trí tuệ như các ý tưởng, sáng kiến, giải pháp kỹ thuật. của mình, không ý thức được việc phát triển và biến nó thành quyền SHTT. Ví dụ Công ty X nghiên cứu tạo ra một loại được phâm mới nhưng chưa tiến hành thủ tục đăng ký sáng chế thì công thức chế tạo ra loại dược phẩm đó có được coi là TSTT không? Như vậy, TSTT được hiểu theo nghĩa rộng /à kết quả của hoạt động sáng tao trí tuệ của con người, bao gém tat cả các sản phẩm của hoạt động trí tuệ từ các ý tưởng, tác phẩm văn học, nghệ thuật, công trình khoa học cho tới các sáng kiến, giải pháp kỹ thuật, thiết kế bố trí, phan mém máy tính,. Trong đề tài nghiên cứu này, nhóm tác giả lựa chọn tiếp cận thuật ngữ TSTT theo nghĩa rộng, cụ thé: TSTT la những thành quả của hoạt động sáng tao trí tuệ trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, văn học, nghệ thuật, thể hiện dưới dạng các tri thức, thông tin, dữ liệu, bí quyét,.
mà chủ thé có thé sở hữu một cách hợp pháp. Ö góc độ nay, TSTT có thé là bat ky tri thức nào có giá tri do cá nhân hoặc tô chức nam giữ, dù được pháp luật bảo hộ hay chỉ có tính hữu ích thông thường. TSTT bao gồm: (i) các đối tượng của quyền SHTT được pháp luật ghi nhận và bảo hộ; (ii) những kết quả sáng tạo trí tuệ chưa được bảo hộ pháp lý, bao gồm các ý tưởng, sáng kiến, thông tin, bí quyết. Đặc điểm của tài sản trí tuệ > TSTT có thuộc tính vô hình Nếu dựa vào khả năng có thể chiếm hữu vật chất đối với tài sản, các loại tài sản có thê phân chia thành hai loại: tài sản hữu hình và tài sản vô hình.
Tài sản hữu hình như vật, tiền,. - là những tài sản mà con người có thé chiếm hữu được, tiếp cận được băng các giác quan. Điều dé nhận thấy nhất khi phân biệt TSTT với các tài sản thông thường là ở tính “vô hình” của tài sản này. “SHTT là thuật ngữ mô tả những ý tưởng, sáng chế, công nghệ, tác phẩm nghệ thuật, âm nhạc và văn học, những cái vô hình khi mới được tạo ra nhưng trở nên đáng giá dưới dạng sản phẩm hữu hình”.!120 TSTT bao gồm những tri thức, hiểu biết, thông tin là kết quả của hoạt động sáng tạo nên mang tính phi vật chất, mặc dù trên thực tế, nó vẫn được biểu hiện thông qua một SỐ dạng hình thái vật chất nhất định, ví dụ một tác phẩm văn học như truyện ngăn có thể được ấn hành dưới dạng sách in, có thể thông qua phát thanh như đọc truyện trên đài, hoặc bằng các dữ liệu điện tử trên Internet.
120 Kamil Idris “SHTT - một công cụ đắc lực đề phát triển kinh tế”, sách do Tổ chức SHTT thé giới WIPO ấn hành, tr.8 204 > TSTT có đặc tinh sáng tạo va đôi mới TSTT dù trong lĩnh vực nào đều là kết quả của hoạt động sáng tạo và đôi mới, được tạo ra trên nền tảng tri thức và thông tin được kết tụ, tích lũy. > TSTT có khả năng xác định được và kiểm soát được Mặc dù vô hình, TSTT vẫn có thể xác định được về bản chất (nội dung), phạm vi (giới hạn), chức năng, công dụng và giá trị. TSTT chịu sự kiểm soát và tác động của con người thông qua các hành vi có chủ đích (sáng tạo, khai thác, sử dụng, mua bán, trao đổi, cho thuê, góp vốn.) nhằm tạo ra giá trị vật chất hoặc tinh than của tài san. > TSTT không bị giới hạn về phạm vi sử dụng Trong khi các tài sản vật chất bị giới hạn về phạm vi sử dụng thì TSTT do đặc tính vô hình nên nó có thể được sử dụng, khai thác cùng một lúc ở nhiều nơi, không bị giới hạn về không gian, thời gian và tần suất sử dụng.
