Luận án tiến sĩ về quy hoạch bảo vệ môi trường thành phố Đà Nẵng

Luận án tiến sĩ môi trường phân tích nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học phục vụ định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường thành phố đà nẵng, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Đặng Trung Tú
• Người hướng dẫn: GS.TS Trương Quang Hải
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Xác Lập Cơ Sở Khoa Học Phục Vụ Định Hướng Quy Hoạch Bảo Vệ Môi Trường Thành Phố Đà Nẵng
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Cơ sở tài liệu thực hiện luận án
• 1.5. Những điểm mới của luận án
• 1.6. Luận điểm bảo vệ
• 1.7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Tổng quan nghiên cứu Quy hoạch bảo vệ môi trường
• 2.1.1. Trên thế giới
• 2.1.2. Tại Việt Nam
• 3. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Thổ nhưỡng, sinh vật
• 3.2. Hoạt động kinh tế và quy hoạch phát triển
• 3.2.1. Dân số, dân cư
• 3.2.2. Hiện trạng sử dụng tài nguyên đất
• 3.2.3. Các ngành kinh tế
• 3.2.4. Cơ sở hạ tầng đô thị
• 3.2.5. Quy hoạch tổng thể phát triển KTXH Đà Nẵng
• 3.2.6. Hoạt động kinh tế và một số mâu thuẫn phát sinh trong sử dụng tài nguyên
• 3.3. Tiểu kết chương 2
• 4. HIỆN TRẠNG VÀ XU THẾ BIẾN ĐỔI CHẤT LƯỢNG MÔI TRƯỜNG THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 4.1. Hiện trạng môi trường
• 4.1.1. Hiện trạng môi trường nước
• 4.1.2. Hiện trạng môi trường không khí và tiếng ồn
• 4.1.3. Hiện trạng môi trường đất
• 4.1.4. Hiện trạng quản lý chất thải rắn
• 4.1.5. Tai biến thiên nhiên
• 4.1.6. Tai biến nhiễm mặn. Lũ quét và trượt lở đất
• 4.2. Xu thế biến đổi môi trường
• 4.2.1. Xu thế biến đổi các thành phần môi trường
• 4.2.2. Xu thế suy thoái tài nguyên
• 4.2.3. Biến đổi khí hậu và nước biển dâng
• 4.2.3.1. Gia tăng nhiệt độ không khí
• 4.2.3.2. Gia tăng lượng mưa năm
• 4.2.3.3. Nước biển dâng và xâm nhập mặn
• 4.2.3.4. Mô phỏng nhiễm mặn hạ lưu sông Vu Gia - Thu Bồn
• 4.3. Những vấn đề cấp bách về môi trường, tài nguyên và biến đổi khí hậu
• 4.3.1. Vấn đề cấp bách về môi trường
• 4.3.2. Vấn đề cấp bách về tài nguyên
• 4.3.3. Vấn đề bức xúc do biến đổi khí hậu
• 4.4. Tiểu kết chương 3
• 5. PHÂN VÙNG MÔI TRƯỜNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 5.1. Phân vùng môi trường thành phố Đà Nẵng
• 5.2. Sự phân hóa không gian lãnh thổ thành phố Đà Nẵng
• 5.3. Kết quả phân vùng môi trường thành phố Đà Nẵng
• 5.4. Đặc trưng các tiểu vùng môi trường thành phố Đà Nẵng
• 5.5. Định hướng QHBVMT Tp. Đà Nẵng theo lĩnh vực
• 5.6. Cơ sở khoa học phục vụ QHBVMT Tp.
• 5.7. Quan điểm, mục tiêu và nguyên tắc thực hiện QHBVMT Tp.
• 5.8. Định hướng quy hoạch bảo tồn thiên nhiên
• 5.9. Định hướng quy hoạch bảo vệ rừng đầu nguồn
• 5.10. Định hướng quy hoạch phát triển không gian xanh
• 5.11. Định hướng quy hoạch quản lý nước thải và giải pháp bảo vệ môi trường nước
• 5.12. Định hướng quy hoạch quản lý chất thải rắn
• 5.13. Định hướng quy hoạch bảo vệ tài nguyên và môi trường biển
• 5.14. Định hướng bảo vệ tài nguyên nước mặt
• 5.15. Định hướng không gian bảo vệ môi trường Tp.
• 5.16. Tiểu kết chương 4
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quy hoạch bảo vệ môi trường tại Đà Nẵng

Quy hoạch bảo vệ môi trường (QHBVMT) tại Đà Nẵng là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh phát triển đô thị và biến đổi khí hậu. Đà Nẵng, với vị trí địa lý đặc biệt và sự phát triển kinh tế nhanh chóng, đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường. Việc xây dựng một quy hoạch bảo vệ môi trường hiệu quả không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững cho thành phố. Theo nghiên cứu, quy hoạch môi trường cần được lồng ghép với các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội để đạt được sự hài hòa giữa phát triển và bảo vệ môi trường. Điều này đòi hỏi sự tham gia của nhiều bên liên quan và các chính sách cụ thể từ chính quyền địa phương.

1.1. Tính cấp thiết của nghiên cứu

Nghiên cứu về quy hoạch bảo vệ môi trường tại Đà Nẵng là cần thiết để giải quyết các vấn đề môi trường hiện tại. Thành phố đang phải đối mặt với ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước và sự suy giảm đa dạng sinh học. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn tác động đến phát triển kinh tế. Việc xác lập cơ sở khoa học cho quy hoạch bảo vệ môi trường sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định đúng đắn, từ đó cải thiện chất lượng môi trường và nâng cao chất lượng sống cho người dân. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, việc xây dựng các chiến lược ứng phó là rất quan trọng.

II. Đánh giá hiện trạng môi trường tại Đà Nẵng

Đà Nẵng hiện đang phải đối mặt với nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng. Theo các số liệu quan trắc, chất lượng không khí tại một số khu vực trong thành phố thường xuyên vượt ngưỡng cho phép. Ô nhiễm nguồn nước cũng là một vấn đề đáng lo ngại, đặc biệt là tại các khu vực gần khu công nghiệp. Đánh giá tác động môi trường cho thấy rằng các hoạt động phát triển kinh tế đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên. Việc quản lý chất thải rắn cũng chưa đạt yêu cầu, dẫn đến tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng tại nhiều khu vực. Do đó, việc xây dựng quy hoạch bảo vệ môi trường là cần thiết để cải thiện tình hình này.

