MỞ ĐẦU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Nông thôn Việt Nam chiếm tới 74,5% dân số cả nước, trong khi đó diện tích đất canh tác ngày càng bị thu hẹp do tốc độ đô thị hoá và công nghiệp hoá. Do vậy vấn đề giải quyết việc làm cho lao động dư thừa ở nông thôn là bài toán khó cho tất cả các cấp, các ngành cần phải giải quyết trong giai đoạn hiện nay. Một trong những cách giải quyết cho bài toán trên là nghiên cứu để phát triển nghề truyền thống cho khu vực nông thôn. Bởi nghề truyền thống ở khu vực nông thôn góp phần giải quyết một phần lớn lao động dư thừa, lao động lúc nông nhàn.
Hiện nay trên cả nước có khoảng mười hai triệu lao động đang làm việc thuộc 4 nghề truyền thống, chiếm khoảng 30% lực lượng lao động ở nông thôn, con số này có ý nghĩa rất lớn cả về mặt kinh tế và về mặt xã hội. Ngoài ra nghề truyền thống còn góp phần nâng cao thu nhập cho người dân ở nông thôn, góp phần xoỏ đúi, giảm nghèo, giảm bớt khoảng cách giàu nghèo giữa thành thị và nụng thụn.Đặc biệt các nghề truyền thống còn góp phần tích cực trong chuyển dịch cơ cấu lao động trong nông thôn hiện nay. Hàng năm các nghề truyền thống đóng góp 700 triệu USD trong tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước. Mặt khác Việt Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế nên việc phát huy lợi thế so sánh của mình là việc làm cần thiết.
Một trong những lợi thế so sành hàng đầu của Việt Nam là các sản phẩm của các nghề truyền thống trong cả nước. Trong quá trình hội nhập, sản phẩm của các nghề truyền thống phải được quan tâm đúng mức, bởi trên thị trường nhu cầu luôn luôn thay đổi cả về chất và lượng, mẫu mã sản phẩm.Tuy nhiên theo thực tế khảo sát thì những sản phẩm của các nghề truyền thống chưa phát huy được lợi thế so sánh của mình trên thị trường quốc tế do: khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế, việc thiết kế, sáng tạo mẫu mã chưa đáp ứng được thị yếu của khách hàng nước ngoài, đội ngũ lao động có tay nghề còn thiếu và cơ sở sản xuất còn thiếu mặt bằng về vốn và kỹ thuật. Đặc biệt trong điều kiện hiện nay, phỏt triển các nghề truyền thống được coi là một trong những nội dung cơ bản của công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn, giúp người dân có thể nắm bắt cơ hội làm giàu ngay trờn thụn làng của mình. Nghề thêu truyền thống của huyện Hoa Lư dưới sự chỉ đạo của Đảng bộ Ninh Bình và chính sách của nhà nước đã đang hội nhập vào nền kinh tế của cả nước, giải quyết việc làm cho nông thôn đang có quá nhiều người thất nghiệp, đồng thời gìn giữ và phát triển văn hóa truyền thống, tạo ra bộ mặt đô thị hóa mới cho nông thôn để nông dân ly nông nhưng không ly hương và làm giàu trên quê hương mình.
Bên cạnh những tác động tích cực, sự phát triển của nghề thêu cũng gặp phải những khó khăn đối với quá trình phát triển của mình cụ thể là: 5 - Do thu nhập từ hoạt động du lịch và dịch vụ mang lại lớn hơn so với thu nhập từ nghề thêu cho nên trong thời gian qua một số hộ sản xuất ở làng nghề đã chuyển sang làm dịch vụ cho khách du lịch. - Quy mô phát triển không đồng bộ, cơ sở vật chất yếu kém, trình độ công nghệ lạc hậu, ý thức bảo vệ môi trường kém nên tình trạng ô nhiễm môi trường ở làng nghề đang ngày càng trở nên nghiêm trọng, gây ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất nông nghiệp và sức khoẻ của người dân. - Mức độ phân hóa giàu nghèo tại địa phương có xu hướng tăng. Hoa Lư một vùng quê có nhiều nghề truyền thống nổi tiếng như đồ gỗ mỹ nghệ ở Phúc Lộc (Ninh Phong), đá đồ Xuân Vũ (Ninh Vân), nghề thêu Văn Lâm (Ninh Hải)… Nghề thêu Văn Lâm được hình thành và phát triển, trải qua giai đoạn hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, nghề thờu đã có nhiều mai một do tình hình kinh tế xã hội lúc bấy giờ.
Tuy nhiên, trong thời kỳ đổi mới, Nhà nước ta với chủ trương là đa dạng hóa phát triển các ngành nghề, nghề thêu ngày một được khôi phục và sản xuất có hiệu quả hơn. Sản phẩm chủ yếu là thêu tranh hoa, tranh phong cảnh được tiêu thụ rộng rãi trên thị trường Hà Nội và các tỉnh thành và xuất khẩu ra nước ngoài. Nghề thêu truyền thống của huyện Hoa Lư đã và đang hội nhập vào nền kinh tế của cả nước, giải quyết việc làm cho nông thôn nơi đang có quá nhiều lao động thất nghiệp, đồng thời gìn giữ và phát triển văn hóa truyền thống, tạo ra bộ mặt đô thị hóa mới cho nông thôn để nông dân ly nông nhưng không ly hương và làm giàu trên quê hương mình. Bên cạnh những tác động tích cực, sự phát triển của nghề thêu cũng gặp phải những khó khăn đối với quá trình phát triển của mình cụ thể là: - Do thu nhập từ hoạt động du lịch và dịch vụ mang lại lớn hơn so với thu nhập từ nghề thêu cho nên trong thời gian qua một số hộ sản xuất ở làng nghề đã chuyển sang làm dịch vụ cho khách du lịch.
