Tài liệu nghiên cứu tăng cường khả năng chống chịu biến đổi khí hậu

Tài liệu nghiên cứu cung cấp giải pháp tăng cường khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, giúp bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

• Tác giả: Hoàng Thị Ngọc Hà
• Người hướng dẫn: GS. TSKH Trương Quang Học
• Trường học: Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu
• Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
• Đề tài: Nghiên Cứu Tăng Cường Khả Năng Chống Chịu Biến Đổi Khí Hậu Tại Huyện Giao Thủy, Tỉnh Nam Định
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU VỀ HỆ SINH THÁI – XÃ HỘI, KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ THÍCH ỨNG DỰA VÀO HỆ SINH THÁI
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Hệ sinh thái – xã hội và tác động của BĐKH đến hệ sinh thái – xã hội
• 1.3. Đánh giá khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của hệ sinh thái – xã hội và phương pháp đánh giá bằng bộ chỉ số
• 1.4. Thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào hệ sinh thái
• 1.5. Tổng quan các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.6. Nghiên cứu về tác động của BĐKH đến hệ sinh thái – xã hội ở Việt Nam
• 1.7. Nghiên cứu về đánh giá khả năng chống chịu BĐKH của hệ ST-XH
• 1.8. Nghiên cứu về thích ứng dựa vào hệ sinh thái ở Việt Nam
• 1.9. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.10. Đặc trưng về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của huyện Giao Thuỷ
• 1.11. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội
• 1.12. Nghiên cứu về biến đổi khí, khả năng chống chịu của hệ sinh thái – xã hội và tiếp cận dựa vào hệ sinh thái tại địa bàn huyện Giao Thuỷ
• 1.13. Các xã nghiên cứu điển hình cho thực hiện phân vùng ST-XH
• 1.14. Tiểu kết Chương 1 - Tổng quan tài liệu
• 2. CHƯƠNG II: CƠ SỞ LÝ THUYẾT, CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tính hệ thống, liên ngành của vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Khung phân tích vấn đề nghiên cứu
• 2.3. Cách tiếp cận, phương pháp nghiên cứu và số liệu
• 2.3.1. Cách tiếp cận
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.3. Số liệu sử dụng trong Luận án
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• 3. CHƯƠNG III: KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG CHỐNG CHỊU BĐKH CỦA HỆ SINH THÁI – XÃ HỘI HUYỆN GIAO THUỶ
• 3.1. Đánh giá tác động của thiên tai, BĐKH đến hệ ST-XH huyện Giao Thuỷ
• 3.2. Phân vùng hệ sinh thái – xã hội theo chức năng sinh thái
• 3.3. Sự biến đổi, dao động của các yếu tố khí hậu
• 3.4. Tác động của thiên tai, BĐKH đến các lĩnh vực của huyện Giao Thuỷ
• 3.5. Tác động của thiên tai, BĐKH tới các tiểu vùng sinh thái – xã hội
• 3.6. Tác động tiềm tàng của BĐKH theo kịch bản
• 3.7. Đánh giá khả năng chống chịu BĐKH của hệ ST-XH huyện Giao Thuỷ
• 3.8. Bối cảnh đề xuất bộ chỉ số đánh giá khả năng chống chịu BĐKH
• 3.9. Căn cứ và nguyên tắc đề xuất bộ chỉ số
• 3.10. Bộ chỉ số đánh giá khả năng chống chịu BĐKH huyện Giao Thuỷ
• 3.11. Khả năng chống chịu của hệ sinh thái – xã hội huyện Giao Thuỷ
• 3.12. Đề xuất các giải pháp thích ứng theo tiếp cận dựa vào hệ sinh thái cho tăng cường khả năng chống chịu BĐKH của hệ ST-XH
• 3.13. Tiểu kết Chương 3
• 4. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Khả Năng Chống Chịu Biến Đổi Khí Hậu

Nghiên cứu khả năng chống chịu biến đổi khí hậu tại huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Huyện Giao Thủy, với vị trí địa lý đặc thù và sự phụ thuộc lớn vào nông nghiệp, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ thiên tai và biến đổi khí hậu. Việc đánh giá khả năng chống chịu của hệ sinh thái – xã hội tại đây không chỉ giúp xác định các rủi ro mà còn đề xuất các giải pháp thích ứng hiệu quả.