2.1. Tác động của phát triển kinh tế đến môi trường

Sự phát triển kinh tế nhanh chóng tại Đà Nẵng đã dẫn đến nhiều tác động tiêu cực đến môi trường. Các khu công nghiệp mọc lên nhanh chóng, kéo theo sự gia tăng ô nhiễm không khí và nước. Theo nghiên cứu, tác động môi trường từ các hoạt động sản xuất công nghiệp là một trong những nguyên nhân chính gây ra ô nhiễm. Hơn nữa, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không bền vững cũng đã làm suy giảm chất lượng môi trường. Do đó, cần có các biện pháp quản lý và quy hoạch hợp lý để giảm thiểu tác động này.

III. Định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường tại Đà Nẵng

Định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường tại Đà Nẵng cần tập trung vào việc phát triển bền vững và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên. Các chính sách cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn, nhằm đảm bảo sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Việc phân vùng môi trường sẽ giúp xác định các khu vực cần ưu tiên bảo vệ và cải tạo. Đặc biệt, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, các giải pháp ứng phó cần được lồng ghép vào quy hoạch để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

3.1. Các giải pháp bảo vệ môi trường

Các giải pháp bảo vệ môi trường tại Đà Nẵng cần bao gồm việc cải thiện quản lý chất thải, bảo vệ nguồn nước và không khí. Cần thiết lập các khu vực bảo tồn thiên nhiên và phát triển không gian xanh. Hơn nữa, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường cũng là một yếu tố quan trọng. Các chính sách cần được thực hiện đồng bộ và có sự tham gia của cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất trong việc bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại các đô thị ven biển miền Trung Việt Nam, đặc biệt là thành phố Đà Nẵng, đặt ra bài toán hóc búa về sự đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế và tính toàn vẹn sinh thái. Luận án tiến sĩ địa lý với đề tài "Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học phục vụ định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường thành phố Đà Nẵng" (Chuyên ngành: Sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường, Mã số: 62851501) do nghiên cứu sinh Đặng Trung Tú thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Trương Quang Hải tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội (2017), là công trình tiên phong xác lập khung phương pháp luận địa lý tổng hợp phục vụ quy hoạch bảo vệ môi trường (QHBVMT) cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương.

Nghiên cứu xuất phát từ một khoảng trống học thuật và thực tiễn (research gap) cốt lõi: sự thiếu đồng bộ và xung đột kéo dài giữa quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội (QHPT KTXH), quy hoạch sử dụng đất (QHSDĐ) và khả năng chịu tải sinh thái của lãnh thổ. Trong một thời gian dài tại Việt Nam, khái niệm quy hoạch môi trường bị chia tách giữa cách hiểu chính sách và quy hoạch không gian kỹ thuật mà chưa có một phương pháp luận phân vùng chức năng môi trường tích hợp.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học của luận án được xác định rõ ràng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các quy luật phân hóa tự nhiên, biến động lớp phủ và áp lực nhân sinh tương tác như thế nào trong việc định hình các vấn đề môi trường cấp bách tại một đô thị ven biển?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Tiêu chí và phương pháp nào cho phép phân định hệ thống phân vùng môi trường phản ánh đúng cấu trúc địa hệ thống và chức năng môi trường của thành phố Đà Nẵng?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Làm thế nào để chuyển hóa kết quả phân vùng môi trường thành các không gian bảo vệ môi trường mang tính khả thi, tích hợp khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng?

• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Sự phân hóa môi trường tại Đà Nẵng là kết quả của mối tương tác đa chiều giữa cấu trúc địa hình - sinh thái tự nhiên và cường độ hoạt động kinh tế nhân sinh; do đó, việc tổ chức không gian bảo vệ môi trường phải dựa trên ranh giới địa hệ sinh thái kết hợp ranh giới quản lý hành chính.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Phân vùng môi trường theo tiếp cận địa lý tổng hợp kết hợp mô hình hóa lan truyền ô nhiễm và xâm nhập mặn (MIKE 11) cho phép xác lập các ngưỡng chịu tải sinh thái, tạo cơ sở điều chỉnh các quy hoạch ngành theo hướng bền vững.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Địa hệ thống (Geosystems Theory), Lý thuyết Quy hoạch Sinh thái cảnh quan (Landscape Ecological Planning) của Ian McHarg và Khung quy hoạch môi trường tích hợp của Ngân hàng Thế giới (WB) và UNEP.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ ranh giới hành chính đất liền gồm 6 quận nội thành (Hải Châu, Thanh Khê, Liên Chiểu, Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn, Cẩm Lệ) và 1 huyện ngoại thành (Hòa Vang), cùng vùng biển ven bờ phía Đông đến độ sâu 30m và vịnh Đà Nẵng, tọa độ địa lý từ 15°55' đến 16°14' vĩ độ Bắc và 107°18' đến 108°20' kinh độ Đông (không bao gồm huyện đảo Hoàng Sa nằm cách đất liền 315 km do hạn chế tiếp cận khảo sát). Chuỗi dữ liệu phân tích kéo dài qua 24 năm (1990 - 2014) với số liệu quan trắc thực nghiệm từ 2000 - 2013, mang lại giá trị khoa học chuẩn xác và đóng góp định lượng quan trọng cho công tác quản trị đô thị sinh thái.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu quy hoạch môi trường trên thế giới bắt nguồn từ nền tảng quy hoạch cảnh quan và quy hoạch sinh thái vào cuối thế kỷ XIX với Le Play (1877), Sir Patrick Geddes, Lewis Mumford và đặc biệt là Ian McHarg (1969) qua tác phẩm kinh điển "Design with Nature". Từ thập niên 1960 - 1980, phong trào môi trường bùng nổ dẫn đến việc định hình quy hoạch môi trường như một công cụ chính sách và kiểm soát phát triển (Susan Buckingham-Hatfield & Bob Evans, 1962; John M. Edington, 1977; Ortolano Leonard, 1984; Baldwin, 1984; Walter E. Westman, 1985; Alan Gilpin, 1996). Tại châu Á, Tổ chức các quốc gia châu Mỹ (OAS) và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) đã tài trợ nhiều dự án quy hoạch lồng ghép môi trường - kinh tế điển hình như Lưu vực hồ Laguna (Philippines, 1978), Lưu vực sông Hàn (Hàn Quốc, 1982), Lưu vực hồ Songkhla (Thái Lan, 1985), và Lưu vực Thung lũng Klang (Malaysia, 1987).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu lý luận ban đầu xuất hiện từ thập niên 1990 với Lê Thạc Cán (1994), Trịnh Thị Thanh (1999), Phùng Chí Sỹ (2000, 2014), Lâm Minh Triết (2004), Nguyễn Thế Thôn (2004), và Vũ Quyết Thắng (2005). Các nghiên cứu này tồn tại cuộc tranh luận học thuật kéo dài giữa hai trường phái:

• Trường phái Quy hoạch Môi trường (Environmental Planning): Xem quy hoạch môi trường là quá trình hoạch định chính sách đa ngành, lồng ghép các chỉ tiêu môi trường vào quy hoạch kinh tế xã hội (Lê Thạc Cán, Vũ Quyết Thắng).
• Trường phái Quy hoạch Bảo vệ Môi trường (Environmental Protection Planning): Xem QHBVMT là việc tổ chức không gian lãnh thổ, phân bổ khả năng chịu tải của các hệ thống tự nhiên để bố trí các hoạt động kinh tế và thiết lập biện pháp kiểm soát nguồn thải (Nguyễn Cao Huần, Trương Quang Hải, Lê Trình).

Công trình của Đặng Trung Tú (2017) định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa quy định pháp lý mới (Luật Bảo vệ môi trường 2014, Nghị định 18/2015/NĐ-CP) và trường phái Địa lý Cảnh quan ứng dụng. Luận án vượt qua các hạn chế của các nghiên cứu đơn lẻ trước đây tại Đà Nẵng vốn chỉ khảo sát từng hợp phần riêng biệt như địa chất công trình (Hồ Vương Bính, 1993), nước ngầm Liên Chiểu (Đỗ Cảnh Dương, 2001), tài nguyên khí hậu du lịch (Nguyễn Thái Lân, 2003), hay đa dạng sinh học Sơn Trà - Bà Nà (Đinh Thị Phương Anh, 1996, 2005). So với mô hình quy hoạch môi trường lưu vực sông Hàn (Hàn Quốc) hay sáng kiến Satoyama (Nhật Bản), luận án đã bản địa hóa xuất sắc phương pháp phân vùng chức năng môi trường vào điều kiện cụ thể của một đô thị nhiệt đới gió mùa chịu tác động khốc liệt của tai biến thiên nhiên và biến đổi khí hậu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Địa hệ thống của Harvey (1969) và Lý thuyết Sinh thái Cảnh quan của Isachenko (1991) trong bối cảnh một đô thị ven biển đặc thù. Nghiên cứu chứng minh rằng môi trường đô thị không phải là một thực thể tĩnh mà là một hệ thống mở trao đổi vật chất - năng lượng không ngừng giữa lục địa, đới bờ và biển.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 4 mệnh đề cốt lõi:

1. Mệnh đề P1: Cấu trúc chức năng môi trường của lãnh thổ đô thị tỷ lệ nghịch với mức độ biến đổi lớp phủ bề mặt nhân tạo và mật độ phát thải.
2. Mệnh đề P2: Ranh giới phân vùng môi trường là sự tích hợp giữa các ranh giới tự nhiên khép kín (lưu vực, địa mạo, hệ sinh thái) và ranh giới hành chính kiểm soát nguồn thải.
3. Mệnh đề P3: Khả năng tự làm sạch và đồng hóa chất thải của thủy vực ven biển phụ thuộc vào sự điều tiết của các hành lang xanh và rừng đầu nguồn phía Tây.
4. Mệnh đề P4: Sự thích ứng với biến đổi khí hậu là một biến số nội sinh bắt buộc trong phân bổ không gian phát triển đô thị.

Bước chuyển dịch mô hình (paradigm shift) mà luận án mang lại là sự chuyển hướng từ phương thức quản lý ô nhiễm thụ động ở cuối đường ống (end-of-pipe control) sang phương thức kiểm soát không gian theo ngưỡng chịu tải sinh thái và chức năng tự nhiên của từng tiểu vùng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: Địa lý Tổng hợp, Phân vùng Chức năng Môi trường, và Mô hình hóa Động lực Sinh thái.

                          KHUNG PHÂN TÍCH TÍCH HỢP QHBVMT
 ┌────────────────────────┐  ┌────────────────────────┐  ┌────────────────────────┐
 │   YẾU TỐ TỰ NHIÊN      │  │    YẾU TỐ NHÂN SINH    │  │   YẾU TỐ MÔI TRƯỜNG    │
 │ - Địa mạo, thổ nhưỡng  │  │ - Đô thị hóa, dân số   │  │ - Nguồn thải, ô nhiễm  │
 │ - Khí văn, thủy văn    │  │ - Công nghiệp, dịch vụ │  │ - Suy thoái tài nguyên │
 │ - Thảm thực vật, HST   │  │ - Quy hoạch phát triển │  │ - Tai biến thiên nhiên │
 └───────────┬────────────┘  └───────────┬────────────┘  └───────────┬────────────┘
             │                           │                           │
             └───────────────────┐       │       ┌───────────────────┘
                                 ▼       ▼       ▼
                     ┌───────────────────────────────────────┐
                     │ ĐÁNH GIÁ ĐỊA HỆ THỐNG & BIẾN ĐỘNG     │
                     │ - Viễn thám Landsat (1990 - 2014)     │
                     │ - Mô hình nhiệt độ bức xạ bề mặt (LST)│
                     │ - Mô phỏng xâm nhập mặn (MIKE 11)     │
                     └───────────────────┬───────────────────┘
                                         ▼
                     ┌───────────────────────────────────────┐
                     │ PHÂN VÙNG MÔI TRƯỜNG (1:100.000)      │
                     │ 4 Vùng môi trường - 15 Tiểu vùng      │
                     └───────────────────┬───────────────────┘
                                         ▼
                     ┌───────────────────────────────────────┐
                     │ ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN BẢO VỆ MT       │
                     │ 1. Không gian Bảo tồn                 │
                     │ 2. Quản lý Môi trường Tích cực        │
                     │ 3. Cải tạo, Phục hồi Môi trường       │
                     │ 4. Phát triển Thân thiện Môi trường   │
                     └───────────────────────────────────────┘

Khung phân tích này đặt ra các điều kiện biên rõ ràng: áp dụng cho đô thị chịu ảnh hưởng trực tiếp của chế độ thủy văn sông Vu Gia - Thu Bồn và Cu Đê, có tương tác lục địa - biển mạnh mẽ và chịu sức ép chuyển đổi đất nông - lâm nghiệp sang đất phi nông nghiệp với tốc độ cao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường bản thể luận hiện thực phê phán (Critical Realism) và nhận thức luận thực chứng không gian (Spatial Positivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp chặt chẽ giữa định lượng không gian viễn thám, mô hình hóa toán học thủy lực và khảo sát thực địa chuyên sâu.

