Luận văn thạc sĩ nhóm tài nguyên thực vật cho gỗ cây làm cảnh và cho bóng mát ở khu bảo tồn thiên nhiên bắc hương hoá tỉnh quảng trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nhóm tài nguyên thực vật cho gỗ cây làm cảnh và cho bóng mát ở khu bảo tồn thiên nhiên bắc hương, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Tư Lệnh
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Minh Hợi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên
• Đề tài: Nhóm Tài Nguyên Thực Vật Cho Gỗ, Cây Làm Cảnh Và Cho Bóng Mát Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Hướng Hoá, Tỉnh Quảng Trị
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.1.1. Lịch sử hình thành
• 2.1.2. Vị trí địa lý
• 2.1.3. Địa hình
• 2.1.4. Địa chất
• 2.1.5. Đất và tình hình sử dụng đất
• 2.1.6. Khí hậu
• 2.1.7. Thuỷ văn
• 2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 2.2.1. Dân số
• 2.2.2. Giáo dục y tế
• 2.2.3. Cơ sở hạ tầng
• 2.2.4. Sản xuất Nông nghiệp
• 2.2.5. Lâm nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tài Nguyên Thực Vật Bắc Hướng Hóa

Khu bảo tồn thiên nhiên (BTTN) Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị, được thành lập năm 2007, là một khu vực có đa dạng sinh học cao, mang tầm vóc quốc gia và quốc tế. Các nghiên cứu đánh giá về tài nguyên thực vật ở đây mới chỉ bắt đầu. Khu vực này có quần thể của nhiều loài quý hiếm như Sao la, Bò tót, Voọc hà tĩnh, Voọc vá chân nâu, Vượn đen má trắng và Thỏ vằn. Rừng Bắc Hướng Hóa là một phần của khu vực chim đặc hữu của vùng đất thấp miền Trung Việt Nam, là điểm nóng về đa dạng sinh học. Về thực vật, kết quả điều tra ban đầu đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ. Trong đó có 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam (1996) và 23 loài được ghi trong Danh lục Đỏ Thế giới (IUCN, 1994).

1.1. Vị Trí Địa Lý và Đặc Điểm Sinh Thái Khu Bảo Tồn

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa nằm ở huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị, cách trung tâm huyện khoảng 50 km về phía Bắc. Khu vực này có địa hình núi thấp thuộc dãy Trường Sơn Bắc, với nhiều đỉnh cao trên 1000m. Địa hình chia cắt mạnh, độ dốc cao. Khu bảo tồn có khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh, mưa nhiều vào mùa hè thu đông. Rừng Bắc Hướng Hóa đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn quan trọng của 4 hệ thủy lớn: sông Bến Hải, sông Cam Lộ, sông Rào Quán và sông Xê Păng Hiêng. Độ che phủ rừng tự nhiên lên tới 83,5%.

1.2. Giá Trị Đa Dạng Sinh Học và Tầm Quan Trọng Bảo Tồn

Bắc Hướng Hóa là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao nhất Việt Nam, với nhiều loài động thực vật quý hiếm và đặc hữu. Khu vực này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn các loài nguy cấp và bảo vệ môi trường sinh thái. Các nghiên cứu về tài nguyên thực vật ở đây đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chiến lược và biện pháp quản lý - bảo tồn tài nguyên thực vật ngắn hạn và dài hạn. Theo kết quả nghiên cứu ban đầu, có 125 loài cây cung cấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Thực Vật Tại Bắc Hướng Hóa

Mặc dù có giá trị đa dạng sinh học cao, khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa đang đối mặt với nhiều thách thức. Vùng rừng Bắc Hướng Hóa là một vùng rừng còn tương đối nguyên sinh, là khu vực rừng còn sót lại trong vùng do sự tàn phá nặng nề trong chiến tranh, đặc biệt là chất độc hoá học. Các thông tin về tài nguyên sinh vật ở nơi đây còn rất thiếu, nhất là các loài quý hiếm cần được bảo vệ. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đang gây áp lực lớn lên tài nguyên thực vật và đa dạng sinh học của khu vực.

2.1. Tác Động Của Chiến Tranh và Chất Độc Hóa Học Lên Rừng

Chiến tranh và việc sử dụng chất độc hóa học đã gây ra những thiệt hại nặng nề cho rừng Bắc Hướng Hóa. Nhiều khu vực rừng bị tàn phá, đất bị ô nhiễm, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài thực vật. Việc phục hồi rừng sau chiến tranh là một thách thức lớn, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức. Cần có các biện pháp xử lý ô nhiễm đất và phục hồi hệ sinh thái rừng.

