Chương 1 TẠP VĂN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC TẠP VĂN CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ 1.Tạp văn – Những vấn đề lý thuyết về thể loại 1.Về khái niệm tạp văn Tạp văn là một thể loại văn học độc đáo, có nhiều điểm tương đồng với tản văn, bút ký, tạp bút, tạp cảm. Tuy nhiên đây là một thể loại văn học khá đặc biệt, không thuần nhất nên có rất nhiều nhà nghiên cứu, các nhà lý luận văn học, các học giả đưa ra những định nghĩa khác nhau về tạp văn. Định nghĩa về khái niệm tạp văn thực sự đa dạng, phong phú và có nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí là có những ý kiến trái chiều. Theo Từ điển Tiếng Việt của Bùi Quang Tịnh (NXB Văn hóa thông tin, tr 842) giải thích: “Tạp văn: Nhiều loại văn lẫn lộn”.
Đại từ điển Tiếng Việt của Nguyễn Như Ý (Nxb Văn hóa Thông tin, tr. 1495) giải thích: “Tạp văn gồm nhiều thể tài linh hoạt như đoản thiên, tiểu phẩm, tùy bút”. Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê (Nxb Đà Nẵng, tr. 892) định nghĩa: “Tạp văn loại văn có nội dung rộng, hình thức không gò bó, bao gồm những loại bình luận ngắn, tiểu phẩm tùy bút…”.
Từ điển thuật ngữ văn học, (NXB ĐHQG, 2000, tr 247) định nghĩa: “Tạp văn là những áng văn tiểu phẩm có nội dung chính trị, có tác dụng chiến đấu mạnh mẽ. Đó là một thứ văn vừa có tính chính luận sắc bén, vừa có tính nghệ thuật cô đọng, phản ánh và bình luận kịp thời các hiện tượng xã hội”. Từ điển văn học (tập 2), NXB KHXH.HN 1984) lại có tới hai định nghĩa về tạp văn: Định nghĩa 1: “Tạp văn là những bài văn nghị luận có tính nghị luận. Phạm vi của tạp văn rất rộng, bao gồm tạp cảm, tùy bút, tiểu phẩm, bình luận 11 ngắn.
Đặc điểm nổi bật là ngắn gọn” (Tập thể tác giả, Từ điển văn học, Tập 2, NXB KHXH. Định nghĩa 2: “Tạp văn là một bộ phận lớn của nhà văn Trung Quốc Lỗ Tấn, viết theo một thể loại đặc biệt bao gồm những bài cảm nhỏ, luận văn, tùy bút, hồi ức…” (Tập thể tác giả, Từ điển văn học, Tập 2, NXB KHXH. Trương Chính trong lời giới thiệu Tạp văn tuyển tập cho rằng: “Tạp văn là một thành tựu đặc biệt của Lỗ Tấn trong ba mươi năm hoạt động văn học của ông, nhưng thật ra không phải là một thể loại mới. Xét nguồn gốc và phong cách của nó thì tạp văn chính là kế thừa và phát triển hình thức tản văn trong văn học cổ điển Trung Quốc” (Tạp văn tuyển tập, Tập 1, NXB Văn học, HN 1963, tr 6).
Lê Xuân Vũ có cách định nghĩa tương tự như Trương Chính, ông viết: “Tạp văn là một hình thức văn học mới, nảy mầm từ cách mạng văn học và tư tưởng Ngũ Tứ, là thành tựu đặc biệt của Lỗ Tấn trong văn nghệ, là kết tinh của ba mươi năm chiến đấu văn học của ông. “Tạp văn” hoặc “tạp cảm” là tên do chính Lỗ Tấn đặt cho nó” (Lê Xuân Vũ, Lỗ Tấn “Chủ tướng của cách mạng văn hóa Trung Quốc”, Nxb Văn hóa, H, 1959, tr 143). Lương Duy Thứ thì cho rằng: “Tạp văn là một thể loại văn học nảy sinh từ cuộc cách mạng văn hóa Ngũ Tứ, là thành tựu đặc biệt của Lỗ Tấn qua hai mươi năm hoạt động văn nghệ”. Dương Tấn Hào cũng đưa ra cách hiểu của mình về tạp văn như sau: “Theo nghĩa đen thì hai chữ “Tạp văn” dùng để chỉ những thể văn đoản thiên không đồng một thể với các tập thi ca, tản văn, tiểu thuyết và bi kịch đã thịnh hành từ xưa.