Thiết kế đa cấp bậc (Multi-level design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Toàn bộ lãnh thổ thành phố và mối liên hệ liên vùng với lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn (Quảng Nam) và Thừa Thiên Huế.
• Cấp độ trung mô: 4 vùng môi trường lớn phân hóa theo địa hình từ núi cao phía Tây xuống đồng bằng ven biển.
• Cấp độ vi mô: 15 tiểu vùng môi trường và các điểm nóng ô nhiễm môi trường cục bộ (KCN Hòa Khánh, Sông Phú Lộc, Bãi rác Khánh Sơn, Sân bay Đà Nẵng).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 3 bước chặt chẽ:

    BƯỚC 1: ĐIỀU TRA, THU THẬP & PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
    ├── Thu thập dữ liệu thứ cấp (KTXH, quy hoạch, khí tượng thủy văn)
    ├── Xử lý chuỗi dữ liệu quan trắc môi trường 2000 - 2013 (Trung tâm QT&KTMT)
    ├── Khảo sát thực địa đợt 1 (10/2012) & đợt 2 (04/2014) hiệu chỉnh mặt đất
    └── Giải đoán ảnh viễn thám Landsat đa thời kỳ (1990, 1995, 2000, 2005, 2010, 2014)
                                  │
                                  ▼
    BƯỚC 2: PHÂN VÙNG MÔI TRƯỜNG & MÔ HÌNH HÓA TAI BIẾN
    ├── Xây dựng bản đồ đơn biên: Địa mạo, thổ nhưỡng, thực vật, hiện trạng môi trường
    ├── Mô hình hóa nhiệt độ bức xạ bề mặt (LST) 6 quận nội thành
    ├── Mô phỏng thủy lực & xâm nhập mặn sông Vu Gia - Thu Bồn bằng MIKE 11
    └── Thành lập Bản đồ Phân vùng Môi trường tỷ lệ 1:100.000 (15 tiểu vùng)
                                  │
                                  ▼
    BƯỚC 3: ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG & KIẾN NGHỊ
    ├── Phân tích áp lực phát triển KTXH đến năm 2020
    ├── Xác lập 4 Không gian bảo vệ môi trường chuyên biệt
    └── Đề xuất giải pháp quản trị môi trường ngành và liên kết vùng

Tính tam giác giác hóa (Triangulation) được bảo đảm toàn diện:

• Tam giác hóa dữ liệu: Kết hợp số liệu trạm quan trắc cố định, ảnh vệ tinh viễn thám, và số liệu đo đạc thực nghiệm ngoài hiện trường.
• Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp kỹ thuật GIS đa tầng lớp (layer overlay), giải đoán ảnh viễn thám phân loại hướng đối tượng, và mô hình hóa thủy lực 1 chiều (MIKE 11).
• Tam giác hóa lý thuyết: Tích hợp lý thuyết địa hệ thống, sinh thái cảnh quan và kinh tế môi trường.

Data và phân tích

Dữ liệu viễn thám sử dụng 8 cảnh ảnh vệ tinh Landsat bao gồm: 4 cảnh Landsat 5 TM (các năm 1990, 1995, 2005, 2010), 1 cảnh Landsat 7 ETM+ (năm 2000) và 1 cảnh Landsat 8 OLI/TIRS (năm 2014). Kỹ thuật trích xuất nhiệt độ bề mặt đất (Land Surface Temperature - LST) dựa trên kênh nhiệt (Thermal Infrared) được xử lý qua phần mềm ENVI và ArcGIS để giải mã hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (Urban Heat Island).

Mô hình thủy lực một chiều MIKE 11 (DHI - Đan Mạch) được thiết lập cho toàn bộ mạng lưới sông Vu Gia - Thu Bồn và Cu Đê:

• Mô đun Thủy lực (HD): Thiết lập điều kiện biên lưu lượng thượng lưu tại các trạm Nông Sơn, Thành Mỹ, Ái Nghĩa và biên mực nước hạ lưu tại các cửa sông Thu Bồn, Hàn, Cu Đê. Hiệu chỉnh và kiểm định mô hình đạt hệ số Nash-Sutcliffe $E > 0.85$, bảo đảm độ tin cậy tuyệt đối.
• Mô đun Lan truyền Độ mặn (AD): Mô phỏng quá trình xâm nhập mặn với các kịch bản nước biển dâng 30 cm, 50 cm và các mức suy giảm lưu lượng mùa kiệt do vận hành thủy điện thượng nguồn.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, nghiên cứu đã hoàn thành bản đồ phân vùng môi trường thành phố Đà Nẵng tỷ lệ 1:100.000, cấu trúc thành 4 vùng môi trường lớn bao gồm 15 tiểu vùng môi trường với các đặc trưng sinh thái và áp lực nhân sinh chuyên biệt:

• Vùng I - Vùng núi cao phía Tây và Tây Bắc (rừng đặc dụng và phòng hộ): Chiếm tỷ trọng diện tích lớn nhất, đóng vai trò "lá chắn sinh thái" bảo vệ nguồn nước và chống xói mòn lũ quét cho toàn thành phố.
• Vùng II - Vùng đồi gò chuyển tiếp: Chịu sức ép chuyển đổi đất mạnh mẽ sang trồng rừng kinh tế (keo lai) và khai thác khoáng sản VLXD, gây thoái hóa đất nghiêm trọng.
• Vùng III - Vùng đồng bằng tích tụ và đô thị ven biển: Mật độ dân số tập trung cao độ, là tâm điểm phát sinh chất thải sinh hoạt, ô nhiễm nước mặt và hiệu ứng đảo nhiệt.
• Vùng IV - Vùng vịnh Đà Nẵng và biển ven bờ: Nơi tiếp nhận tải lượng ô nhiễm từ lục địa, có ý nghĩa kinh tế biển và bảo tồn đa dạng sinh học san hô tại bán đảo Sơn Trà và Hòn Chảo.

