niệm và vai trò của công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư Thẩm ñịnh dự án ñầu tư là công việc ñược tiến hành trong hoạt ñộng ñầu tư theo phương thức dự án ở tất cả các quốc gia trên thế giới. Tuỳ theo ñặc thù, ñiều kiện kinh tế xã hội cũng như thể chế kinh tế của mỗi nước mà quan niệm cũng như cách thức tổ chức thẩm ñịnh dự án ñầu tư có sự khác biệt. Ngay cả trong một nước, với các chủ thể thẩm ñịnh khác nhau thì quan niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư cũng không hoàn toàn ñồng nhất. Ở nhiều nơi trên thế giới, quan niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñi cùng với việc phân tích lợi ích và chi phí của một dự án [55, tr 9].
Ngày nay, quan niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư cũng như các phương pháp phân tích lợi ích và chi phí của dự án càng ñược hoàn thiện ñể thích ứng với nhu cầu lớn hơn trong việc lựa chọn các dự án ñầu tư tốt nhất. Quan niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư thường gắn với vai trò quan trọng của dự án ñặc biệt là các dự án ñầu tư phát triển trong việc phân bổ nguồn lực sản xuất cho các lĩnh vực và các hoạt ñộng khác nhau trong nền kinh tế. Khi nghiên cứu về công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư trên cơ sở khoa học, tác giả luận án ñã tổng kết những khái niệm cũng như cách hiểu của các nhà nghiên cứu và các tổ chức trên thế giới về công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư. Theo mục tiêu ñầu tư, thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñược hiểu là “quá trình một cơ quan chức năng (nhà nước hoặc tư nhân) xem xét xem một dự án có ñạt ñược các mục tiêu kinh tế và xã hội ñã ñề ra và ñạt ñược những mục tiêu ñó một cách có hiệu 9 quả hay không” [53, tr 156].
ðây là ñịnh nghĩa của Ngân hàng thế giới (WB) ñưa ra ñối với công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư. Với ñịnh nghĩa này, công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư nhằm giúp ñưa dự án ñi theo ñúng hướng, tạo nền móng cho việc thực hiện dự án ñầu tư có hiệu quả. Theo mục ñích quản lý, thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñược hiểu là việc xem xét, phân tích, ñánh giá dự án ñầu tư trên các nội dung cơ bản nhằm giúp cho việc ra quyết ñịnh ñầu tư. Thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñược xem như một công cụ quản lý ñể góp phần nâng cao hiệu quả ñầu tư.
Thẩm ñịnh dự án ñầu tư giúp tham mưu cho các cấp có thẩm quyền ra quyết ñịnh ñầu tư [13-16]. Người có thẩm quyền quyết ñịnh ñầu tư ra quyết ñịnh trên cơ sở kết quả thẩm ñịnh. Do vậy, công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư có vai trò quan trọng trong quy trình lập, thẩm ñịnh và phê duyệt dự án. Công tác thẩm ñịnh giúp cho việc kiểm tra, kiểm soát, ñánh giá sự tuân thủ theo pháp luật của dự án, của các chủ thể tham gia vào hoạt ñộng ñầu tư, giúp cho việc sàng lọc, lựa chọn dự án ñầu tư có hiệu qủa.
Nếu xem xét dự án ñầu tư theo quá trình từ chuẩn bị ñầu tư, thực hiện ñầu tư, vận hành khai thác dự án khi ñó công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư sẽ ñược tiến hành với nhiều công việc từ thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñể ra quyết ñịnh ñầu tư, thẩm ñịnh thiết kế kỹ thuật, thẩm ñịnh tổng dự toán, thẩm ñịnh kế hoạch ñấu thầu, thẩm ñịnh kết quả ñấu thầu và thẩm ñịnh quyết toán vốn ñầu tư. Trên góc ñộ kỹ thuật, thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñược xem là một trong những kỹ thuật phân tích dự án. Trong cuốn Thẩm ñịnh dự án ñầu tư, tác giả Vũ Công Tuấn cho rằng: “ Thẩm ñịnh dự án ñầu tư là hoạt ñộng chuẩn bị dự án ñược thực hiện bằng kỹ thuật phân tích dự án ñã ñược thiết lập ñể ra quyết ñịnh thoả mãn các quy ñịnh về thẩm ñịnh của nhà nước” [57, tr 59]. Theo ông, thẩm ñịnh dự án ñầu tư là một trong những kỹ thuật ñể phân tích, ñánh giá dự án.
Quan niệm về thẩm ñịnh dự án của ông cũng ñồng nghĩa với quan niệm của các nước trên thế giới khi tiến hành thẩm ñịnh. Thẩm ñịnh dự án gắn liền với kỹ thuật phân tích, ñánh giá dự án trong ñó ñặc biệt là phân tích chi phí và lợi ích của dự án. Theo nội dung chi tiết của dự án, thẩm ñịnh dự án ñầu tư là việc tiến hành xem xét một cách toàn diện trên các nội dung của dự án từ pháp lý, công nghệ kỹ thuật, 10 kinh tế tài chính, tổ chức quản lý thực hiện ñến hiệu quả của dự án. Quan ñiểm này cho rằng thẩm ñịnh dự án cần có kỹ thuật và các phương pháp cụ thể ñối với từng nội dung của dự án.