2.2. Áp Lực Từ Hoạt Động Kinh Tế và Khai Thác Tài Nguyên

Các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã và chuyển đổi mục đích sử dụng đất đang gây áp lực lớn lên tài nguyên thực vật và đa dạng sinh học của khu vực. Việc khai thác gỗ quá mức làm suy giảm diện tích rừng, mất môi trường sống của các loài động thực vật. Săn bắt động vật hoang dã làm giảm số lượng các loài, ảnh hưởng đến cân bằng sinh thái. Chuyển đổi mục đích sử dụng đất làm mất diện tích rừng tự nhiên, ảnh hưởng đến khả năng phòng hộ và điều hòa khí hậu.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu và Điều Tra Tài Nguyên Thực Vật

Nghiên cứu tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cần áp dụng các phương pháp điều tra và thu thập thông tin khoa học. Các phương pháp này bao gồm: điều tra thực địa, thu thập mẫu vật, định danh loài, phân tích thành phần loài, đánh giá trữ lượng và giá trị sử dụng của các loài thực vật. Cần có sự phối hợp giữa các nhà khoa học, cán bộ kiểm lâm và cộng đồng địa phương để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của công tác nghiên cứu.

3.1. Điều Tra Thực Địa và Thu Thập Mẫu Vật Thực Vật

Điều tra thực địa là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin về thành phần loài thực vật, phân bố và trạng thái của các loài. Cần tiến hành điều tra ở nhiều địa điểm khác nhau trong khu bảo tồn, thu thập mẫu vật đại diện cho các loài thực vật. Mẫu vật cần được bảo quản cẩn thận và định danh chính xác. Thông tin về địa điểm thu thập, đặc điểm sinh thái của loài cần được ghi chép đầy đủ.

3.2. Phân Tích Thành Phần Loài và Đánh Giá Giá Trị Sử Dụng

Sau khi thu thập và định danh mẫu vật, cần tiến hành phân tích thành phần loài thực vật, xác định các loài ưu thế, loài đặc hữu, loài quý hiếm. Đánh giá giá trị sử dụng của các loài thực vật, bao gồm giá trị gỗ, dược liệu, thực phẩm, cảnh quan. Xác định các loài có tiềm năng phát triển kinh tế và các loài cần được bảo tồn. Cần có các nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài quan trọng.

3.3. Sử Dụng Công Nghệ GIS Trong Quản Lý Tài Nguyên Thực Vật

Ứng dụng công nghệ GIS (Hệ thống thông tin địa lý) để xây dựng bản đồ phân bố các loài thực vật, đánh giá hiện trạng rừng và theo dõi diễn biến tài nguyên thực vật. GIS giúp quản lý và phân tích dữ liệu không gian, hỗ trợ ra quyết định trong công tác bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật một cách bền vững. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu về tài nguyên thực vật và cập nhật thường xuyên.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Danh Lục Thực Vật Quý Hiếm Bắc Hướng Hóa

Kết quả nghiên cứu đã xây dựng được danh lục thực vật cho khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, bao gồm các loài cây gỗ, cây làm cảnh và cây cho bóng mát. Danh lục này cung cấp thông tin về tên khoa học, tên địa phương, đặc điểm hình thái, sinh thái và giá trị sử dụng của các loài. Đặc biệt, đã xác định được các loài thực vật quý hiếm cần được ưu tiên bảo tồn, như các loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN.

4.1. Thống Kê Số Lượng và Thành Phần Loài Thực Vật

Nghiên cứu đã thống kê được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ. Trong đó, có 125 loài cây cung cấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm. Các họ thực vật có tính đa dạng cao về số lượng chi và loài là họ Cà phê (Rubiaceae), họ Hòa thảo (Poaceae), họ Lan (Orchidaceae), họ Long não (Lauraceae), họ Dâu tằm (Moraceae).

4.2. Xác Định Các Loài Thực Vật Quý Hiếm và Nguy Cấp

Nghiên cứu đã xác định được 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài được ghi trong Danh lục Đỏ Thế Giới (IUCN 1994). Các loài này cần được bảo vệ nghiêm ngặt để tránh nguy cơ tuyệt chủng. Cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể cho từng loài, như bảo tồn tại chỗ (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ).

4.3. Phân Bố Địa Lý và Môi Trường Sống Của Các Loài

Nghiên cứu đã xác định được phân bố địa lý và môi trường sống của các loài thực vật trong khu bảo tồn. Thông tin này giúp hiểu rõ hơn về yêu cầu sinh thái của các loài và xây dựng các biện pháp bảo tồn phù hợp. Cần bảo vệ các khu vực có đa dạng sinh học cao và các khu vực có nhiều loài quý hiếm.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Bền Vững Tài Nguyên

Để bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, cần có các giải pháp đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm: tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn khai thác trái phép, phục hồi rừng bị suy thoái, phát triển du lịch sinh thái, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học, và xây dựng các chính sách hỗ trợ cộng đồng địa phương tham gia vào công tác bảo tồn.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng Tự Nhiên

Tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát để ngăn chặn các hoạt động khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã và phá rừng. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng. Đầu tư trang thiết bị và nâng cao năng lực cho lực lượng kiểm lâm. Phối hợp với các lực lượng chức năng khác để bảo vệ rừng.