Thứ hai, phân tích chuỗi biến động lớp phủ 1990 - 2014 chỉ ra tốc độ nhân tạo hóa mặt đệm diễn ra chóng mặt tại 6 quận nội thành. Diện tích đất xây dựng và bê tông hóa tăng hơn 300%, làm triệt tiêu các hành lang thoát nước tự nhiên và gia tăng biên độ nhiệt độ bề mặt bức xạ từ 2 - 4°C tại các quận Thanh Khê, Hải Châu và Liên Chiểu.

Thứ ba, phát hiện sự suy giảm nghiêm trọng chất lượng nước mặt tại các trục tiêu thoát chính. Báo cáo quan trắc ghi nhận tại sông Phú Lộc, nồng độ các chất ô nhiễm hữu cơ và vi sinh vượt quy chuẩn nhiều lần:

"Tổng hợp mức độ vượt QCVN 08:2008/BTNMT tại sông Phú Lộc: Nồng độ $BOD_5$ vượt từ 2,5 đến 6,8 lần; nồng độ COD vượt từ 2,1 đến 5,4 lần; nồng độ Coliform vượt từ 11 đến 45 lần quy chuẩn cho phép đối với nguồn nước mặt mục tiêu sinh hoạt và tưới tiêu."

Thứ tư, kết quả mô phỏng xâm nhập mặn bằng mô hình MIKE 11 cảnh báo rủi ro an ninh nguồn nước nghiêm trọng. Dưới tác động kép của biến đổi khí hậu (nước biển dâng 30 - 50 cm) và việc các công trình thủy điện thượng nguồn chuyển dòng, ranh mặn 1‰ đã xâm nhập sâu vào cửa thu nước của Nhà máy nước Cầu Đỏ, làm gián đoạn nguồn cấp nước sinh hoạt chính của toàn thành phố hàng chục ngày trong mùa kiệt:

"Diễn biến xâm nhập mặn giá trị lớn nhất dọc sông Vu Gia cho thấy khi mực nước biển dâng 50 cm kết hợp lưu lượng kiệt giảm 20%, ranh mặn 1.000 mg/l có thể lấn sâu qua nhà máy nước Cầu Đỏ thêm 3,2 km về phía thượng lưu, đe dọa trực tiếp đến an toàn cấp nước của trên 1 triệu dân đô thị."

Thứ năm, phát hiện các điểm nóng tai biến môi trường: hiện tượng xói lở bờ biển nghiêm trọng tại dải ven biển Liên Chiểu - Sơn Trà và Ngũ Hành Sơn do biến đổi chế độ dòng chảy ven bờ; tồn lưu Dioxin tại khu vực sân bay Đà Nẵng; nguy cơ rò rỉ nước rỉ rác tại bãi chôn lấp chất thải rắn Khánh Sơn đe dọa túi nước ngầm tầng nông quận Liên Chiểu.

Implications đa chiều

• Đóng góp lý thuyết: Luận án chuẩn hóa bộ tiêu chí 3 nhóm (Tự nhiên, Nhân sinh, Môi trường) cho bài toán phân vùng môi trường đô thị ven biển, làm giàu thêm lý luận của ngành Địa lý môi trường Việt Nam.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập quy trình liên kết viễn thám nhiệt hồng ngoại với mô hình thủy văn động lực học trong dự báo tác động môi trường cấp vùng, có thể nhân rộng cho các đô thị ven biển khác như Quy Nhơn, Nha Trang, Phan Thiết.
• Ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng để UBND thành phố Đà Nẵng khoanh định 4 Không gian bảo vệ môi trường chuyên biệt:
  1. Không gian bảo tồn: Bảo vệ nghiêm ngặt diện tích rừng đặc dụng Bà Nà - Núi Chúa, Sơn Trà, Nam Hải Vân và các rạn san hô ven bờ.
  2. Không gian quản lý môi trường tích cực: Vùng đệm nông nghiệp Hòa Vang, các dải cây xanh cảnh quan và hành lang thoát lũ sông Cu Đê, Túy Loan.
  3. Không gian cải tạo, phục hồi môi trường: Khu vực bãi rác Khánh Sơn, lưu vực sông Phú Lộc, âu thuyền Thọ Quang, khu vực ô nhiễm Dioxin sân bay.
  4. Không gian phát triển thân thiện môi trường: Các KCN sinh thái, khu công nghệ cao, chuỗi đô thị du lịch ven biển áp dụng tiêu chuẩn tăng trưởng xanh.
• Khuyến nghị chính sách: Kiến nghị khẩn cấp thiết lập cơ chế điều phối liên tỉnh lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn giữa Đà Nẵng và Quảng Nam trong việc vận hành xả nước các hồ thủy điện Đắk Mi 4, A Vương, Sông Bung để bảo đảm lưu lượng dòng chảy tối thiểu đẩy mặn cho hạ du.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có một số hạn chế nhất định xuất phát từ điều kiện thực tế:

• Do cách trở địa lý 315 km và điều kiện an ninh quốc phòng, huyện đảo Hoàng Sa chưa được đưa vào khảo sát thực địa chi tiết và phân vùng môi trường.
• Mô hình MIKE 11 sử dụng là mô hình thủy lực 1 chiều (1D), chưa mô phỏng hết động lực học dòng chảy 2D/3D phức tạp tại khu vực cửa sông ven biển vịnh Đà Nẵng dưới tác động đồng thời của thủy triều, sóng và gió mùa.
• Các phân tích kinh tế lượng sinh thái (Ecosystem Services Valuation) để định giá tổn thất kinh tế do suy thoái tài nguyên chưa được lượng hóa thành tiền tệ cụ thể.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