1.1. Tình Hình Biến Đổi Khí Hậu Tại Huyện Giao Thủy

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến huyện Giao Thủy, bao gồm sự gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, mực nước biển dâng cao có thể gây ngập lụt cho khoảng 64,6% diện tích huyện vào cuối thế kỷ 21.

1.2. Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Khả Năng Chống Chịu

Nghiên cứu khả năng chống chịu biến đổi khí hậu không chỉ giúp nâng cao nhận thức về rủi ro mà còn cung cấp cơ sở cho việc xây dựng các chiến lược phát triển bền vững. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế địa phương.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Khả Năng Chống Chịu Biến Đổi Khí Hậu

Huyện Giao Thủy đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ biến đổi khí hậu, bao gồm sự gia tăng tần suất thiên tai và tác động tiêu cực đến các lĩnh vực kinh tế - xã hội. Những thách thức này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống của người dân mà còn làm suy giảm khả năng chống chịu của hệ sinh thái.

2.1. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Nông Nghiệp

Nông nghiệp là lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ biến đổi khí hậu. Sự thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa đã làm giảm năng suất cây trồng, ảnh hưởng đến sinh kế của hàng ngàn hộ gia đình tại huyện Giao Thủy.

2.2. Rủi Ro Từ Thiên Tai Đối Với Cộng Đồng

Thiên tai như bão, lũ lụt không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn làm mất đi cơ hội phát triển bền vững cho cộng đồng. Việc thiếu hụt thông tin và nguồn lực để ứng phó với thiên tai là một trong những thách thức lớn nhất hiện nay.

III. Phương Pháp Đánh Giá Khả Năng Chống Chịu Biến Đổi Khí Hậu

Để đánh giá khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, cần áp dụng các phương pháp khoa học và hệ thống. Việc xây dựng bộ chỉ số đánh giá khả năng chống chịu sẽ giúp xác định các nguồn lực và yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thích ứng của hệ sinh thái – xã hội.

3.1. Bộ Chỉ Số Đánh Giá Khả Năng Chống Chịu

Bộ chỉ số đánh giá khả năng chống chịu được xây dựng dựa trên các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội và chính sách. Điều này giúp xác định rõ ràng các nguồn lực cần thiết cho việc thích ứng với biến đổi khí hậu.

3.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Liên Ngành

Phương pháp nghiên cứu liên ngành sẽ giúp kết hợp các kiến thức từ nhiều lĩnh vực khác nhau, từ sinh thái học đến kinh tế học, nhằm đưa ra các giải pháp toàn diện cho vấn đề chống chịu biến đổi khí hậu.

IV. Giải Pháp Tăng Cường Khả Năng Chống Chịu Biến Đổi Khí Hậu

Để tăng cường khả năng chống chịu biến đổi khí hậu, cần áp dụng các giải pháp dựa vào hệ sinh thái. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao sinh kế cho người dân địa phương.

4.1. Giải Pháp Dựa Vào Hệ Sinh Thái

Giải pháp dựa vào hệ sinh thái (EbA) bao gồm việc phục hồi và bảo tồn các hệ sinh thái tự nhiên như rừng ngập mặn, giúp giảm thiểu tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục Và Nhận Thức Cộng Đồng

Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu và các biện pháp ứng phó là rất quan trọng. Điều này giúp người dân chủ động hơn trong việc thích ứng với các thay đổi môi trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào thực tiễn tại huyện Giao Thủy, giúp cải thiện khả năng chống chịu của hệ sinh thái – xã hội. Các giải pháp đề xuất sẽ được lồng ghép vào các kế hoạch phát triển địa phương.