Ngày nay bản chất thứ tạp văn đã biến tướng và danh từ đó hiện giờ đã chuyên chỉ lối văn đoản thiên những thiên tạp trở nên giàu về tính cách tranh đấu” (Đặng Thai Mai, Tạp văn trong văn học Trung Quốc ngày nay, NXB Mới, 1945, tr 21). 12 Dương Ngọc Dũng cho rằng: “Tạp văn là một thuật ngữ rất tạm thời vì chính bản thân tác giả không biết dùng cụm từ nào để mô tả những bài viết đăng rải rác trên báo Tuổi trẻ chủ nhật, Nguyệt san pháp luật, Sài Gòn tiếp thị”. Tác giả nhận định thêm: “Tạp văn chỉ là những đoản văn đọc cho vui, ngắn gọn, dễ hiểu, hơi gây sốc một chút nếu cần, không phải là những chuyên luận đăng trên tạp chí chuyên ngành. Chủ đề thì không có gì nhất định, lan man từ những mẩu chuyện vụn vặt có thật trong đời sống xã hội Mỹ, đến một tiểu phẩm tưởng tượng hoàn toàn, hay các bình luận thoáng qua về Shakespesre, cổ sử Trung Quốc.
Độc giả có thể mở sách ra, thích đâu đọc đấy, không cần phải quá bận tâm về “độ chính xác” hay hàm lượng thông tin của bài viết” (Trương Đăng Dung (2004), Tác phẩm văn học như một quá trình, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội). Giáo sư Lý Hà Lâm trong công trình Lỗ Tấn – thân thế - tư tưởng – sáng tác khẳng định: “Tạp văn là một hình thức do Lỗ Tấn sáng tác, vì Lỗ Tấn đã phát triển hình thức này đến đỉnh cao nhất của nó, hơn nữa lại có những đặc điểm độc đáo của bản thân ông. Nói tới nguồn gốc và phương pháp của tạp văn thì tạp văn của Lỗ Tấn chính là kế thừa và phát triển hình thức tản văn của văn học truyền thống Trung Quốc”. Trong cuốn Khái niệm và thuật ngữ lý luận văn học Trung Quốc, Phạm Thị Hảo, Trung tâm nghiên cứu Quốc học, Nxb Văn học, cho rằng: “tạp văn là một loại tản văn, bao gồm nhiều hình thức: Tạp cảm, tạp đàm, tạp luận.
loại này yêu cầu phải có sự quan sát tìm hiểu và phân tích sâu sắc cuộc sống xã hội, phải nhạy bén phản ánh những sự kiện xã hội và khuynh hướng xã hội, bằng ngòi bút sắc sảo, lão luyện, đánh trúng vào những chỗ yếu của sự việc. Loại văn này, tác phẩm ngắn, thường mang tính tư tưởng cao, giàu tính chiến đấu đồng thời giàu tính nghệ thuật. Ở thời Chiến quốc, loại văn này khá phổ biến. Thời hiện đại Lỗ Tấn đã khiến “Tạp văn” phát huy được nhiều tác dụng phê phán xã hội, châm biếm những tệ nạn đương thời.
Cho đến nay thể loại tạp văn vẫn phát triển với diện mạo và nội dung ngày càng phong phú”. 13 Nghiên cứu về thể loại tạp văn, chúng ta có thể dựa vào nhiều nguồn tư liệu, mỗi nguồn tư liệu có đặc điểm ưu việt riêng. Tạp văn là một loại văn bản nghị luận, ở đó tác giả có thể trực tiếp trình bày tư tưởng tình cảm về những vấn đề thuộc nhiều phương diện của đời sống chính trị, xã hội và văn học. Tuy nhiên đây là một thể loại văn học khá đặc biệt, không thuần nhất, vì vậy như chúng tôi đã trình bày, có rất nhiều các nhà nghiên cứu, các nhà lý luận văn học, các học giả… cố gắng đưa ra những định nghĩa của riêng mình về tạp văn.