Đặc tính này cũng khiến cho TSTT có được những lợi thế vượt trội so với tài sản vật chất là thu được lợi nhuận không lồ nếu được khai thác thương mại cùng một lúc ở mọi nơi. Nhưng cũng là bất lợi cho chủ sở hữu tài sản vô hình vì rất khó kiểm soát nếu như nó bị tùy tiện khai thác sử dụng. > TSTT không bi hao mòn, cạn kiệt Ngày nay, trong khi các nguồn tai nguyên thiên nhiên ngày càng trở nên cạn kiệt do việc khai thác, các tài sản vật chất luôn bị hao mòn, giảm sút giá trị qua quá trình sử dụng thì TSTT có thé coi như nguồn tài nguyên quý báu bởi sự sáng tạo của con người là vô tận và những sáng tạo đó không hề bị hao mòn, cạn kiệt qua việc sử dụng, khai thác, thậm chí càng sử dụng lâu dài, phạm vi sử dụng càng rộng thì TSTT càng có gia trị. TSTT vừa là nguyên liệu đầu vào, vừa là sản phâm dau ra của một quy trình sáng tạo.
> TSTT dễ bị xâm phạm Do đặc tính vô hình và tồn tại chủ yếu dưới dạng thông tin của tài san trí tụê, chủ thé năm giữ tài sản tuệ khó kiểm soát và khó ngăn chặn chu thé khác khai thác, sử dung loại tài sản này. Đặc biệt, TSTT càng dễ dàng bị xâm phạm hơn trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ. Nói cách khác, TSTT tiềm tàng khả năng bị xâm phạm hơn những tài sản hữu hình khác, có khả năng lan truyền rộng lớn và dễ có khả năng được vật chất hoá hàng hoạt, sau đó trở thành thực thể tác động, ảnh hưởng 205 đến đời sống của nhiều người cũng như của cả xã hội.!?! Do vậy, việc thiết lập các biện pháp bảo vệ hữu hiệu đối với TSTT cả từ góc độ cá nhân, tổ chức, quốc gia và liên quốc gia là vân đề hết sức cần thiết và bức xúc hiện nay. Quyên sở hữu trí tuệ Khái niệm “quyền SHTT” liên quan chặt chẽ đến khái niệm TSTT.
Trong tiếng Anh, cũng không có sự phân biệt rạch ròi giữa quyền SHTT và TSTT. Thuật ngữ “Intellectual Property” tùy thuộc ngữ cảnh có thé được hiểu là “Intellectual Property Rights” (quyền SHTT) hay “Intellectual Property Assets” (TSTT). Quyền SHTT có thé hiểu theo hai phương diện: (i) pháp luật SHTT và (ii) quyền đối với đối tượng SHTT. Khái niệm “quyền SHTT” ra đời và phát triển sau khi có khái niệm quyền sở hữu bởi nó có mối liên quan đến một loại tài sản đặc biệt là “TSTT” - những tài sản là kết quả sáng tạo trí tuệ của con người.
Theo quy định của Điều 105, 115 của BLDS 2015, quyền SHTT là một loại quyền tài sản — một trong các loại tài sản trong dân sự. Dưới góc độ pháp luật SHTT, quyền SHTT là quyền của các tổ chức, cá nhân đối với các TSTT. Bảo hộ quyền SHTT khuyến khích hoạt động sáng tạo bằng cách dành cho chủ sở hữu độc quyền trong một khoảng thời gian nhất định để khai thác và đổi lại, chủ sở hữu phải đưa TSTT của mình phục vụ lợi ích chung của xã hội. Độc quyền dù dưới bất kỳ hình thức nào nếu bị lạm dụng có thể làm ảnh hưởng đến lợi ích của bên thứ ba.