5.1. Kết Quả Đánh Giá Khả Năng Chống Chịu

Kết quả đánh giá khả năng chống chịu cho thấy nhiều nguồn lực còn hạn chế, cần được cải thiện để nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

5.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Vào Thực Tiễn

Các giải pháp đã được thử nghiệm tại một số xã trong huyện Giao Thủy, cho thấy hiệu quả tích cực trong việc nâng cao khả năng chống chịu và bảo vệ môi trường.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu khả năng chống chịu biến đổi khí hậu tại huyện Giao Thủy là một bước quan trọng trong việc xây dựng chiến lược phát triển bền vững. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tiếp tục được mở rộng để bao quát nhiều khía cạnh hơn của biến đổi khí hậu.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu sẽ tiếp tục được cập nhật và mở rộng, nhằm đáp ứng các thách thức mới từ biến đổi khí hậu và thiên tai.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình dự báo và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến các lĩnh vực khác nhau trong huyện Giao Thủy.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề phân vùng các khu vực nhằm xem xét tác động và khả năng chống chịu của chúng. Nghiên cứu của Shelby G. tiến hành phân vùng khu vực để đánh giá KNCC khí hậu ở đô thị ở nhằm hỗ trợ cho quy hoạch, trong đó tác giả đề cập đến sự khác biệt về cơ sở hạ tầng ở mỗi tiểu vùng liên quan đến khả năng chống chịu của nó [135]. Thực tế đến nay chưa tìm thấy các báo cáo khoa học nói về việc phân vùng sinh thái – xã hội để phục vụ cho đánh giá tác động hoặc rủi ro khí hậu.

Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu tới hệ sinh thái – xã hội • Biến đổi khí hậu tác động của tới hệ sinh thái – xã hội: BĐKH gây tác động tất cả các lĩnh vực hạ tầng, kinh tế, sức khoẻ, đa dạng sinh học và đe doạ đến an ninh, môi trường và sự phát triển toàn cầu [53], và, đánh giá các rủi ro do BĐKH gây ra đối với hệ thống tự nhiên - xã hội là rất cần thiết nhằm xây dựng các chiến lược thích ứng phù hợp. Ủy ban Liên chính phủ về BĐKH (IPCC) đã tổng hợp hàng nghìn nghiên cứu từ nguyên nhân đến hệ quả, tác động của BĐKH đối với tự nhiên, môi trường, KT- XH cho đến các chiến lược thích ứng và giảm nhẹ. IPCC đã công bố 06 báo cáo đánh giá (AR) - là cơ sở cho các hội nghị toàn cầu về BĐKH trong đó điển hình là Hội nghị các bên nước tham gia UNFCCC (COP 1-26). Báo cáo lần thứ 4 của IPCC kết luận, những biến đổi trong khí quyển, đại dương và các sông băng chứng tỏ Trái đất đang nóng lên [93], và, giai đoạn 2006–2015 nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 0,87oC [95].

Năm 2018, IPCC công bố Báo cáo đặc biệt 1,5oC nêu bật một số tác động của BĐKH có thể tránh được bằng cách hạn chế sự nóng lên toàn cầu ở document, khoa luan23 of 98. tai lieu, luan van24 of 98. Cho đến nay, các nghiên cứu về các tổn thất, thiệt hại do BĐKH chủ yếu tập trung vào các hệ thống con người và chưa đề cập thoả đáng đến vai trò trung gian của các hệ sinh thái và các dịch vụ mà hệ sinh thái cung cấp cho hệ thống xã hội, con người. Đây là một lỗ hổng kiến thức lớn vì những tổn thất và thiệt hại đối với con người thường là do những xáo trộn lâu dài hoặc tạm thời do các tác nhân khí hậu gây ra cho các dịch vụ của HST.

