CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 ĐẶC ĐIỂM MÔN BÓNG CHUYỀN 1. Đặc điểm môn bóng chuyền: Bóng chuyền là môn thể thao đối kháng không cùng sân, thời gian chạm bóng ngắn, đòi hỏi VĐV linh hoạt nhanh nhẹn dựa trên cơ sở điêu luyện kỹ thuật, vận dụng chiến thuật nhiều loại, xử lý tình huống với trạng thái tâm lý, ý thức chiến thuật cá nhân và đồng đội ăn ý…nên đòi hỏi VĐV phải có trình độ thể lực tốt để di chuyển và điều khiển khống chế xử lý thông tin hiệu quả cao. Bóng chuyền là môn tập thể mang tính đối kháng không trực tiếp, VĐV bóng chuyền không cần có sức mạnh, cân nặng, khả năng chiến đấu đặc biệt để thi đấu. Quá trình thi đấu chủ yếu liên quan đến tinh thần đồng đội, sự phối hợp tập thể, kết quả của sự phối hợp toàn đội, năng lực thi đấu toàn diện của từng cá nhân VĐV.
Thể lực của VĐV bóng chuyền là những nhân tố rất quan trọng để tạo ra hiệu quả trong thi đấu và giành thắng lợi cuối cùng. Quá trình thi đấu hình thành hai đội hai bên sân, mỗi đội gồm 6 người có lưới và vạch ngăn giữa sân. Số lần chạm bóng của mỗi đội không quá 3 lần, thời gian thi đấu không hạn chế, đội thắng 3 ván trước là thắng trận, số điểm thắng tối thiểu ở 4 ván đầu là 25, riêng ván 5 chỉ đánh tới 15 điểm. Hoạt động thi đấu môn bóng chuyền là hoạt động không có chu kỳ.
Tình huống trên sân diễn ra liên tục giữa hai mặt tấn công và phòng thủ. Các kỹ thuật tùy theo từng tình huống thi đấu cụ thể trên sân mang tính chất đối lập nhau và hình thành một hệ thống liên hoàn giữa tấn công và phòng thủ như: phát bóng - đỡ chuyền một, đập - chắn, đập - phòng thủ hàng sau. Một đặc trưng rất quan trọng của bóng chuyền là vị trí các VĐV trong quá trình thi đấu luôn có sự thay đổi theo thứ tự xoay vòng đến các khu vực quy định theo chiều kim đồng hồ. Các VĐV hàng sau không được tấn công hay chắn bóng 6 trên vạch 3m (nghĩa là các VĐV phải thi đấu cả hàng trước cũng như hàng sau trong tấn công cũng như trong phòng thủ).
Do vậy, yêu cầu năng lực toàn diện về tấn công về phòng thủ của các vận động viên ảnh hưởng đến hiệu quả thành tích thi đấu toàn đội. Đặc điểm tiếp xúc bóng trong bóng chuyền là không giữ bóng toàn thân, tiếp xúc bóng chủ yếu bằng tay, các ngón tay. Do vậy việc điều khiển bóng chuẩn xác và đúng mục tiêu là một kỹ năng của các VĐV bóng chuyền trình độ cao để tạo ra lối chơi hiệu quả. Bóng chuyền là môn thi đấu trên một diện tích sân nhỏ, có số lượng VĐV nhiều, khoảng cách di chuyển của các VĐV ngắn, tốc độ đường bóng bay trong sân biến hóa và rất nhanh, tốc độ của đường bóng đập có thể đạt đến 28-30m/s, nhảy phát 30m/s do vậy tốc dộ và độ chuẩn xác trong các hoạt động chiến thuật là nhân tố chính cho sự thành công, điều này có liên quan đến yêu cầu phát triển năng lực trí tuệ phán đoán nhanh các hoạt động của đồng đội cũng như của đối phương, tốc độ di chuyển trên sân.