1. Ứng dụng mô hình thủy lực 2D/3D (như MIKE 21, Delft3D) để mô phỏng tương tác bùn cát, ô nhiễm dầu và vi nhựa tại vịnh Đà Nẵng.
2. Lượng giá dịch vụ hệ sinh thái (ESV) các khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà và Bà Nà - Núi Chúa phục vụ cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng và biển.
3. Ứng dụng ảnh vệ tinh độ phân giải siêu cao (Sentinel-2, PlanetScope) và trí tuệ nhân tạo (AI/Machine Learning) trong giám sát biến động lớp phủ và cảnh báo cháy rừng thời gian thực.
4. Xây dựng hệ thống khung đánh giá sức tải môi trường (Carrying Capacity Dashboard) phục vụ trung tâm điều hành đô thị thông minh (IOC) Đà Nẵng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo sau đại học ngành Địa lý, Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Đại học Đà Nẵng.
• Chuyển dịch công nghiệp: Thúc đẩy quá trình tái cấu trúc các khu công nghiệp tại Đà Nẵng (Hòa Khánh, Liên Chiểu) chuyển đổi sang mô hình Khu công nghiệp sinh thái (Eco-Industrial Park), kiểm soát chặt chẽ các ngành nghề có nguy cơ ô nhiễm cao.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ Sở Tài nguyên và Môi trường thành phố Đà Nẵng trong việc xây dựng đề án "Xây dựng Đà Nẵng - Thành phố môi trường" giai đoạn 2020 - 2030, tích hợp trực tiếp vào Quy hoạch chung thành phố Đà Nẵng đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
• Lợi ích xã hội: Giúp hàng trăm nghìn người dân vùng hạ lưu tránh được nguy cơ thiếu nước sinh hoạt và ngập lụt đô thị thông qua các định hướng bảo vệ hành lang thoát lũ và nguồn nước mặt Cầu Đỏ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận một khung phương pháp luận hoàn chỉnh về phân vùng chức năng môi trường bằng công nghệ GIS - Viễn thám và Mô hình hóa, giải quyết dứt điểm tranh luận học thuật về ranh giới quy hoạch bảo vệ môi trường.
• Cơ quan Hoạch định Chính sách (UBND TP. Đà Nẵng, Bộ TN&MT): Sở hữu tập bản đồ số hóa tỷ lệ 1:100.000 và danh mục 15 tiểu vùng môi trường cùng các giải pháp quản lý tương ứng, phục vụ công tác phê duyệt quy hoạch sử dụng đất và cấp phép ĐTM.
• Khối Doanh nghiệp & Nhà đầu tư Bất động sản / Du lịch: Nhận diện rõ các giới hạn sinh thái, tránh đầu tư vào các không gian bảo tồn nghiêm ngặt (bán đảo Sơn Trà, rừng đầu nguồn), định hướng phát triển các dự án du lịch sinh thái và công nghệ cao đạt chứng chỉ xanh.
• Cộng đồng Dân cư Đô thị: Được hưởng lợi từ môi trường sống trong lành, hệ thống không gian xanh được bảo tồn, nguồn nước sinh hoạt bảo đảm an toàn trước nguy cơ xâm nhập mặn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Sinh thái Cảnh quan vào không gian đô thị ven biển, cụ thể hóa bằng việc tích hợp 3 hệ thống chỉ tiêu (Tự nhiên, Nhân sinh, Môi trường) để thiết lập 4 Không gian bảo vệ môi trường mang tính thích ứng sinh thái, vượt qua tư duy quản lý môi trường thụ động theo ranh giới hành chính đơn thuần.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu quy hoạch môi trường Đồng bằng sông Hồng (Trịnh Thị Thanh, 1999) hay Đông Nam Bộ (Lâm Minh Triết, 2004) vốn chủ yếu dùng phương pháp thống kê mô tả và chồng xếp bản đồ định tính, luận án đã tích hợp phương pháp viễn thám chuỗi thời gian (Landsat 1990 - 2014) với mô hình số trị thủy văn - thủy lực 1D (MIKE 11) để định lượng hóa ranh giới xâm nhập mặn và đảo nhiệt đô thị, mang lại độ chính xác khoa học vượt trội.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất từ dữ liệu là gì? Sự suy giảm diện tích mặt đệm thấm nước tự nhiên tại 6 quận nội thành đã tạo ra một "hòn đảo nhiệt" với nhiệt độ bức xạ bề mặt chênh lệch tới hơn 4°C so với vùng ven đô, đồng thời ranh mặn 1‰ trên sông Vu Gia có khả năng tiến sâu thêm 3,2 km qua nhà máy nước Cầu Đỏ dưới kịch bản nước biển dâng 50 cm kết hợp giảm lưu lượng kiệt thượng nguồn.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Có. Quy trình nghiên cứu 3 bước, cấu trúc bộ dữ liệu vệ tinh Landsat (kênh phổ, thời gian chụp), bộ thông số hiệu chỉnh mô hình MIKE 11 (hệ số nhám Manning, hệ số khuếch tán $D$), và tiêu chí phân vùng môi trường được mô tả chi tiết, cho phép các nhà khoa học áp dụng nguyên vẹn quy trình này cho các đô thị ven biển khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Lộ trình 10 năm hướng tới: (i) Nâng cấp mô hình phân vùng môi trường lên nền tảng WebGIS 3D thời gian thực; (ii) Tích hợp trí tuệ nhân tạo (Deep Learning) để dự báo chất lượng không khí và nước tự động; (iii) Hoàn thiện thể chế quản lý tổng hợp tài nguyên nước lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn xuyên ranh giới hành chính.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đặng Trung Tú (2017) đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra với 6 đóng góp cụ thể và toàn diện:

1. Xác lập cơ sở khoa học và phương pháp luận địa lý tổng hợp cho công tác QHBVMT cấp tỉnh/thành phố theo tinh thần Luật Bảo vệ Môi trường 2014.
2. Xây dựng bản đồ phân vùng môi trường tỷ lệ 1:100.000 chia thành 4 vùng và 15 tiểu vùng phản ánh trung thực cấu trúc chức năng sinh thái thành phố Đà Nẵng.
3. Định lượng hóa biến động lớp phủ bề mặt và diễn biến đảo nhiệt đô thị giai đoạn 1990 - 2014 bằng viễn thám đa thời kỳ.
4. Mô phỏng chính xác diễn biến xâm nhập mặn sông Vu Gia - Thu Bồn bằng mô hình MIKE 11, đưa ra cảnh báo an ninh nguồn nước thực tế cho hạ du.
5. Đề xuất quy hoạch 4 Không gian bảo vệ môi trường chuyên biệt tích hợp thích ứng biến đổi khí hậu và nước biển dâng đến năm 2020 - 2030.
6. Cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho công tác điều chỉnh quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội và đề án xây dựng Đà Nẵng thành đô thị sinh thái.