- Quy mô phát triển không đồng bộ, cơ sở vật chất yếu kém, trình độ công nghệ lạc hậu, ý thức bảo vệ môi trường kém nên tình trạng ô nhiễm môi trường ở làng nghề đang ngày càng trở nên nghiêm trọng, gây ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất nông nghiệp và sức khoẻ của người dân. - Mức độ phân hóa giàu nghèo tại địa phương có xu hướng tăng. 6 Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển nghề thêu truyền thống tại huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình”.2 Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu chung Nghiên cứu thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình phát triển nghề thêu truyền thống tại huyện Hoa Lư, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp phát triển nghề thêu truyền thống trên địa bàn.2 Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về nghề truyền thống, và các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển nghề thêu truyền thống. - trên địa bàn.
- Phân tích thực trạng phát triển nghề thêu tại huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình. - Phõn tớch các yếu tố ảnh hưởng tới sự phát triển nghề thêu tại huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình. - Đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển nghề thêu tại huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình trong thời gian tới.3 Câu hỏi nghiên cứu - Cơ sở lý luận nào giúp chúng ta làm rõ sự phát triển nghề thêu truyền thống và các yếu tố ảnh hưởng? - Thực trạng phát triển nghề thêu tại huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình trong thời gian qua như thế nào? - Yếu tố nào ảnh hưởng tới sự phát triển nghề thêu tại trên địa bàn huyện? - Giải pháp nào cho sự phát triển làng nghề thờu trờn địa bàn huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình? 1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 1.1 Đối tượng nghiên cứu 7 Các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển nghề thêu truyền thống với các chủ thể là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ sản xuất, các cơ quan chuyên môn.2 Phạm vi nghiên cứu 1.1 Phạm vi không gian - Nghiên cứu được tiến hành ở làng nghề thêu truyền thống trên địa bàn huyên Hoa Lư tỉnh Ninh Bình.2 Phạm vi thời gian - Thời gian thực hiện nghiên cứu: từ tháng 4/2011 đến tháng 5/2012. - Thời gian thu thập số liệu : số liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập qua 3 năm 200908, 201009, 201110.3 Phạm vi nội dung Đề tài tập trung phân tích các yếu tố ảnh hưởng tới phát triển nghề thờu, trờn cơ sở đó đưa ra giải pháp phát triển nghề thêu truyền thống trên địa bàn huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình.
8 PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2.1 Lý luận về nghề, nghề truyền thống và phát triển nghề truyền thống 2.1 Khái niệm chung về nghề, nghề truyền thống và phát triển nghề truyền thống Nghề: Theo quan điểm chung, các hoạt động sản xuất tiểu thủ công nghiệp ở địa phương nào đó được gọi là nghề khi nào phải tạo ra được một khối lượng sản phẩm chiếm lĩnh thị trường thường xuyên và những người sản 9 xuất, hoặc hộ sản xuất đó lấy nghề đang hành làm nguồn thu chủ yếu thì mới được xem là có nghề. Nghề truyền thống: trước hết là những nghề tiểu thủ công nghiệp được hình thành và phát triển lâu đời trong lịch sử, được sản xuất tập trung tại một vùng hay một làng nào đó. Từ đó đã hình thành các làng nghề, xã nghề. Đặc trưng cơ bản của mỗi nghề truyền thống là phải có kỹ thuật và công nghệ truyền thống, đồng thời cú cỏc nghệ nhân và các đội ngũ thợ lành nghề.
Sản phẩm làm ra vừa có tính chất hàng hoá đồng thời vừa có tính nghệ thuật và mang đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc. Nghề truyền thống ở nước ta rất đa dạng, phong phú có những nghề đã tồn tại hàng trăm năm. Nhiều sản phẩm truyền thống đã từng nổi tiếng ở trong nước và trên thế giới như nghề: dệt lụa Hà Đông, nghề chiếu cói Thái Bình, nghề gốm sứ Bát Tràng… Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ đã khiến cho việc sản xuất các sản phẩm có tính truyền thồng được hỗ trợ bởi quy trình công nghệ với nhiều loại nguyên liệu mới. Do vậy khái niệm nghề truyền thống cũng được nghiên cứu và mở rộng hơn , khái niệm này được hiểu như sau: nghề truyền thống bao gồm những nghề tiểu thủ công nghiệp xuất hiện từ lâu trong lịch sử, được truyền từ đời này qua các đời khác còn tồn tại đến ngày nay, kể cả những nghề đã sử dụng máy móc, được cải tiến hoặc sử dụng những loại máy móc hiện đại để hỗ trợ sản xuất nhưng vẫn tuân thủ công nghệ truyền thống, và đặc biệt sản phẩm của nó vẫn thể hiện những nét đặc sắc văn hoá của dân tộc.
Phát triển nghề truyền thống: là sự tăng lên về quy mô, số lượng và người tham gia vào sản xuất, chế biến các sản phẩm của nghề truyền thống và phải đảm bảo được hiệu quả sản xuất, chế biến sản phẩm.