Thời gian thi đấu bóng chuyền không hạn chế, tốc độ thi đấu nhanh, hệ thống tính điểm trực tiếp, thông thường các trận đấu diễn ra căng thẳng, ở trình độ cao điểm cách biệt thắng thua chỉ từ 4-5 điểm, như vậy để đáp ứng yêu cầu thi đấu các VĐV bóng chuyền ngoài yêu cầu trình độ chuẩn bị thể lực cao, còn có năng lực về tâm lý, ý chí và sự nổ lực cao trong suốt quá trình thi đấu. Bản chất thi đấu bóng chuyền là dành thắng lợi từng hiệp và cả trận đấu, cụ thể là dành từng điểm và không cho đối phương lên điểm. Trong thi đấu bóng chuyền, tấn công mang tính vượt trội so với hoạt động phòng thủ do luật thi đấu có phần ưu tiên hơn cho tấn công (nhiều VĐV đập bóng so với ba VĐV chắn bóng) tốc độ đập bóng ngày càng mạnh, nhanh vượt quá thời gian phản xạ của con người, sự vượt trội của hoạt động tấn công dẫn đến trận đấu sẽ bị ngắt quãng rất nhiều lần, thời gian bóng trong cuộc ngắn. 7 Từ năm 1999 FIVB chính thức áp dụng luật thi đấu mới, đã mang lại sự thay đổi trong hoạt động thi đấu.
Trong đó có các thay đổi làm ảnh hưởng đến tính chất thi đấu. Áp dụng hệ thống tính điểm trực tiếp: hệ thống này làm trận đấu diễn ra căng thẳng, quyết liệt, thời gian trung bình một trận đấu chỉ 60 phút so với hơn 90 phút như trước đây. Thêm VĐV LiBeRo có thể thay bất kỳ VĐV nào ở hàng sau. Dựa vào đặc điểm đội hình chiến thuật thi đấu các VĐV bóng chuyền được phân ra thành các nhóm chuyên môn hóa theo chức năng thi đấu như sau: Nhóm VĐV chủ công.
Nhóm VĐV phụ công. Nhóm VĐV chuyền hai. Xu hướng phát triển bóng chuyền hiện đại: Ngày nay bóng chuyền thế giới (BCTG) phát triển rất da đạng và phong phú. Hầu hết các VĐV đều có những tiến bộ lớn về kỹ-chiến thuật và thể lực cũng như phong cách lối đánh.
Bóng chuyền hiện đại đòi hỏi VĐV phải có kỹ thuật và thể lực toàn diện kết hợp giữa sức bật, sức mạnh, và điểm rơi một cách hợp lý cùng với tư tưởng chỉ đạo của chiến thuật là tích cực chủ động tấn công toàn diện, cao, nhanh , biến, linh hoạt và nhanh chóng dứt điểm. Trên thực tế giữa những xu thế của bóng chuyền hiện đại không có ranh giới rõ ràng, hầu hết các VĐV đều được trang bị các kỹ thuật, chiến thuật tương đối toàn diện các VĐV có lối đánh tấn công khi gặp các tình huống phải phòng thủ họ cũng phòng thủ vững vàng và ngược lại các VĐV phòng thủ có điều kiện họ cũng tấn công rất sắc sảo và ăn điểm. Qua quan sát phong cách lối đánh của 8 các VĐV suất sắc trên thế giới, đại diện cho các trường phái khác nhau có thể khái quát được những đặc điểm tiêu biểu của bóng chuyền hiện đại. Sự gắn kết thể lực trong kỹ thuật theo mục đích chiến thuật trên nền tảng tâm lý, trí lực vững, nếu VĐV bóng chuyền hiện đại đơn thuần dựa vào một mặt về năng lực thi đấu đơn độc hoặc một yếu tố nào đó của kết cấu tài năng kém hơn thì các mặt khác sẽ bị giảm hiệu suất, hạn chế kết quả.