ðối với các dự án ñầu tư xây dựng ở Việt nam, theo Luật Xây dựng (2003) và Nghị ñịnh số 16/2005/Nð-CP ngày 07/02/2005 về Quản lý dự án ñầu tư xây dựng công trình [16], thẩm ñịnh dự án ñầu tư bao gồm hai nội dung là thẩm ñịnh phần thuyết minh và thẩm ñịnh phần thiết kế cơ sở. Từ những phân tích trên ñây, tác giả luận án cho rằng khái niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư cần ñược xây dựng và hiểu thống nhất trên cơ sở khoa học. Trong quá trình xây dựng cần phải xác ñịnh rõ phạm vi, bản chất cũng như mục ñích của công tác thẩm ñịnh dự án. Trước nhu cầu ñổi mới nền kinh tế của các nước ñang phát triển, sự gia tăng ñáng kể nguồn lực cho ñầu tư cũng như yêu cầu lớn trong việc xem xét, ñánh giá dự án ñòi hỏi cần phải nhận thức ñầy ñủ về công tác thẩm ñịnh dự án.
Việc xây dựng khái niệm về “thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñể ra quyết ñịnh ñầu tư” cần ñược ñặt trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ñang diễn ra mạnh, chính phủ của các nước ñều có những thay ñổi ñáng kể trong các chính sách về ñầu tư nhằm tạo môi trường thông thoáng hấp dẫn, tăng tính cạnh tranh trong việc thu hút các nguồn lực. Trên cơ sở khoa học, khái niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư cần ñược bao quát, không xem xét riêng cho một chủ thể cũng như một nguồn vốn cụ thể nào. ðiều này là cần thiết và phù hợp với thông lệ quốc tế, với tiến trình của công cuộc ñổi mới kinh tế của các nước ñang phát triển trong ñó có Việt nam ñặc biệt cần quan tâm ñến xu hướng vận ñộng khách quan của nền kinh tế thị trường ñó là sự ña dạng hoá các nguồn vốn ñầu tư, sự chuyển ñổi mô hình hoạt ñộng của các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và sự phân cấp quản lý ñầu tư ngày càng mạnh mẽ. Trên tinh thần ñó, tác giả ñã mạnh dạn xây dựng khái niệm khoa học về thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñể ra quyết ñịnh ñầu tư.
Việc xây dựng khái niệm này của tác giả ñã chia sẻ quan ñiểm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư của các nhà nghiên cứu trước ñây cũng như các tổ chức trên thế giới. Theo tác giả, khái niệm về thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñể ra quyết ñịnh ñầu tư ñược diễn ñạt như sau “ Thẩm ñịnh dự án ñầu tư là quá trình xem xét, phân tích, ñánh giá dự án một cách khách quan, khoa học và toàn diện trên các nội dung, lựa chọn dự án ñể quyết ñịnh ñầu tư.” 11 Về cơ sở khoa học, khái niệm thẩm ñịnh dự án ñầu tư của tác giả ñược nhìn nhận với nội dung như sau: Thứ nhất, thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñể ra quyết ñịnh ñầu tư là công việc cần thiết ñược tiến hành trong giai ñoạn chuẩn bị ñầu tư. Thẩm ñịnh dự án ñầu tư là một quá trình tạo ra sản phẩm. Khác biệt với các sản phẩm khác ñây là sản phẩm “tư vấn” có ñược từ trí tuệ và kinh nghiệm của cán bộ thẩm ñịnh.
Trong quá trình thực hiện cần phải nhận thức ñược tầm quan trọng của công tác thẩm ñịnh dự án, không nên quan niệm ñây chỉ là một thủ tục hợp pháp hoá dự án ñể ñược phê duyệt, cấp vốn, vay vốn hoặc nhận ñược tài trợ. Thứ hai, nhiệm vụ của thẩm ñịnh dự án ñầu tư là tiến hành kiểm tra, xem xét, phân tích, ñánh giá dự án và ñưa ra kết luận, kiến nghị. Việc phân tích, ñánh giá dự án phải ñảm bảo ñược tính hợp pháp, khách quan, toàn diện, chuẩn xác và kịp thời. Thứ ba, mục tiêu của thẩm ñịnh dự án ñầu tư là phục vụ cho việc ra quyết ñịnh ñầu tư.
Quyết ñịnh ñầu tư chỉ ñược phê duyệt trên cơ sở của kết quả thẩm ñịnh dự án. Với những nội dung trên, theo tác giả bản chất của công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư chính là kỹ thuật phân tích, ñánh giá và lựa chọn dự án. Công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư nhằm kiểm tra, phân tích, ñánh giá làm sáng tỏ một loạt các vấn ñề có liên quan ñến tính khả thi trong quá trình thực hiện dự án trong mối liên hệ mật thiết với các thông tin có thể có và các giả thiết về môi trường trong ñó dự án sẽ hoạt ñộng, từ ñó dự tính những kết quả mà dự án sẽ ñem lại ñể có ñược những quyết ñịnh ñầu tư ñúng ñắn. [2, tr 29] Sản phẩm của công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư chính là Báo cáo thẩm ñịnh (cùng với các văn bản xử lý có liên quan) trong ñó phải nêu ñược những nhận xét và kiến nghị cụ thể ñối với từng nội dung của dự án.
Với bản chất và mục tiêu ñó, công tác thẩm ñịnh dự án ñầu tư ñóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và thực hiện dự án ñầu tư. ðể góp phần quản lý tốt hoạt ñộng ñầu tư và xây dựng cần thiết phải quản lý tốt công tác chuẩn bị ñầu tư trong ñó có lập, thẩm ñịnh và phê duyệt dự án ñầu tư. Thẩm ñịnh dự án ñầu tư là một yêu cầu không thể thiếu và là cơ sở ñể quyết ñịnh ñầu tư. Thẩm ñịnh dự án ñầu tư là một công cụ quản lý góp phần nâng cao hiệu quả ñầu tư.