5.2. Phục Hồi Rừng Bị Suy Thoái và Trồng Rừng Mới

Tiến hành phục hồi rừng bị suy thoái bằng các biện pháp kỹ thuật lâm sinh phù hợp. Trồng rừng mới trên các diện tích đất trống, đồi trọc. Lựa chọn các loài cây bản địa, có giá trị kinh tế và sinh thái cao để trồng rừng. Khuyến khích cộng đồng địa phương tham gia vào công tác trồng và bảo vệ rừng.

5.3. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Bảo Tồn

Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học. Xây dựng các tuyến du lịch sinh thái, các điểm tham quan hấp dẫn. Đào tạo hướng dẫn viên du lịch sinh thái có kiến thức về tài nguyên thực vật và đa dạng sinh học. Khuyến khích du khách tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Sử dụng nguồn thu từ du lịch để hỗ trợ công tác bảo tồn.

VI. Triển Vọng Nghiên Cứu và Bảo Tồn Tài Nguyên Thực Vật

Nghiên cứu và bảo tồn tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương. Cần tiếp tục đầu tư vào công tác nghiên cứu, điều tra, đánh giá tài nguyên thực vật. Xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể cho từng loài và từng khu vực. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học.

6.1. Tiếp Tục Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về Thực Vật Dược Liệu

Nghiên cứu chuyên sâu về các loài thực vật dược liệu có giá trị kinh tế cao. Xác định thành phần hóa học, tác dụng dược lý và độc tính của các loài. Xây dựng quy trình trồng trọt, thu hái và chế biến dược liệu bền vững. Phát triển các sản phẩm dược liệu từ nguồn tài nguyên địa phương.

6.2. Xây Dựng Vườn Thực Vật Bảo Tồn Nguồn Gen Quý Hiếm

Xây dựng vườn thực vật để bảo tồn nguồn gen của các loài thực vật quý hiếm và có nguy cơ tuyệt chủng. Thu thập và nhân giống các loài thực vật này. Nghiên cứu các phương pháp bảo tồn gen hiệu quả. Vườn thực vật có vai trò quan trọng trong việc giáo dục cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học.

6.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Đa Dạng

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học. Khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Xây dựng các mô hình sinh kế bền vững gắn với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Tạo điều kiện cho cộng đồng hưởng lợi từ các hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa được thành lập theo Quyết định số 479/QĐ-UBND ngày 14/03/2007 của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị với diện tích vùng lõi đạt 25.200 ha và vùng đệm 41.000 ha trải rộng trên địa bàn 5 xã gồm Hướng Lập, Hướng Phùng, Hướng Sơn, Hướng Linh và Hướng Việt. Khu vực này sở hữu tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên lên tới 83,5%, đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn đặc biệt xung yếu cho 4 hệ thống sông lớn gồm sông Bến Hải, sông Cam Lộ, sông Rào Quán và sông Xê Păng Hiêng. Toàn bộ khu hệ ghi nhận 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ. Mặc dù có tiềm năng sinh học phong phú, vùng đệm đang đối mặt với nhiều sức ép lớn khi tỷ lệ hộ đói nghèo chiếm tới 46,4%, dẫn đến nguy cơ khai thác gỗ trái phép và suy thoái nguồn gen thực vật bản địa.

Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11/2008 đến tháng 09/2009 nhằm điều tra, phân loại có hệ thống và đánh giá hiện trạng của hai nhóm tài nguyên thực vật gồm nhóm cây lấy gỗ và nhóm cây làm cảnh, cho bóng mát tại khu bảo tồn. Mục tiêu cốt lõi là nhận diện cấu trúc thành phần loài, phân tích mức độ đe dọa sinh thái và bước đầu tuyển chọn các loài cây rừng tiềm năng đưa vào lâm nghiệp đô thị. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi định danh chính xác 214 loài thực vật mục tiêu, thống kê 19 loài quý hiếm cần ưu tiên bảo tồn và mở ra định hướng ứng dụng cây bản địa đa tác dụng phục vụ phát triển đô thị sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân loại học thực vật bậc cao kết hợp cùng học thuyết về diễn thế và cấu trúc phân tầng thảm thực vật rừng nhiệt đới gió mùa. Hệ sinh thái Bắc Hướng Hóa được phân định theo 2 kiểu thảm thực vật nguyên sinh cơ bản gồm rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới ở đai cao dưới 600m và rừng kín thường xanh á nhiệt đới núi thấp ở đai cao trên 600m. Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết lâm nghiệp đô thị hiện đại, tiếp cận cây xanh dưới góc độ công trình sinh thái đa chức năng: vừa tạo bóng mát, cải tạo vi khí hậu, vừa gia tăng giá trị thẩm mỹ cảnh quan và bảo vệ môi trường.