Mô hình toàn diện hiện đại, yêu cầu quan hệ hữu cơ để đạt năng lực sử dụng cao hiệu quả chiếm lĩnh không gian, thời gian hợp lý trong thi đấu đó là điều quan trọng để phát triển nhanh các môn thể thao nói chung và môn bóng chuyền nói riêng. Bóng chuyền hiện đại hiện đang đi sâu vào khoa học hóa trong quá trình hoàn thiện kỹ thuật, chiến thuật, tâm lý cũng như mục đích của nó. Theo quy luật của bóng chuyền hiện đại, luôn lấy việc sáng tạo lợi dụng khống chế không gian, thời gian làm cơ sở chủ yếu cho huấn luyện, như nguyên tắc tấn công với độ rộng hẹp, tầm cao thấp, độ gần xa, ứng biến để có động tác nhanh, chậm, cân bằng, tập trung hay phân tán, khống chế hay điều khiển. Các nguyên tắc tấn công phòng thủ thì tấn công phải lợi dụng tối đa thời gian trên cơ sở không gian, các VĐV từ yếu tố thời gian tranh thủ hết mức không gian có được (như chiều cao, sức bật, tốc độ động tác, linh hoạt khống chế trên không) mở rộng cơ hội cho không gian tấn công nhưng phải co giãn thời gian tấn công.
Nói cho cùng sử dụng thời gian hợp lý nhằm tạo ra ưu thế khống chế không gian cao hơn, lâu hơn, thực hiện động tác nhanh mạnh. Trong tấn công, VĐV bao giờ cũng tìm mọi cách vận dụng trí thông minh linh hoạt nhanh nhẹn nhất, mở rộng không gian do mình khống chế để tạo cơ hội tấn công có hiệu quả. Khi xuất hiện chỗ trống trong không gian thì VĐV phải chiếm ngay thời cơ thực hiện kỹ thuật tấn công để giành thắng lợi. Từ quy luật và luật mới của bóng chuyền, tính đối kháng trong diễn biến chiến thuật, giành điểm là mục đích, thể lực là cơ sở, kỹ thuật là giải pháp kết hợp 9 chặt chẽ các mặt trên với trình độ tâm lý, trí lực là mục đích thành tài của từng người.
Bóng chuyền cũng như các môn thể thao tương tự có những khác biệt đáng kể, buộc phải tìm ra các đặc điểm riêng, các khâu chính yếu, các tố chất trội để điểu khiển quá trình đào tạo, giáo dục và huấn luyện tài năng cho VĐV. Vì vậy, bóng chuyền cần phải huấn luyện, đào tạo nâng cao trình độ theo hướng kỹ thuật cao, công thủ toàn diện, biến hóa nhiều trên cơ sở tâm lý ổn định, động tác đánh bóng nhanh, linh hoạt, phản ứng nhanh, thể lực nổi trội đặc biệt là kỹ thuật. Chiến thuật trong bóng chuyền hiện đại cũng vô cùng đa dạng và biến hóa. Các chuyên gia bóng chuyền đã nghiên cứu từng chiến thuật của từng lối đánh, việc áp dụng chiến thuật của các VĐV mỗi nước mỗi khu vực cũng có những đặc điểm riêng được thể hiện rất rõ ở các Châu lục.
Đối với bóng chuyền hiện đại đòi hỏi có thể lực bền bỉ, dẻo dai kết hợp với nhiều yếu tố kỹ - chiến thuật, sức mạnh, sức bật, sự khéo léo và tâm lý thi đấu thì sẽ giành chiến thắng.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỂ LỰC TRONG MÔN BÓNG CHUYỀN 1. Khái niệm: Trình độ thể lực môn bóng chuyền là duy trì sức bật, sức nhanh và sức mạnh luôn đạt hiệu quả cao nhất, thông qua kỹ năng kỹ xảo điêu luyện. Phát triển tố chất nhanh, mạnh, sức mạnh tốc độ là vấn đề quan trọng trong huấn luyện thể lực chuyên môn cho vận động viên bóng chuyền. Sức mạnh là tố chất tổng hợp bao gồm: sức nhanh, phản xạ, phản ứng tốc độ của động tác, động tác độc lập tần số động tác với đặc thù chức năng của cầu thủ đón đỡ bóng Cơ sở lý luận của việc đánh giá trình độ thể lực môn bóng chuyền.
Trong tập luyện và thi đấu môn bóng chuyền: Tấn công và phòng thủ là hai mặt mâu thuẫn của một thể thống nhất. Chúng có mối quan hệ biện chứng, cái này là cơ sở, là tiền đề của cái kia, hai mặt ấy dựa vào nhau, thúc đẩy nhau phát triển.