Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 thúc đẩy tự động hóa và công nghệ số, thị trường bán lẻ Việt Nam đã chứng kiến sự chuyển biến mạnh mẽ về cả quy mô lẫn phương thức vận hành. Đặc thù của ngành bán lẻ là tính chất cạnh tranh khốc liệt, chuỗi cung ứng phức tạp và hành vi tiêu dùng thay đổi nhanh chóng sang mô hình bán hàng đa kênh. Để duy trì chu chuyển hàng hóa liên tục, mở rộng mạng lưới phân phối và nâng cao năng lực cạnh tranh, việc quản trị vốn lưu động (VLĐ) đóng vai trò quyết định đối với sự tồn tại và khả năng sinh lời (KNSL) của doanh nghiệp. Quản trị VLĐ không tối ưu có thể dẫn đến rủi ro đứt gãy dòng tiền hoặc lãng phí chi phí cơ hội do tồn trữ vốn quá mức.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu: Bài khóa luận hướng đến mục tiêu xác định và phân tích mức độ tác động của các nhân tố quản trị vốn lưu động đến khả năng sinh lời của các doanh nghiệp ngành bán lẻ niêm yết tại Việt Nam trong giai đoạn 2018 – 2022. Để đạt được mục tiêu tổng quát này, tác giả xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Vấn đề 1: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản trị vốn lưu động, khả năng sinh lời và cơ chế tác động của quản trị vốn lưu động đến khả năng sinh lời trong doanh nghiệp bán lẻ.
  2. Vấn đề 2: Phân tích thực trạng quản trị vốn lưu động, khả năng sinh lời và ước lượng thực nghiệm tác động của quản trị vốn lưu động đến khả năng sinh lời của các doanh nghiệp ngành bán lẻ Việt Nam giai đoạn 2018 – 2022.
  3. Vấn đề 3: Đề xuất các kết luận và khuyến nghị quản trị nhằm giúp các doanh nghiệp ngành bán lẻ tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn lưu động và nâng cao khả năng sinh lời.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Tác động của các thành phần quản trị vốn lưu động (kỳ thu tiền trung bình, số ngày một vòng quay hàng tồn kho, kỳ trả tiền bình quân) đến khả năng sinh lời của doanh nghiệp ngành bán lẻ.
  • Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp ngành bán lẻ niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
  • Phạm vi thời gian: Giai đoạn 5 năm từ năm 2018 đến năm 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận vấn đề dựa trên trường phái quản trị định lượng (Quantitative Management Theory), sử dụng các mô hình toán học và kỹ thuật thống kê để lượng hóa các quyết định tài chính. Quản trị vốn lưu động được xem xét qua việc tối ưu hóa ba cấu phần tài sản và nợ ngắn hạn: quản trị vốn bằng tiền (cân đối giữa tính thanh khoản và chi phí cơ hội), quản trị hàng tồn kho (cân đối giữa chi phí lưu kho và chi phí thực hiện hợp đồng theo mô hình EOQ) và quản trị khoản phải thu/phải trả (cân đối giữa chính sách tín dụng thương mại và rủi ro thanh toán).

Khả năng sinh lời của doanh nghiệp được đo lường thông qua hai chỉ tiêu tài chính đại diện là tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) và tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE), bên cạnh chỉ tiêu tỷ suất sinh lời trên doanh thu (ROS) ở phần lý thuyết nền tảng.

Tên biến Ký hiệu Công thức tính Loại biến
Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản ROA $\text{ROA} = (\text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Tổng tài sản bình quân}) \times 100$ Biến phụ thuộc
Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu ROE $\text{ROE} = (\text{Lợi nhuận sau thuế} / \text{Vốn chủ sở hữu bình quân}) \times 100$ Biến phụ thuộc
Kỳ thu tiền trung bình AR $\text{AR} = (\text{Khoản phải thu bình quân} / \text{Doanh thu thuần}) \times 365$ Biến độc lập
Số ngày một vòng quay hàng tồn kho INV $\text{INV} = (\text{Hàng tồn kho bình quân} / \text{Giá vốn hàng bán}) \times 365$ Biến độc lập
Kỳ trả tiền bình quân AP $\text{AP} = (\text{Khoản phải trả người bán bình quân} / \text{Giá vốn hàng bán}) \times 365$ Biến độc lập
Quy mô doanh nghiệp SIZE $\text{SIZE} = \ln(\text{Doanh thu thuần})$ Biến kiểm soát
Hệ số nợ LEV $\text{LEV} = \text{Tổng nợ} / \text{Tổng tài sản}$ Biến kiểm soát

Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp định tính: Sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu, phương pháp so sánh đối chiếu chỉ tiêu qua các năm và so với trung bình ngành, phương pháp liệt kê tổng quan các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước (Falope & Ajilore, 2009; Gill et al., 2010; Sharma, 2011; Từ Thị Kim Thoa & Nguyễn Thị Uyên Uyên, 2014; Đoàn Thanh Hà et al., 2016; Dương Thị Hồng Vân & Trần Phương Nga, 2018...), và phương pháp quy nạp để xây dựng 5 giả thuyết nghiên cứu.
  • Phương pháp định lượng: Hồi quy dữ liệu bảng (panel data) bằng phần mềm Stata 17 qua các bước: thống kê mô tả, ma trận tương quan, kiểm định đa cộng tuyến (hệ số VIF), ước lượng qua các mô hình Pooled OLS, FEM (Fixed Effects Model), REM (Random Effects Model); thực hiện kiểm định F-test và Hausman test để lựa chọn mô hình tối ưu; kiểm định hiện tượng tự tương quan và phương sai sai số thay đổi, áp dụng ước lượng FGLS (Feasible Generalized Least Squares) để khắc phục khuyết tật mô hình.
  • Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 21 công ty ngành bán lẻ niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 2018 – 2022 (tổng cộng 105 quan sát), thu thập qua cổng thông tin tài chính và website của từng doanh nghiệp, tiền xử lý qua phần mềm Microsoft Excel 2016.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết nghiên cứu

Chương này hệ thống hóa toàn diện các khái niệm tài chính về vốn lưu động, phân loại vốn lưu động (theo hình thái biểu hiện, theo vai trò trong chu chuyển sản xuất kinh doanh, theo nguồn hình thành) và chu chuyển vốn lưu động (các giai đoạn T - H - H' - T' trong sản xuất và T - H - T' trong thương mại bán lẻ). Tác giả trình bày chi tiết nội dung quản trị vốn bằng tiền, quản trị hàng tồn kho và quản trị khoản phải thu/phải trả. Đồng thời, chương 1 phân tích các chỉ tiêu đo lường khả năng sinh lời (ROS, ROA, ROE) và tổng hợp các công trình nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước. Qua đó, tác giả xác định khoảng trống nghiên cứu: phần lớn các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam tập trung vào ngành bất động sản, vật liệu xây dựng, thực phẩm hoặc doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa có công trình chuyên sâu đánh giá riêng cho ngành bán lẻ giai đoạn 2018 – 2022.

Chương 2: Thiết kế và phương pháp nghiên cứu

Dựa trên trường phái quản trị định lượng và các nghiên cứu đi trước, chương 2 thiết lập khung phân tích và đưa ra 5 giả thuyết nghiên cứu chính:

  • Giả thuyết 1 (H1): Kỳ thu tiền bình quân (AR) có tác động ngược chiều (-) tới khả năng sinh lời.
  • Giả thuyết 2 (H2): Số ngày một vòng quay hàng tồn kho (INV) có tác động cùng chiều (+) tới khả năng sinh lời.
  • Giả thuyết 3 (H3): Kỳ trả tiền bình quân (AP) có tác động ngược chiều (-) tới khả năng sinh lời.
  • Giả thuyết 4 (H4): Quy mô doanh nghiệp (SIZE) có tác động cùng chiều (+) tới khả năng sinh lời.
  • Giả thuyết 5 (H5): Hệ số nợ (LEV) có tác động ngược chiều (-) tới khả năng sinh lời.

Chương này trình bày chi tiết công thức đo lường biến phụ thuộc (ROA, ROE), biến độc lập (AR, INV, AP) và biến kiểm soát (SIZE, LEV); thiết lập phương trình hồi quy cho mô hình Pooled OLS, FEM, REM và quy trình kiểm định kinh tế lượng trên phần mềm Stata 17.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày bức tranh toàn cảnh về thực trạng ngành bán lẻ Việt Nam và phân tích các chỉ số tài chính của 21 doanh nghiệp mẫu trong giai đoạn 2018 – 2022:

Chỉ tiêu ngành bán lẻ Việt Nam 2018 2019 2020 2021 2022
Tổng mức bán lẻ & DT dịch vụ (nghìn tỷ VNĐ) 4.395,7 4.940,4 5.059,8 4.789,5 5.679,9
Tốc độ tăng trưởng danh nghĩa so với năm trước (%) - 11,8% 2,6% -3,8% 19,8%
Số lượng siêu thị (điểm) 1.007 1.085 1.134 1.167 -
Số lượng trung tâm thương mại (điểm) 212 240 250 254 -
Số lượng chợ truyền thống (điểm) 8.475 8.500 8.581 8.594 -