Khung lý thuyết tập trung vào 4 khái niệm trọng tâm:

1. Cây bản địa đa tác dụng: Các loài cây rừng vừa có phẩm chất gỗ tốt vừa sở hữu hình thái tán, hoa, quả phù hợp làm cảnh và tạo bóng mát.
2. Cấu trúc 5 tầng tán rừng tự nhiên: Tầng vượt tán, tầng ưu thế sinh thái, tầng dưới tán, tầng cây bụi và tầng thảm tươi cỏ quyết.
3. Giá trị bảo tồn nguồn gen: Đánh giá tính nguy cấp theo các tiêu chí chuẩn hóa của quốc tế và Việt Nam.
4. Phân loại chức năng cảnh quan: Phân chia cây trồng theo cụm công trình công cộng, công trình dân dụng và nhóm chức năng phụ trợ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được kế thừa từ 4 đợt khảo sát giai đoạn 2007-2009 của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, đồng thời bổ sung dữ liệu thực chứng qua 2 đợt điều tra thực địa chuyên sâu của tác giả vào tháng 12/2008 và tháng 04/2009. Phương pháp ngoại nghiệp thực hiện theo tuyến khảo sát với tổng chiều dài 55 km, cắt ngang qua các sinh cảnh đặc trưng từ thung lũng ven suối, rừng phục hồi đến núi cao chia cắt mạnh.

Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập gồm 27 ô tiêu chuẩn có kích thước chuẩn 20m x 20m (tổng diện tích mẫu 10.800 m2), cự ly bố trí cách nhau từ 1,5 km đến 2 km dọc theo tuyến. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo sinh cảnh và đai độ cao được lựa chọn nhằm đảm bảo bao quát tối đa các quần xã thực vật đại diện. Tiêu bản thực vật (hoa, quả, lá) được thu thập, xử lý theo quy chuẩn phòng thí nghiệm và định danh khoa học thông qua phương pháp so sánh hình thái học tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật. Để đánh giá tiềm năng cảnh quan, nghiên cứu chọn mẫu phân tích chuyên sâu tương đương 10% tổng số loài trong danh lục, kết hợp phương pháp chuyên gia (tham vấn ý kiến kiến trúc sư cảnh quan) và điều tra xã hội học phỏng vấn 100% các trạm kiểm lâm cùng cộng đồng người Vân Kiều tại địa phương. Sự kết hợp này bảo đảm tính chuẩn xác cao về mặt phân loại sinh học lẫn tính ứng dụng thực tiễn trong quy hoạch.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã thống kê và lập danh lục chi tiết cho 214 loài thực vật thuộc 132 chi và 58 họ thuộc 3 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó, nhóm cây lấy gỗ có 146 loài thuộc 90 chi và 37 họ, chiếm 15,87% tổng số loài toàn khu hệ Bắc Hướng Hóa. Các họ chiếm ưu thế tuyệt đối về số lượng loài cho gỗ gồm Long não (Lauraceae) với 16 loài, Dẻ (Fagaceae) với 10 loài, Thị (Ebenaceae), Trinh nữ (Mimosaceae) và Xoan (Meliaceae) mỗi họ 8 loài.

Thứ hai, nhóm cây làm cảnh và cho bóng mát ghi nhận 107 loài thuộc 71 chi và 42 họ, chiếm 11,63% tổng số loài khu hệ. Đa dạng nhất là họ Lan (Orchidaceae) với 14 loài, họ Vang (Caesalpiniaceae) với 12 loài, họ Rau muống (Convolvulaceae) với 7 loài và họ Cau (Arecaceae) với 5 loài.

Thứ ba, nghiên cứu đã định lượng được 39 loài cây đa tác dụng thuộc 29 chi và 21 họ, chiếm 4,24% tổng số loài toàn khu hệ. Đây là những loài vừa cung cấp gỗ chất lượng vừa có hình thái đẹp phù hợp che bóng như Lim xẹt, Vàng anh, Nhội, Long não, Lộc vừng, Gội nếp và Lát hoa.

Thứ tư, xác định 19 loài thực vật quý hiếm (chiếm 8,9% tổng số loài nghiên cứu) nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn. Trong đó có 15 loài ghi trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 (gồm 1 loài rất nguy cấp CR là Vù hương; 4 loài nguy cấp EN gồm Gụ lau, Sến mật, Thủy tiên hường, Trọng lâu nhiều lá; 10 loài sẽ nguy cấp VU) và 10 loài thuộc Nghị định số 32/2006/NĐ-CP (1 loài nhóm IA là Vân hài; 9 loài nhóm IIA). Phát hiện 2 loài đặc hữu Việt Nam là Tuế sơn trà, Gù hương cùng 2 nguồn gen cực kỳ quý hiếm là Đỉnh tùng và Trọng lâu nhiều lá.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố của các nhóm tài nguyên thực vật gắn liền với điều kiện lập địa và cấu trúc thảm thực vật nhiệt đới. Ở đai thấp dưới 600m, nhóm cây lấy gỗ họ Dẻ, Xoan, Long não tạo nên tầng tán khép kín 50-60%. Tuy nhiên, sự suy thoái tài nguyên diễn ra mạnh ở các khu vực giáp ranh bản làng do 46,4% hộ nghèo phụ thuộc vào việc khai thác gỗ gia dụng và săn lùng các loài phong lan quý như Vân hài, Thủy tiên hường.