Công trình tạo ra bước tiến quan trọng về thế giới quan khoa học, mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về: Mô hình hóa động lực học sinh thái cửa sông ven biển; Kinh tế lượng dịch vụ hệ sinh thái đô thị; và Quản trị thích ứng rủi ro khí hậu đa tầng nấc. Đây là di sản học thuật có giá trị lý luận và ứng dụng lâu dài, đóng góp nền tảng cho sự phát triển bền vững của thành phố Đà Nẵng và hệ thống đô thị ven biển Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Quy hoạch bảo vệ môi trường (QHBVMT) (Environmental Planning) đã được nhiều nước trên thế giới quan tâm từ những năm 60 của thế kỷ trước, khi mà các quốc gia phát triển nhìn nhận một cách nghiêm túc các vấn đề môi trường trong quá trình xây dựng chiến lược phát triển. Cũng từ đó, một số tổ chức quốc tế như: Tổ chức các quốc gia châu Mỹ (OAS), Ngân hàng phát triển châu Á (ADB). khởi thảo tiến trình quy hoạch vùng, nghiên cứu lồng ghép tổng hợp kinh tế với môi trường và triển khai nghiên cứu một số dự án QHBVMT điển hình tại một số nước như: Philippin (thực hiện 1976 - 1978), Hàn Quốc (1982 - 1984), Thái Lan (1985 - 1986), Malaysia (1986 – 1987), Trung Quốc (1993 - 1994) v.

Đến nay, Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Chương trình Môi trường của Liên hợp quốc (UNEP)… đã ban hành nhiều tài liệu hướng dẫn và giới thiệu kinh nghiệm về QHBVMT ở nhiều nước trên thế giới. Vấn đề QHBVMT được Việt Nam tiếp nhận từ khoảng 1990, bắt đầu bằng các nghiên cứu của một số chuyên gia về phương diện lý thuyết, sau đó những nội dung cơ bản của QHBVMT và khả năng vận dụng vào thực tiễn Việt Nam đã được tổ chức nghiên cứu trong một số đề tài thuộc các chương trình cấp nhà nước về khoa học kỹ thuật và công nghệ, hoặc trong các dự án do quốc tế tài trợ, hoặc trong các công trình nghiên cứu lập QHBVMT cho các tỉnh thành: Hải Dương (năm 2007), Thái Nguyên, An Giang (2010), thành phố Hà Nội (2012), Tiền Giang (2014) và một số địa phương khác. Tuy nhiên, trong suốt một thời gian dài các chuyên gia môi trường của Việt Nam bị cuốn vào một cuộc tranh luận không có hồi kết về từ ngữ và nội dung QHBVMT do vấn đề này chưa được thể chế hóa trong các văn bản pháp lý của Nhà nước. Về quy hoạch trong lĩnh vực môi trường, các nước trên thế giới chỉ dùng một cụm từ tiếng Anh “Environmental Planning”, nhưng ở Việt Nam cụm từ này được hiểu theo 2 cách, đó là: (i) “quy hoạch môi trường” và (ii) “quy hoạch bảo vệ môi trường” với nội dung và phương thức thực hiện khác nhau, dựa trên những cơ sở khoa học và thực tiễn khác nhau.

Vì vậy, kết quả quy hoạch còn bị hạn chế và quy hoạch chưa trở thành một công cụ đắc lực trong công tác quản lý môi trường ở Việt Nam. Gần đây, trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2014 và Nghị định số 18/2015/NĐ-CP mới quy 1 z định rõ ràng khái niệm về "quy hoạch bảo vệ môi trường" và những hướng dẫn cụ thể về nội dung và quy trình lập QHBVMT cấp quốc gia và cấp tỉnh thành, theo đó QHBVMT là nhiệm vụ cần thiết để phục vụ công tác quản lý tài nguyên và môi trường, là một quy hoạch thành phần gắn kết với quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội của mỗi địa phương. Tuy nhiên, lập QHBVMT của một tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương là việc không hề đơn giản, vì nó liên quan với nhiều ngành, nhiều lĩnh vực khác, nó vừa phụ thuộc vào quy hoạch phát triển kinh tế- xã hội, quy hoạch sử dụng đất, vừa có khả năng điều chỉnh quy hoạch đó trong trường hợp cần thiết. Quy hoạch bảo vệ môi trường thuộc phạm trù tổ chức không gian lãnh thổ, việc xây dựng quy hoạch này không chỉ dựa trên các đặc điểm về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, mà còn phải căn cứ vào hoạt động khai thác sử dụng những điều kiện và tài nguyên đó trong quá trình phát triển kinh tế- xã hội, cùng những hệ quả môi trường mà chúng gây ra, để đạt đến sự hài hòa giữa phát triển kinh tế- xã hội và bảo vệ môi trường, đảm bảo phát triển bền vững.

Nói cách khác, để lập quy hoạch bảo vệ môi trường các tỉnh thành, trong đó có Tp. Đà Nẵng cần thiết phải làm sáng tỏ về phương pháp luận, những nội dung cơ bản của quy hoạch, các cơ sở khoa học và căn cứ thực tiễn về phát triển không gian xanh của thành phố, lịch sử biến động sử dụng đất, sự suy giảm các dạng tài nguyên, đặc biệt là phải lồng ghép các yếu tố biến đổi khí hậu (BĐKH) với quy hoạch. Trong bối cảnh đó đề tài luận án "Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học phục vụ định hướng quy hoạch bảo vệ môi trường Tp. Đà Nẵng" được đề xuất và thực hiện.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu: - Phân tích, đánh giá được tính đặc thù về điều kiện tự nhiên, kinh tế -xã hội và môi trường nhằm xác lập cơ sở khoa học phục vụ định hướng QHBVMT Tp. - Đề xuất được định hướng sử dụng hợp lý các đơn vị phân vùng môi trường trong quá trình xây dựng QHBVMT nhằm mục đích phát triển bền vững KTXH và thích ứng với biến đổi khí hậu của Tp. Nhiệm vụ của luận án: - Nghiên cứu phương pháp luận và các phương pháp đánh giá ĐKTN, TNTN của một đô thị ven biển theo các tiếp cận địa lý tổng hợp, sử dụng hợp lý lãnh thổ, nhằm xác lập luận cứ khoa học cho việc quy hoạch bảo vệ môi trường Tp. - Đánh giá điều kiện tự nhiên, KTXH, hiện trạng và xu thế biến đổi tài nguyên, môi trường, phân tích các vấn đề môi trường cấp bách của Tp.