Về thực trạng chuyển dịch kênh bán lẻ: Năm 2022, mô hình bán lẻ đa kênh (omnichannel) chiếm ưu thế với 57,65% doanh nghiệp áp dụng (tốc độ tăng trưởng doanh thu đạt 68,01%), trong khi bán lẻ thuần offline chiếm 23,71% và thuần online chiếm 17,29%. Trong các kênh online, sàn thương mại điện tử chiếm tỷ trọng cao nhất với 49,35%, tiếp theo là Facebook (39,13%), Website và TikTok Shop (1,29%).

Về thực trạng quản trị vốn lưu động của 21 doanh nghiệp mẫu:

  • Lượng tiền và tương đương tiền trung bình: Năm 2018 đạt 291.526 triệu đồng, giảm gần 16% xuống 245.720 triệu đồng năm 2019, sau đó tăng mạnh gấp gần 1,9 lần lên 458.390 triệu đồng năm 2020 (nhờ doanh số bán hàng online tăng trong dịch). Năm 2021 giảm nhẹ về 307.761 triệu đồng và phục hồi lên 389.090 triệu đồng năm 2022. Các doanh nghiệp đầu ngành có mức tăng tiền mặt vượt bậc năm 2022 gồm PNJ (tăng 247%, tương đương hơn 524 tỷ đồng) và MWG (tăng 122%, tương đương hơn 919 tỷ đồng).
  • Tỷ trọng khoản phải thu trên tổng tài sản: Duy trì ổn định từ 14% đến 17% (năm 2019 giảm 1,5% so với 2018; năm 2020 đạt 14,3% do thắt chặt quản lý công nợ mùa dịch; năm 2022 đạt 16,82% do sức mua suy giảm cuối năm).
  • Tỷ trọng hàng tồn kho trên tổng tài sản: Dao động từ 21% đến 27% (năm 2019 đạt đỉnh 27,14% do giá nguyên vật liệu thô tăng và mở rộng thị phần; năm 2020 giảm xuống 21,76% do cắt giảm tích trữ hàng không thiết yếu; năm 2021 đạt 23,77% và năm 2022 duy trì ở mức 23,54%).
  • Tỷ trọng khoản phải trả trên tổng tài sản: Chiếm tỷ lệ cao quanh mức 46% - 52% (năm 2019 đạt 51,59%, năm 2020 giảm về 46,25% và năm 2022 ở mức 48,0%), phản ánh các doanh nghiệp bán lẻ tận dụng mạnh mẽ nguồn vốn tín dụng thương mại từ nhà cung cấp để tài trợ cho tài sản ngắn hạn.

Về kết quả định lượng: Tác giả tiến hành thống kê mô tả, kiểm tra ma trận hệ số tương quan (hệ số tương quan không vượt quá 0,8) và kiểm định đa cộng tuyến (VIF của các biến nằm trong khoảng từ 1 đến 4, xác nhận không có đa cộng tuyến nghiêm trọng). Kết quả kiểm định F-test và Hausman test được áp dụng để xác định mô hình tối ưu giữa Pooled OLS, FEM và REM. Sau khi kiểm định khuyết tật mô hình (tự tương quan và phương sai sai số thay đổi), mô hình ước lượng cuối cùng cho thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê của các chỉ tiêu quản trị vốn lưu động đối với ROA và ROE.

Chương 4: Kết luận và khuyến nghị

Trên cơ sở kết quả hồi quy và phân tích thực trạng, chương 4 tổng kết các phát hiện thực nghiệm và đề xuất các nhóm giải pháp:

  • Ứng dụng chuyển đổi số và công nghệ tự động hóa trong quản lý hàng tồn kho, tối ưu hóa mô hình bán hàng đa kênh (omnichannel).
  • Quản lý hiệu quả dòng vốn và kiểm soát chặt chẽ các khoản nợ phải trả, nợ ngắn hạn nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí tài chính khi lãi suất biến động.
  • Nâng cao năng lực dự báo nhu cầu thị trường để rút ngắn chu kỳ tồn trữ hàng hóa, đẩy nhanh tốc độ thu hồi công nợ và tối ưu hóa chính sách tín dụng thương mại đối với khách hàng và nhà cung cấp.
  • Trình bày giới hạn nghiên cứu về quy mô mẫu và đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận làm rõ bức tranh tài chính và cơ chế vận hành vốn lưu động của ngành bán lẻ Việt Nam trong giai đoạn 2018 – 2022 với các phát hiện cụ thể:

Biến nghiên cứu Tác động kỳ vọng theo giả thuyết Kết quả nghiên cứu Ý nghĩa kinh tế
Kỳ thu tiền trung bình (AR) Ngược chiều (-) Tác động ngược chiều (-) Rút ngắn thời gian thu hồi công nợ giúp tăng cường dòng tiền và nâng cao KNSL.
Số ngày một vòng quay HTK (INV) Cùng chiều (+) Có ý nghĩa thống kê Phản ánh đặc thù dự trữ hàng hóa phục vụ mạng lưới bán lẻ và đáp ứng nhu cầu thị trường.
Kỳ trả tiền bình quân (AP) Ngược chiều (-) Có ý nghĩa thống kê Việc kéo dài kỳ thanh toán nợ người bán giúp tận dụng vốn nhưng cần kiểm soát chi phí tài chính và uy tín.
Quy mô doanh nghiệp (SIZE) Cùng chiều (+) Cùng chiều (+) Doanh nghiệp có quy mô doanh thu lớn đạt hiệu quả kinh tế nhờ quy mô, giúp cải thiện KNSL.
Hệ số nợ (LEV) Ngược chiều (-) Ngược chiều (-) Tỷ lệ nợ vay cao làm gia tăng chi phí lãi vay và rủi ro tài chính, làm suy giảm ROA và ROE.

Giải pháp và kiến nghị đề xuất từ tác giả:

  1. Đẩy mạnh chuyển đổi số: Tích hợp hệ thống quản lý bán hàng đa kênh giữa cửa hàng vật lý và sàn thương mại điện tử (Shopee, Lazada, TikTok Shop), ứng dụng phần mềm quản trị tự động hóa để kiểm soát dòng tiền và luân chuyển hàng tồn kho theo thời gian thực.
  2. Kiểm soát chặt chẽ nợ ngắn hạn và khoản phải trả: Dù tỷ trọng khoản phải trả trên tổng tài sản duy trì ở mức cao (xung quanh 46% - 52%), doanh nghiệp cần chủ động đàm phán điều khoản tín dụng hợp lý, tránh phụ thuộc quá mức vào đòn bẩy ngắn hạn nhằm phòng ngừa rủi ro mất thanh khoản khi lãi suất tăng cao.
  3. Nâng cao hiệu quả quản trị dòng tiền và tồn kho trước biến động vĩ mô: Chủ động lập kế hoạch ngân quỹ, duy trì mức tiền mặt tối ưu để vừa đảm bảo thanh toán vừa giảm chi phí cơ hội, đồng thời thiết lập chính sách bán chịu chặt chẽ theo hạn mức tín nhiệm của từng nhóm khách hàng.

Đóng góp của khóa luận: Khóa luận đã bổ sung bằng chứng thực nghiệm chuyên biệt cho ngành bán lẻ Việt Nam – một ngành có đóng góp lớn vào GDP (chiếm 59% - 78% GDP giai đoạn 2018 - 2022) nhưng còn ít được nghiên cứu độc lập về đề tài quản trị vốn lưu động. Khóa luận cung cấp khung phân tích định lượng kết hợp dữ liệu bảng giai đoạn biến động đặc thù (trước, trong và sau đại dịch Covid-19).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được tác giả chỉ ra một số giới hạn nghiên cứu xuất phát từ phạm vi dữ liệu:

  • Quy mô mẫu nghiên cứu: Mẫu chỉ bao gồm 21 doanh nghiệp ngành bán lẻ niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam (sau khi loại trừ các doanh nghiệp hoạt động không liên tục), chưa bao quát toàn bộ các doanh nghiệp bán lẻ vừa và nhỏ hoặc doanh nghiệp chưa niêm yết trên thị trường.
  • Khung thời gian: Giai đoạn nghiên cứu 5 năm (2018 – 2022) chịu sự chi phối mạnh của các biến cố bất thường như đại dịch Covid-19 và biến động kinh tế vĩ mô cuối năm 2022 (lạm phát, lãi suất tăng cao).
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng quy mô mẫu sang các doanh nghiệp bán lẻ chưa niêm yết, kéo dài chuỗi thời gian nghiên cứu và bổ sung thêm các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô (lạm phát, tốc độ tăng trưởng GDP, lãi suất cho vay) hoặc các yếu tố quản trị đặc thù như chu kỳ chuyển đổi tiền mặt (CCC).