So sánh với các khu bảo tồn lân cận, khu hệ Bắc Hướng Hóa (920 loài) có độ tương đồng cấp họ lên tới 90% so với Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông (1.055 loài) và Vườn Quốc gia Bạch Mã (1.547 loài). Điều này cho thấy tính đa dạng sinh học tại đây có tiềm năng tương đương các khu vực bảo tồn trọng điểm miền Trung và cần tiếp tục mở rộng điều tra.

Toàn bộ dữ liệu phân loại taxon có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ so sánh số lượng họ, chi, loài giữa 3 ngành thực vật (Dương xỉ, Thông, Ngọc lan) theo từng mục đích sử dụng. Đồng thời, cấu trúc các loài bị đe dọa được tổng hợp thành bảng ma trận phân hạng bảo tồn đối chiếu đa chiều giữa Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP, giúp các nhà quản lý nhanh chóng xác định đối tượng cần bảo vệ nghiêm ngặt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuần tra, kiểm soát và khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt đối với 19 loài thực vật nguy cấp, ưu tiên hàng đầu cho quần thể loài Vân hài (nhóm IA), Vù hương (CR), Gụ lau (EN) và Sến mật (EN). Target metric: Giảm 100% số vụ khai thác gỗ trái phép và săn lùng lan rừng trong giai đoạn 2010-2015. Chủ thể thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa phối hợp với Hạt Kiểm lâm huyện Hướng Hóa.

2. Xây dựng vườn ươm thực nghiệm và chuyển giao kỹ thuật nhân giống cho 39 loài cây bản địa đa tác dụng (Lim xẹt, Vàng anh, Lộc vừng, Long não, Lát hoa) phục vụ phủ xanh đô thị. Target metric: Cung ứng tối thiểu 50.000 cây giống đạt chuẩn mỗi năm trong giai đoạn 2011-2015. Chủ thể thực hiện: Trung tâm Khuyến nông - Lâm nghiệp tỉnh Quảng Trị phối hợp cùng các trường đại học, viện nghiên cứu chuyên ngành.

3. Triển khai chính sách giao khoán quản lý bảo vệ 23.271,8 ha đất lâm nghiệp gắn với phát triển sinh kế bền vững cho 1.448 hộ đồng bào dân tộc Vân Kiều tại 5 xã vùng đệm. Nâng cao năng suất vùng chuyên canh cà phê hiện có từ mức 10 tấn quả tươi/ha, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo toàn vùng từ 46,4% xuống dưới 25% trước năm 2015. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân huyện Hướng Hóa phối hợp Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Trị.

4. Hoàn thiện quy chuẩn thiết kế đưa cây bản địa Bắc Hướng Hóa vào quy hoạch hệ thống cây xanh công viên, đường phố và công trình công cộng trên địa bàn tỉnh Quảng Trị. Target metric: Nâng tỷ lệ sử dụng cây gỗ bản địa trong các dự án chỉnh trang đô thị đạt trên 40% vào năm 2020. Chủ thể thực hiện: Sở Xây dựng phối hợp với Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Trị.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cán bộ quản lý lâm nghiệp và Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên: Khai thác danh lục 214 loài và hệ thống 27 ô tiêu chuẩn để xây dựng kế hoạch tuần tra, định vị các điểm nóng bảo tồn và thực thi hiệu quả các biện pháp bảo vệ 19 loài nguy cấp quý hiếm.

Kiến trúc sư cảnh quan và nhà quy hoạch đô thị: Ứng dụng danh mục 39 loài cây đa tác dụng bản địa vào việc thiết kế cây xanh công viên, dải phân cách và cảnh quan công trình dân dụng, giúp tăng khả năng chống chịu bão gió và giảm thiểu chi phí chăm sóc.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và nhà thực vật học: Tiếp cận nguồn dữ liệu thực địa tin cậy trên tuyến 55 km để mở rộng các nghiên cứu so sánh đa dạng thực vật liên vùng giữa Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Quảng Bình.

Học viên cao học ngành Quản lý tài nguyên, Lâm học và Môi trường: Tham khảo mô hình phân tích đa ngành kết hợp chặt chẽ giữa điều tra lâm học thực địa với định hướng ứng dụng kinh tế - xã hội và kiến trúc cảnh quan hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đã xác định được bao nhiêu loài thực vật có giá trị sử dụng tại Bắc Hướng Hóa? Nghiên cứu đã ghi nhận 214 loài thuộc 132 chi và 58 họ, bao gồm 146 loài cho gỗ (15,87% toàn khu hệ), 107 loài làm cảnh và cho bóng mát (11,63%), trong đó có 39 loài đa tác dụng tích hợp xuất sắc cả hai giá trị trên.

2. Những loài thực vật nào tại khu bảo tồn đang ở mức độ nguy cấp cao nhất? Có 19 loài thuộc diện ưu tiên bảo tồn, tiêu biểu là Vù hương (cấp rất nguy cấp CR), 4 loài nguy cấp EN gồm Gụ lau, Sến mật, Thủy tiên hường, Trọng lâu nhiều lá, và lan Vân hài thuộc nhóm IA nghiêm cấm khai thác thương mại theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP.