Vì vậy, mục đích của pháp luật SHTT là tạo động lực phát triển văn hóa, khoa học kỹ thuật nhưng phải bảo đảm sự cân bằng về lợi ích giữa chủ sở hữu đối tượng SHTT với các chủ thể khác và lợi chung chung của xã hội. Theo nghĩa khách quan, Quyền SHTT là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình xác lập, khai thác, sử dụng, bảo vệ các đối tượng SHTT. Theo nghĩa chủ quan, quyền SHTT là quyền sở hữu của tổ chức, cá nhân đối với những TSTT do con người sáng tạo. Đó là độc quyền được Nhà nước trao cho một người, một nhóm người hoặc một tô chức dé khai thác, sử dụng, định đoạt những sản phẩm của hoạt động sáng tạo trí tuệ.
Khoản 1 Điều 4 Luật SHTT Việt Nam định nghĩa: “Quyền SHTT là quyén của tổ !?! Trần Minh Dũng, Bảo vệ quyên sở hứu trí tuệ bằng biện pháp hành chính, <http://thanhtra.vn/vi/cac- bai-nghien-cuu-shtt/bao-ve-quyen-so-huu-tri-tue-bang-bien-phap-hanh-chinh> 206 chức, cá nhân đối với TSTT, bao gôm OTG và quyên liên quan đến OTG, quyên SHCN và quyên doi với giống cây trồng”. Đặc điểm của quyền sở hữu trí tuệ Là một dạng đặc biệt của quyền sở hữu, quyền SHTT có một số đặc trưng riêng biệt so với quyên sở hữu tài sản thông thường Về đối tượng: Đôi tượng của quyền SHTT là kết quả sáng tạo trí tuệ của con người, mang tính chất vô hình. TSTT được tạo ra dựa trên hoạt động sáng tạo và đôi mới, nên luôn có tính sáng tạo, mang lại những lợi ích cho người nắm giữ. Vẻ phạm vi quyên: Quyền SHTT bao gồm cả các quyền nhân thân và quyền tài sản.
Mặc dù quyền sở hữu nói chung mang bản chất là quyền tài sản, nhưng đối với quyền SHTT, bên cạnh việc bảo vệ các quyền tài sản của chủ sở hữu, pháp luật cũng ghi nhận cả các quyền nhân thân cho chủ thé sáng tạo. Nếu như chủ sở hữu tài sản vật chất thường có đầy đủ ba quyền năng chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tài sản, thì đối với TSTT, đo tính chất vô hình của tài sản, quyền chiếm hữu hoàn toàn không có ý nghĩa. Chủ sở hữu quyền SHTT chỉ thực hiện hai quyền năng sử dụng và định đoạt. Về nội dung quyên: Do ban chất đôi trong SHTT là tài sản vô hình, nên việc nam giữ, quản lý nó không thê thực hiện được như các tài sản thông thường, quyền chiếm hữu TSTT không có ý nghĩa khi đối tượng SHTT đã được công bố hay sử dụng trên thực tế.
Vì vậy, quyền SHTT về bản chat chỉ tập trung vào độc quyền sử dụng đối tượng SHTT (bao gồm cả quyền cho phép hoặc quyền ngăn cắm người khác sử dụng đối tượng SHTT; quyền định đoạt đối tượng SHTT). Về căn cứ xác lập quyền sở hữu: Quyền SHTT chỉ được xác lập dựa trên những căn cứ do pháp luật quy định. Quyền SHTT được xác lập dựa trên hai nhóm căn cứ chủ yếu: (i) Nhóm quyền phát sinh tự động cùng với sự ra đời của TSTT mà không cần phải tiễn hành thủ tục đăng ký tại co quan nhà nước có thâm quyên. Vi dụ: QTG, quyên liên quan, quyền SHCN đối với tên thương mại, quyền SHCN đối với bí mật kinh doanh, quyền SHCN đối với nhãn hiệu nổi tiếng.!? (ii) Nhóm quyền phát sinh trên cơ sở đăng ký.
Ví dụ, quyền SHCN đối với sáng chế, KDCN, thiết kế bố trí, nhãn hiệu, chi dẫn địa lý được xác lập trên cơ sở quyết định cấp văn bằng bảo hộ của cơ quan nhà nước có thâm quyền theo thủ tục đăng ký.