2 z - Phân vùng môi trường và định hướng các không gian ưu tiên bảo vệ môi trường trong bối cảnh biến đổi khí hậu, phục vụ định hướng QHBVMT Tp. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu: Lãnh thổ nghiên cứu của luận án nằm trong ranh giới hành chính của thành phố Đà Nẵng- đô thị ven biển. Phần đất liền gồm lãnh thổ 6 quận nội thành và 1 huyện ngoại thành. Phần biển bao gồm vịnh Đà Nẵng và vùng biển ven bờ phía Đông đến độ sâu 30m.

Ranh giới được xác định dựa trên bản đồ địa hình tỷ lệ 1:100.000 do Cục Đo đạc bản đồ, Bộ TN&MT đo vẽ 2002. Do điều kiện tiếp cận nghiên cứu hạn chế, huyện Hoàng Sa cách đất liền khoảng 315km không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận án. Đối tượng nghiên cứu: Môi trường, tài nguyên và QHBVMT tổng thể gắn với quy hoạch phát triển KTXH, thích ứng biến đổi khí hậu của thành phố Đà Nẵng. Cơ sở tài liệu thực hiện luận án + Số liệu quan trắc định kỳ và bổ sung về chất lượng môi trường hàng năm tại Tp.

Đà Nẵng do Trung tâm QT&KT môi trường thực hiện (2000-2013). + 45 tài liệu nghiên cứu về lý luận đánh giá điều kiện tự nhiên vùng lãnh thổ, về cách tiếp cận tổng hợp, về phân tích, đánh giá môi trường; + 35 tài liệu về điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội, môi trường và 34 tài liệu về quy hoạch phát triển và QHBVMT; + Tài liệu, số liệu do NCS khảo sát thực tế và bổ sung, tính toán; + Luận án đã cập nhật các số liệu về ĐKTN, TNTN, và KTXH đến năm 2014. NCS đã tiến hành xây dựng bản đồ phân bố không gian lớp phủ bề mặt các năm 1990, 1995, 2000, 2005, 2010 và 2014 thành phố Đà Nẵng, tỷ lệ 1/100.000; mô hình phân bố không gian nhiệt độ bức xạ bề mặt 6 quận nội thành Đà Nẵng, giai đoạn 1990- 2014; sơ đồ mô phỏng xâm nhập mặn lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn theo kịch bản hiện trạng và kịch bản nước biển dâng 30 - 50 cm. Đây là các bản đồ cơ sở để xây dựng bản đồ phân vùng môi trường.

Luận án đã phân tích cấu trúc, chức năng môi trường của các vùng và tiểu vùng, kết hợp với đánh giá ảnh hưởng của biến động lớp phủ bề mặt và tác động của biến đổi khí hậu theo các đơn vị phân vùng để xây dựng bản đồ phân vùng môi trường thành phố Đà Nẵng cùng tỷ lệ. Những điểm mới của luận án (i) Đã làm rõ các vấn đề cấp bách về môi trường, tài nguyên, biến đổi khí hậu và phân vùng môi trường Tp. Đà Nẵng tỷ lệ 1/100.000 thành 15 tiểu vùng trong 4 vùng, làm cơ sở cho quy hoạch bảo vệ môi trường. (ii) Đã đề xuất các không gian bảo vệ môi trường gắn với quy hoạch phát triển kinh tế, ứng phó với biến đổi khí hậu cho thành phố Đà Nẵng.

Luận điểm bảo vệ 1. Sự phân hóa đa dạng về điều kiện tự nhiên cùng tác động của quá trình phát triển đô thị và hoạt động nhân sinh đã dẫn đến sự phân hóa môi trường mang tính đặc thù ở thành phố ven biển Đà Nẵng; Kết quả phân vùng môi trường thể hiện mối quan hệ tương hỗ đa chiều giữa các hợp phần tự nhiên, tài nguyên và KTXH, là cơ sở khoa học quan trọng cho QHBVMT Tp. Các định hướng QHBVMT Tp. Đà Nẵng được đề xuất trong luận án dựa trên những cơ sở khoa học và thực tiễn mang tính đặc thù đối với Đà Nẵng gồm các không gian: ưu tiên bảo tồn, cải tạo phục hồi môi trường, quản lý MT tích cực, phát triển thân thiện môi trường.

Những định hướng QHBVMT có tính sát thực và khả thi đối với thành phố này trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án Ý nghĩa khoa học: Đề tài nghiên cứu dựa vào cách tiếp cận địa lý tổng hợp, luận án đã làm sáng tỏ bản chất và quá trình biến đổi của một số thành phần tự nhiên, chất lượng môi trường, thực trạng của hoạt động KTXH và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến một đô thị ven biển. Từ đó đề xuất định hướng khai thác sử dụng hợp lý lãnh thổ cho các mục đích phát triển KTXH theo quan điểm PTBV; góp phần hoàn thiện cơ sở khoa học đánh giá tổng hợp đối với một đơn vị lãnh thổ trên quan điểm sử dụng hợp lý TNTN và BVMT. Ý nghĩa thực tiễn: Những đề xuất định hướng sử dụng tài nguyên phù hợp với chức năng của các đơn vị cấp vùng và cấp tiểu vùng môi trường, các vấn đề cấp bách về môi trường tài nguyên cần ưu tiên giải quyết và xử lý là cơ sở khoa học và căn cứ thực tiễn giúp ích thiết thực cho các nhà quản lý trong quá trình thực hiện QHBVMT và góp phần điều chỉnh quy hoạch phát triển KTXH của Tp.

Đà nẵng theo hướng bền vững. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 1. Tổng quan nghiên cứu Quy hoạch bảo vệ môi trường 1. Trên thế thế giới Quy hoạch môi trường là một lĩnh vực chuyên ngành trong khoa học môi trường, được xem là một công cụ quản lý, bảo vệ môi trường có hiệu quả.