3. Tại sao nên ưu tiên đưa các loài cây bản địa Bắc Hướng Hóa vào trồng tại đô thị? Nhóm 39 loài đa tác dụng như Lim xẹt, Vàng anh, Long não sở hữu biên độ sinh thái rộng, rễ bám sâu chống đổ gãy trước bão gió miền Trung, tán lá râm mát quanh năm và hoa có giá trị thẩm mỹ cao hơn nhiều loài cây nhập nội.

4. Độ tin cậy của phương pháp khảo sát thực địa trong đề tài được đảm bảo như thế nào? Dữ liệu được thu thập trên 55 km tuyến qua 27 ô tiêu chuẩn (diện tích 10.800 m2) đại diện cho các đai cao dưới 600m và trên 600m, mẫu vật được định danh chính xác bằng phương pháp hình thái học so sánh tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật.

5. Áp lực kinh tế - xã hội tác động thế nào đến tài nguyên thực vật khu bảo tồn? Toàn bộ 5 xã vùng đệm có 10.353 nhân khẩu với 69,4% là người Vân Kiều và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 46,4%. Nhu cầu lấy gỗ làm nhà, đất canh tác nương rẫy và chăn thả gia súc tự do tạo sức ép trực tiếp lên sự phục hồi của các thảm thực vật nguyên sinh.

Kết luận

• Hoàn thành kiểm kê và phân loại 214 loài thực vật thuộc 132 chi, 58 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch.
• Xác lập cơ cấu tài nguyên gồm 146 loài cây cho gỗ, 107 loài làm cảnh và che bóng mát, đặc biệt có 39 loài đa tác dụng tiềm năng.
• Nhận diện 19 loài thực vật quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP cần bảo tồn khẩn cấp nguồn gen.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí phân loại ứng dụng cây xanh bản địa vào 3 nhóm công trình cảnh quan đô thị.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn kết giữa bảo tồn đa dạng sinh học với nâng cao sinh kế cho 1.448 hộ dân vùng đệm.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp cơ sở dữ liệu lâm học chuẩn xác và tiên phong đề xuất giải pháp đưa nguồn gen cây rừng bản địa vào quy hoạch phát triển đô thị. Trong giai đoạn 2010-2015, các cơ quan ban ngành cần sớm đưa các loài cây đa tác dụng vào khảo nghiệm giống và mở rộng chính sách giao khoán rừng. Các nhà nghiên cứu và đơn vị quy hoạch hãy cùng khai thác tối đa nguồn tư liệu này để hiện thực hóa mục tiêu bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU Việt Nam được coi là một trong những quốc gia có tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, và được công nhận là quốc gia có tỉ lệ các loài động, thực vật quí hiếm và đặc hữu có ý nghĩa toàn cầu (Regalado và các cộng sự, 2005). Những đánh giá ban đầu (Tolmachev, 1974; Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997; Phan Kế Lộc, 1998) cho biết rằng có khoảng 9600 loài thực vật bậc cao có mạch bản địa đã phát triển ở Việt Nam. Thêm vào đó, có khoảng 750 loài cây trồng được nhập nội và loài tự nhiên hoá. Theo đánh giá gần đây nhất, ở Việt Nam đã biết khoảng 10.256 chi và 305 họ (Phan Kế Lộc, 1998).

Các nghiên cứu đó cũng dự đoán có khoảng 240 loài sẽ được phát hiện và bổ sung cho hệ thực vật Việt Nam (Phan Kế Lộc, 1998). Hệ thực vật Việt Nam không chỉ phong phú mà còn giầu các loài đặc hữu, bổ sung thêm vào ý nghĩa về sinh học và bảo tồn. Tỷ lệ của các loài đặc hữu của Việt Nam được ước đoán có khoảng 20% (Pocs, 1965) đến 50% (Thái Văn Trừng, 1978). Một đánh giá khiêm tốn hơn (Võ Quý, 1995) cho rằng ở Việt Nam chỉ có khoảng 10% số loài và 3% số chi là đặc hữu.

Tài nguyên thực vật Bắc Hướng Hóa Theo kết quả nghiên cứu ban đầu về đa dạng sinh học tại Bắc Hướng Hoá các năm 2004 và 2005 của tổ chức Birdlife Quốc tế Chương trình Việt Nam phối hợp với Chi cục kiểm lâm Quảng Trị đã ghi nhận được 920 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 518 chi và 130 họ 17. Trong đó có 17 loài quý hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam và 23 loài được ghi trong Sách Đỏ Thế Giới (IUCN 1994). Về giá trị tài nguyên, trong tổng số những loài thống kê được có 125 loài cây cung cấp gỗ, 161 loài cây làm thuốc, 44 loài cây làm cảnh và 89 loài cây làm thực phẩm (ăn được). Đa dạng của một số họ thực vật ở BTTN Bắc Hướng Hoá Tại đây có 13 họ có tính đa dạng cao về số lượng chi và loài 17.