Đối với hệ thống tự nhiên, BĐKH có thể sẽ làm thay đổi các thành phần và chức năng của HST và do đó sẽ làm thay đổi cả số lượng, chất lượng các dịch vụ mà HST cung cấp, và theo nghiên cứu của Granger (2001), điều này liên quan mật thiết đến các quốc gia đang phát triển bởi sự quan hệ phụ thuộc vào tự nhiên của kinh tế nông nghiệp, lương thực và sinh kế cộng đồng [83]. Nghiên cứu của Selvaraju và cs (2009) dự báo BĐKH sẽ cản trở sự phát triển bền vững của nhiều lĩnh vực kinh tế do những ảnh hưởng lớn đến năng suất cây trồng, vật nuôi, thủy sản, lâm nghiệp và sinh kế; có thể làm cho từ 50-170 triệu người có nguy cơ thiếu ăn vào năm 2080, mức độ tùy thuộc vào các dự án hỗ trợ về khí hậu, KT-XH [134]. Moktar và các cs (2016) cho rằng ở các vùng ven biển, để tăng tính thích ứng cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong giám sát, đánh giá [113], dù vậy nghiên cứu này chưa đề cập đến vai trò của các HST tự nhiên trong thích ứng. Nghiên cứu điển hình của Lily và các cs (2018) cho biết, các mối liên hệ nhân quả giữa BĐKH và sự phát triển hay suy thoái của các hệ thống sinh thái – xã hội ở quy mô nhỏ hay lớn thường rất phức tạp [107].

Nghiên cứu về vấn đề BĐKH theo tiếp cận hệ ST-XH bắt đầu được thảo luận trong một số nghiên cứu gần đây, chủ yếu trong khoa học xã hội, môi trường. Grimm và các cs (2013) và Hai-Long và các cs (2015) mô tả mối quan hệ giữa các suy thoái môi trường, tự nhiên với đời sống con người và nhấn mạnh, BĐKH là một cú sốc lớn có thể tác động hoặc làm biến đổi toàn diện các hệ thống tự nhiên (như các HST, nguồn gien, các loài) và xã hội (sinh kế cộng đồng, sự an toàn cư trú, vấn đề di cư) [84, 86]. Vấn đề ứng phó BĐKH gắn với quản lý tài nguyên xuất hiện thường xuyên hơn trong các công bố khoa học về SES với các tác giả như Lance (2000), Walker (2006), Tessovà cs, 2012; Grimm (2013); Folke (2003, 2014), Delgado (2015), Hai- document, khoa luan24 of 98. tai lieu, luan van25 of 98.

15 Long (2015); Chaiteera (2017), Adán (2018),… và chứng minh tính DBTT cũng như mối quan hệ tác động nhân quả của thời tiết cực đoan tới các hợp phần của hệ ST- XH. Các vấn đề được bàn luận nhiều là các mô hình thích ứng theo tiếp cận SES, tính DBTT và khả năng chống chịu của các HST nông nghiệp, mối liên quan của chúng với các yếu tố xã hội, chính trị. Nhiều tác giả đã chứng minh tính DBTT của các hệ ST-XH ở cả nông thôn và đô thị. Céline và các cs (2012) chỉ ra, nhiệt độ trung bình tăng và nắng nóng kéo dài làm cho các HST bị chia cắt, chúng phản ứng yếu ớt, chậm chạp hơn trước những sự thay đổi và điều này sẽ làm mất đi nhiều loài sinh vật [62].

Các nghiên cứu về BĐKH trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội, sử dụng đất dường như được biết đến nhiều hơn so với mảng ĐDSH, hệ sinh thái. Nhìn chung, các nghiên cứu trên đều nhấn mạnh đến tính tổn thương mà các hệ thống xã hội, tự nhiên phải gánh chịu do BĐKH, nhưng các tác giả tập trung nhiều hơn vào các cảnh báo rủi ro mà chưa đề cập đến tính chống chịu BĐKH về lâu dài của các hệ thống này. • Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu tới hệ sinh thái – xã hội Hệ sinh thái – xã hội và các hợp phần của hệ chịu ảnh hưởng, tác động khác nhau bởi các yếu tố BĐKH. Khi đánh giá tác động của BĐKH, thế giới hiện phổ biến hai kiểu tiếp cận chính là dựa trên đánh giá tác động (impact-based approaches) và dựa trên đánh giá tổn thương (vulnerability-based approaches) [52, 106].