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Tài chính doanh nghiệp, Kế toán - Kiểm toán và Quản trị kinh doanh khi thực hiện các đề tài nghiên cứu về quản trị tài chính ngắn hạn, vốn lưu động và hiệu quả tài chính.
  • Nội dung có giá trị ứng dụng:
    • Hệ thống công thức xác định và quy trình hồi quy dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM, FGLS) cùng các kiểm định đa cộng tuyến (VIF), Hausman test trên phần mềm Stata 17.
    • Bộ số liệu thống kê chi tiết về cơ cấu tài sản, nguồn vốn (tiền mặt, khoản phải thu, hàng tồn kho, khoản phải trả) và bức tranh tăng trưởng của ngành bán lẻ Việt Nam giai đoạn 2018 – 2022.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng mẫu nghiên cứu gồm bao nhiêu doanh nghiệp và thu thập dữ liệu trong giai đoạn nào? Khóa luận sử dụng dữ liệu bảng thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 21 công ty ngành bán lẻ niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 5 năm từ năm 2018 đến năm 2022, tổng cộng đạt 105 quan sát.

2. Các biến số nào được đưa vào mô hình hồi quy để đo lường quản trị vốn lưu động và khả năng sinh lời? Biến phụ thuộc đo lường khả năng sinh lời gồm ROA (Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản) và ROE (Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu). Biến độc lập đại diện cho quản trị vốn lưu động gồm AR (Kỳ thu tiền trung bình), INV (Số ngày một vòng quay hàng tồn kho), AP (Kỳ trả tiền bình quân). Biến kiểm soát gồm SIZE (Quy mô doanh nghiệp đo bằng Logarit tự nhiên của doanh thu thuần) và LEV (Hệ số nợ đo bằng Tổng nợ trên Tổng tài sản).

3. Tỷ trọng các khoản phải trả trên tổng tài sản của ngành bán lẻ giai đoạn 2018 – 2022 có đặc điểm gì nổi bật? Tỷ trọng khoản phải trả trên tổng tài sản của các doanh nghiệp bán lẻ trong mẫu duy trì ở mức cao, dao động xung quanh 46% đến 52% (năm 2019 đạt 51,59%, năm 2020 giảm về 46,25% và năm 2022 ở mức 48,0%). Điều này cho thấy các doanh nghiệp bán lẻ tận dụng đáng kể nguồn vốn chiếm dụng từ nhà cung cấp để tài trợ vốn lưu động.

4. Lượng tiền và tương đương tiền trung bình của các doanh nghiệp bán lẻ biến động như thế nào trong năm dịch bệnh Covid-19 (2020)? Trong năm 2020, lượng tiền và tương đương tiền trung bình ngành tăng mạnh lên mức 458.390 triệu đồng, gấp gần 1,9 lần so với năm 2019 (245.720 triệu đồng). Nguyên nhân chủ yếu là do doanh nghiệp chuyển dịch mạnh sang kênh bán hàng trực tuyến và thắt chặt quản lý thu hồi nợ trong giai đoạn giãn cách xã hội.

5. Tác giả đã sử dụng quy trình kiểm định kinh tế lượng nào để chọn mô hình hồi quy phù hợp? Tác giả thực hiện kiểm định F-test để lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM, sau đó dùng kiểm định Hausman test để chọn giữa FEM và REM. Tiếp theo, tác giả kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến (ma trận tương quan, hệ số phóng đại phương sai VIF), kiểm định hiện tượng tự tương quan và phương sai sai số thay đổi, đồng thời áp dụng phương pháp hồi quy FGLS để khắc phục khuyết tật mô hình.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lê Phương Huyền đã hệ thống hóa lý thuyết và chứng minh thực nghiệm tác động của quản trị vốn lưu động đến khả năng sinh lời (ROA, ROE) của 21 doanh nghiệp bán lẻ niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2018 – 2022. Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc rút ngắn kỳ thu tiền, kiểm soát hàng tồn kho và cân đối nợ ngắn hạn kết hợp với quy mô doanh thu để nâng cao hiệu quả kinh doanh. Những giải pháp đề xuất về chuyển đổi số, tối ưu hóa chuỗi cung ứng đa kênh và kiểm soát cấu trúc tài chính mang tính ứng dụng cao cho các nhà quản trị doanh nghiệp bán lẻ trong giai đoạn phục hồi kinh tế.