Xét về số lượng chi có 12 họ có số chi từ 7 – 20 chi. Họ Cà phê (Rubiaceae), họ Hoà thảo (Poaceae), họ Lan (Orchidaceae) có số lượng chi cao nhất từ 16 – 20 chi. Còn 7 họ khác: họ Mua (Melastomataceae); Dâu tằm (Moraceae); Bồ hòn (Sapindaceae); Chè (Theaceae); Gai (Urticaceae); Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) và Cau (Arecaceae) có số chi dao động từ 7 đến 9 chi. Về số lượng loài: Có 5 họ có số lượng trên 20 loài: Long não (Lauraceae); Dâu tằm (Moraceae) và Cà phê (Rubiaceae) có 24 loài/mỗi họ; Lan (Orchidaceae) có 26 loài; Hoà thảo (Poaceae) có 23 loài; các họ Đơn nem (Myrsinaceae), Cam (Rutaceae), Cỏ roi ngựa (Verbenaceae), Mua (Melastomataceae), Gai (Urticaceae), Chè (Theaceae), Cau (Arecaceae), Bồ hòn (Sapindaceae) có từ 10 loài đến 19 loài.

Đa dạng Hệ thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá so với các khu vực lân cận Theo các nghiên cứu của các hệ thực vật vùng lân cận : Bạch Mã, Đakrông và Bắc Hướng Hoá đã có khác biệt nhau ít nhiều về số lượng các taxon (bậc họ; bậc chi; bậc loài). Nhưng ba khu vực này có những nét tương đồng về Hệ thực vật, có tới 90% các họ gặp ở cả 3 khu vực. Sự khác biệt về mặt số lượng chính bởi sự hạn chế về mức độ nghiên cứu tại mỗi vùng. Điều này cũng chỉ ra tại Đăkrông và Bắc Hướng Hoá có Hệ thực vật đa dạng không kém so với Vườn Quốc gia Bạch Mã, cần có những nghiên cứu xa hơn nữa trong quá trình quản lý khu bảo tồn sau này mới có thể khẳng định.1: So sánh tính đa dạng thực vật tại khu BTTN Bắc Hướng Hoá với các khu bảo tồn trong vùng Ngành Họ Chi Loài BHH Đak BM BHH Đak BM BHH Đak BM Ngành Thông đất 2 2 2 2 2 3 6 3 16 (Lycopodiophyta) Ngành Mộc tặc (Equisetophyta) 1 0 1 1 0 1 1 0 1 Ngành Dương xỉ (Polypodiophyta) 11 11 24 31 15 68 68 30 162 Ngành Thông (Pinophyta) 4 3 7 6 6 11 9 10 20 Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) 122 114 156 487 505 669 836 1009 1448 -Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) 91 93 130 388 404 411 707 857 1103 -Lớp Hành (Liliopsida) 21 21 26 90 101 158 129 152 345 Tổng 130 130 190 518 528 752 920 1055 1547 Ghi chú: BHH= Bắc Hướng Hóa, Đak= Đakrông, BM= Bạch Mã 1.

Một số quan điểm về sử dụng thực vật trong cảnh quan đô thị Ở Việt Nam, nhóm tài nguyên cây cho gỗ tập trung nhiều nhất vào hai ngành thực vật tiến hóa nhất trong giới thực vật là Thông (Pinophyta) và Ngọc lan (Magnoliophyta), hiện nay chiếm hầu hết các diện tích đất rừng tự nhiên và gây trồng. Trong tổng số khoảng 12.000 loài thực vật bậc cao có mạch, nhóm cây cho gỗ có đến 2.500 loài, phân bố trong các họ thực vật lớn hoặc trong các họ tuy số loài ít nhưng số cá thể lớn, tạo nên các kiểu thảm c 6 thực vật tối ưu. Nhóm cây cho gỗ cung cấp gỗ cho nhu cầu xây dựng, đóng đồ, làm các công trình công nghiệp. Ngoài ra, nhóm cây cho gỗ này còn đóng góp cho con người sử dụng nhiều sản phẩm quý chứa trong các cơ quan của cây dùng làm thuốc, làm thực phẩm, dầu nhựa, tanin, chất màu,.

Trong đô thị, cây trồng được chia thành các đơn vị chức năng: bảo vệ môi trường, che bóng, dùng làm đẹp và trang trí (hương thơm, tán lá, màu hoa, dạng quả), dùng làm vật kỷ niệm (cây Đa, cây Đề). Do đó cây sử dụng trong đô thị thường được lựa chọn là cây trồng đa chức năng. Ví dụ: Sấu (Dracontomelon duperreanum) dùng ăn quả, làm bóng mát, làm thuốc hay lấy gỗ, đại đa số mọi người dân ghi nhận công tác dụng chính của Sấu là cây bóng mát trong đô thị. Cây trong đô thị được sử dụng đa chức năng gồm một số các chức năng như: bóng mát, làm cảnh (sử dụng hoa, quả, lá, tán, mùi hương), điều hoà tiểu khí hậu, bảo vệ hoặc cải tạo môi trường, chắn gió, ăn quả, làm thuốc, … Nhưng chức năng chính và được dùng phổ biến là che bóng và làm cảnh.