Tiếp cận dựa trên tác động là đánh giá hiện trạng và tiềm năng ảnh hưởng của BĐKH đến hệ thống các thành phần của hệ sinh thái – xã hội theo các kịch bản khác nhau, gồm các tác động ở hiện tại, tương lai (theo kịch bản) và cần được cập nhật khi các kịch bản BĐKH, NDB và quy hoạch KT-XH, chính sách có điều chỉnh. Các nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương được chia làm hai loại: đánh giá DBTT theo cách tiếp cận “thế hệ thứ nhất” và cách tiếp cận “thế hệ thứ hai” (IPCC, 2007) [93]. Cách tiếp cận “thế hệ thứ nhất” còn được gọi là tiếp cận “tác động của BĐKH” hay “từ trên xuống” được xây dựng để giúp hiểu những tác động tiềm tàng của BĐKH trong dài hạn, chủ yếu dựa trên chuỗi số liệu quá khứ và kịch bản. Ngược lại, cách tiếp cận “thế hệ thứ hai”, hay còn được gọi là cách tiếp cận “thích ứng với BĐKH” hay “từ dưới lên” thì tập trung vào các hệ quả của thiên, rủi ro khí hậu gây ra cho đời sống, tự nhiên và đề ra các giải pháp thích ứng với sự tham gia của cộng đồng.

Theo document, khoa luan25 of 98. tai lieu, luan van26 of 98. Zenebe và cs (2018) trong một nghiên cứu về tính DBTT do BĐKH của hộ gia đình và HST nông nghiệp ở Ethiopia chỉ ra rằng, các hộ dân có sinh kế phụ thuộc lớn vào HST thì rủi ro cao hơn, và, có sự khác biệt lớn về mức độ rủi ro của các cộng đồng sống ở các tiểu vùng sinh thái khác nhau [152]. Nghiên cứu cũng khuyến nghị cần áp dụng đồng thời cả tiếp cận đánh giá từ trên xuống và từ dưới lên, cả đánh giá định lượng và định tính với các hợp phần được chọn.

Đây cũng là một trong số ít các nghiên cứu đề cập đến phân vùng tác động và các rủi ro phức tạp về tự nhiên – con người trong khi đánh giá tính DBTT của hệ thống sinh thái – xã hội. Kết quả chung của một số nghiên cứu điển hình như trên đã cho thấy, tiếp cận việc đánh giá tác động của BĐKH theo hệ sinh thái – xã hội tạo điều kiện cho sự hiểu biết tổng thể về những biến đổi của khí hậu trên quy mô lớn tác động như thế nào đến các hợp phần của cả hệ thống sinh thái và xã hội, cũng như cách con người có thể quản lý, giảm thiểu, hưởng lợi và / hoặc thích ứng với những thay đổi này. Trên phạm vi quốc tế, việc nghiên cứu về đánh giá các tác động của BĐKH đến hệ ST-XH và đề xuất các chiến lược, kế hoạch ứng phó hiện đã trở thành vấn đề toàn cầu, được ưu tiên quan tâm trên nhiều diễn đàn khoa học quốc tế. Nghiên cứu của các nhà khoa học đã đề cập đến nguyên nhân, tác động, giải pháp ứng phó BĐKH trong nhiều lĩnh vực, nhiều quốc gia, vùng miền, đối tượng DBTT với đa dạng cách tiếp cận và phương pháp.

Có thể nói, các phương pháp tiếp cận định lượng hoặc bán định lượng, đa diện, liên ngành để đánh giá tính DBTT là cần thiết để nâng cao hiểu biết của con người về các tác động, rủi ro đến môi trường, kinh tế và xã hội. Tuy nhiên, hiện chưa có nhiều công bố khoa học bàn về tác động của BĐKH đến các hệ ST-XH và vai trò của nguồn lực để tăng khả năng chống chịu của hệ ST-XH. document, khoa luan26 of 98. tai lieu, luan van27 of 98.

Đánh giá khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của hệ sinh thái – xã hội và phương pháp đánh giá bằng bộ chỉ số 1. Khả năng chống chịu của hệ thống Theo nghĩa chung nhất có thể hiểu khả năng chống chịu (KNCC) là khả năng phục hồi/ trở về trạng thái/ hình dạng/ kích thước ban đầu của một vật, một hệ thống, một tình trạng sau khi bị tác động từ bên ngoài. Nghiên cứu tổng hợp của Lance H.