Tất cả các định nghĩa, các cách hiểu về tạp văn như đã trình bày ở trên đều gọi đúng tính chất và đặc điểm cơ bản nhất, khái quát nhất về thể loại tạp văn nói chung. Nhưng chúng tôi cho rằng định nghĩa ngắn gọn nhất, dễ hiểu nhất, sâu sắc nhất về tạp văn phải kể tới định nghĩa của Lỗ Tấn: “Thật ra “tạp văn” không phải là hàng mới bây giờ, trước kia đã có rồi. Phàm là văn chương, nếu xếp loại, thì có loại để mà xếp, bất kể thể gì, mọi thể đều xếp vào một chỗ cả, thế là thành tạp”(Trương Chính, Tạp văn tuyển tập (tập 3), NXB Văn học, H, 1963, tr 229). Đây là một lời giải thích hay nhất về tạp văn của Lỗ Tấn.
Căn cứ vào đó mà xét chữ “tạp” trong “tạp văn” là một sự kết hợp tuyệt vời, hài hòa, nhuần nhuyễn giữa nhiều thể loại khác nhau. Đó không phải là một sự gán ghép gượng ép, khập khiễng, cũng không phải là sự xào xáo “một mớ hổ lốn” khác nhau mà là sự kết nối chặt chẽ các gam màu, đường nét trong một bức tranh mang tính nghệ thuật cao. Có lúc ông gọi tạp văn là “tạp cảm”, rồi lại gọi là “tiểu phẩm văn học”, sau đó tiếp thu cách nói truyền thống văn học Trung Quốc, đổi tên thành “tạp văn”. Ông đặc biệt đề cao vai trò tạp văn bút ký chính luận, ông xem tạp văn là loại “ngôn chí hữu vật”.
Những tiền đề phát triển Trong văn học phương Tây Ở Pháp, vào thế kỷ XVI, với ý thức chống lại thứ văn chương kinh viện, giáo điều của nhà thờ, nhà văn M.Môngtenhơ (1533 - 1592) đã khai sinh ra thể loại tản văn. Năm 1580, ông xuất bản tập Essais. Từ đó tản văn được nhiều nhà 14 văn, nhà triết học sử dụng, trở thành một thể loại quan trọng của văn học hiện đại. Đặc biệt, sự xuất hiện của truyền thông báo chí ở thế kỷ XVIII đã giúp tản văn phát huy tính năng động tiềm ẩn và nhanh chóng khẳng định vị thế bằng những thành tựu rực rỡ.
Không chỉ ở Pháp, Anh mà ở Mỹ cũng đã xuất hiện nhiều nhà tản văn nổi tiếng. Trong văn học Trung Quốc Ở Trung Quốc, thời cổ trung đại, “tản văn” có nghĩa là văn xuôi, phân biệt với “vận văn” - văn vần và “biền văn” - văn biền ngẫu. Đó là cách phân loại đơn thuần dựa vào hình thức câu văn. Vì thế những sáng tác không phải là thơ, từ, phú, khúc.
đều được gọi là tản văn. Cuốn Khái yếu lịch sử văn học Trung Quốc của Nxb Đại bách khoa toàn thư của Trung Quốc đã nói rõ: “Trong quan niệm văn học truyền thống của Trung Quốc, còn có một thể văn quan trọng: tản văn - văn xuôi; cũng là văn học chính tông xếp ngang hàng với thơ từ”. Diệp Thánh Đào trong bài Về sáng tác tản văn (Lý luận tản văn hiện đại Trung Quốc) cũng quan niệm: ngoài tiểu thuyết, thơ ca, hý kịch ra còn lại đều là tản văn. Từ cách hiểu như trên mà việc một số từ điển tiếng Việt giải nghĩa từ “tản văn” là văn xuôi là có thể lý giải được.
Đến đầu thế kỷ XX (thời kỳ Ngũ Tứ), tản văn theo hình thức phương Tây mới được du nhập vào nhằm chống lại thứ văn chương giáo điều, công thức đang thống trị trên văn đàn lúc bấy giờ. Tản văn hiện đại Trung Quốc phát triển trên cơ sở hấp thụ trào lưu tư tưởng bên ngoài và tiếp nhận truyền thống, hình thức phong phú đa dạng, có thể là tạp cảm, bình luận ngắn, tùy bút, du ký, thư từ, nhật ký… Các nhân tố vốn có của tản văn là sự giao thoa nghị luận, trữ tình và tự sự. Nội dung của tản văn chứa đựng tính hiện thực rất dồi dào.