Nhóm cây cảnh và cây bóng mát thường dùng trong đô thị yêu cầu có giá trị thẩm mỹ cao. Nhóm cây cảnh và cây bóng mát bao gồm: Cây hoa, cây cảnh và cây bóng mát. c Chương 2 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 2. Điều kiện tự nhiên 2.

Lịch sử hình thành Ngày 8/12/2005 Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã có công văn số 2036/TT-UB đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thành lập hai khu rừng đặc dụng của tỉnh Quảng Trị là Bắc Hướng Hoá và khu cảnh quan Đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Gần 1 năm sau đó, ngày 13/07/2005, Bộ NN&PTNT nêu rõ hai khu rừng nói trên đã được Bộ đưa vào danh mục các khu rừng đặc dụng Việt Nam quy hoạch đến 2010 để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, phê duyệt. Đồng thời, Bộ cũng yêu cầu tỉnh Quảng Trị phải xây dựng những luận chứng kinh tế kỹ thuật trong việc thành lập khu rừng đặc dụng để trình Bộ NN&PTNT thẩm định để có cơ sở vững chắc và chiến lược nhằm bảo vệ đa dạng sinh học tiêu biểu của vùng, duy trì và phát triển chức năng phòng hộ quan trọng của rừng Bắc Hướng Hoá đối với phát triển kinh tế địa phương. Thực hiện công văn của Bộ NN&PTNT, Uỷ Ban Nhân Dân tỉnh Quảng Trị đã chỉ định Chi cục Kiểm lâm chịu trách nhiệm thực hiện công văn trên của Bộ.

Với sự hỗ trợ của tổ chức BirdLife Quốc Tế Chương trình Việt Nam cả về tài chính và chuyên gia quy hoạch bảo tồn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Trị đã tiến hành dự án “Xây dựng khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị”. Các hoạt động thực địa được triển khai, bao gồm thu thập số liệu đa dạng sinh học, đánh giá tình trạng rừng, xác định ranh giới quy hoạch ngoài thực địa, thu thập kinh tế xã hội ở 5 xã vùng đệm của huyện c 8 Hướng Hoá và 1 xã của Đakrông nhằm xây dựng dự án đầu tư thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá, giai đoạn 2006 – 2010. Ngày 05/12/2006 Bộ NN&PTNT đã có văn bản số 3251/BNN-LN gửi UBND tỉnh về việc thẩm định kết quả quy hoạch rà soát ba loại rừng của tỉnh Quảng Trị, trong đó diện tích quy hoạch cho khu bảo tồn Bắc Hướng Hoá là 25. Ngày 14/03/2007, UBND tỉnh đã ra quyết định số 479/QĐ-UBND về việc phê duyệt Dự án quy hoạch và đầu tư Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hoá.

Vị trí địa lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa cách trung tâm huyện Hướng Hóa khoảng 50 km về phía Bắc của tỉnh Quảng Trị, nằm trên trục đường Hồ Chí Minh nhánh Tây. Phía Bắc giáp với tỉnh Quảng Bình, phía Tây giáp với nước Cộng hoà Dân chủ nhân dân Lào, phía Đông và phía Nam giáp với 6 xã của huyện Hướng Hoá và Vĩnh Linh. Toàn bộ khu vực bảo tồn được giới hạn ở toạ độ địa lý: - Từ 16o43’22’’ đến 16o59’55’’ vĩ độ Bắc. - Từ 106o33’00’’ đến 106o47’03’’ kinh độ Đông.

Địa hình Khu bảo tồn có địa hình là vùng núi thấp ở phía Nam của dải Trường Sơn Bắc với dãy núi cao trên 1000 m chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam dọc ranh giới hai tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị. Địa hình nâng cao hơn về phía tỉnh Quảng Trị, chia cắt mạnh, độ dốc cao từ 15 – 25o, nhiều nơi còn có dốc đứng. Các đỉnh cao tiêu biểu của khu vực bao gồm: Động Sa Mù (1550 m) gần đèo Sa Mù và Động Voi Mẹp hay còn gọi là Voi nằm có độ cao 1771 m ở phía Đông Nam khu bảo tồn. Ngoài địa hình đồi và núi đất còn có hai dãy c 9 núi đá vôi, một dãy ở gần trung tâm và chạy dọc theo hướng Đông – Tây, thuộc ranh giới hai xã Hướng Lập và Hướng Việt, một dãy khác chạy theo hướng Bắc – Nam và nằm giữa trung tâm của xã Hướng Việt.

Địa chất Khu vực nghiên cứu nằm trên hệ địa máng - uốn nếp Caledon Việt – Lào ở Bắc Trung Bộ, giới hạn bởi đứt gãy sâu sông Mã ở phía Bắc và đứt gãy sâu Tam Kỳ - Hiệp Đức ở phía Nam. Các địa máng được cho là phát triển từ kỷ Cambri hoặc có thể từ Sini cho đến cuối Silur hoặc đầu Đevon. Trên chúng đã hình thành các lớp phủ nền trẻ Epicaledon Paleozoi giữa-muộn.