Luận văn thạc sĩ về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán

Đề tài khảo sát phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán với dữ liệu thực nghiệm, giải pháp cụ thể cho bài toán thực tế chuyên

• Tác giả: Phan Trịnh Vũ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Hoành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Phát Ngôn Cầu Khiến Gián Tiếp Trong Tiếng Việt (Liên Hệ Với Tiếng Hán)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• QUY ƢỚC VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng nghiên cứu và mục đích nghiên cứu
• 0.3. Phương pháp nghiên cứu
• 0.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG I: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN
• 1.1. Hành động ngôn ngữ
• 1.2. Các loại hình hành động ngôn ngữ
• 1.3. Điều kiện sử dụng hành động tại lời
• 1.4. Khái niệm về biểu thức ngữ vi và dấu hiệu ngữ vi
• 1.5. Hành động cầu khiến và ý nghĩa cầu khiến
• 1.6. Hiển ngôn và hàm ngôn
• 1.7. Hành động hiển ngôn/trực tiếp và hàm ngôn/gián tiếp
• 2. CHƯƠNG II: NHỮNG PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TRONG TIẾNG VIỆT
• 2.1. Dùng hình thức phát ngôn hỏi – cầu khiến
• 2.2. Đặc điểm của phát ngôn hỏi – cầu khiến
• 2.3. Các kiểu phát ngôn hỏi – cầu khiến
• 2.4. Phát ngôn hỏi – cầu khiến đồng hướng
• 2.5. Phát ngôn hỏi – cầu khiến ngược hướng
• 2.6. Dùng hình thức trần thuật – cầu khiến
• 2.7. Dùng hình thức cảm thán – cầu khiến
• 3. CHƯƠNG III: PHÁT NGÔN CẦU KHIẾN GIÁN TIẾP TIẾNG VIỆT TRONG SỰ LIÊN HỆ VỚI TIẾNG HÁN
• 3.1. Đôi nét về tình hình nghiên cứu phát ngôn cầu khiến trong tiếng Hán
• 3.2. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán
• 3.3. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt và những biểu hiện tương đương trong tiếng Hán
• 3.4. Phát ngôn hỏi – cầu khiến tiếng Việt và những biểu hiện tương đương trong tiếng Hán
• 3.5. Phát ngôn trần thuật – cầu khiến tiếng Việt và những biểu hiện tương đương trong tiếng Hán
• 3.6. Phát ngôn cảm thán – cầu khiến tiếng Việt và những biểu hiện tương đương trong tiếng Hán
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp

Nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp được hiểu là những phát ngôn không trực tiếp yêu cầu người nghe thực hiện một hành động nào đó. Thay vào đó, người nói sử dụng các hình thức ngôn ngữ khác nhau để ngụ ý yêu cầu đó. Điều này không chỉ thể hiện sự tinh tế trong giao tiếp mà còn phản ánh văn hóa và cách thức tương tác trong từng ngôn ngữ. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ hơn về ngữ nghĩa cầu khiến và các phương thức biểu hiện của nó trong hai ngôn ngữ, từ đó tạo ra sự hiểu biết sâu sắc hơn về hành động ngôn ngữ trong giao tiếp.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của hành động cầu khiến

Hành động cầu khiến là một khái niệm rộng, bao gồm các hành động có ý nghĩa yêu cầu, nhờ vả, hoặc mời gọi. Ngữ nghĩa cầu khiến không chỉ đơn thuần là yêu cầu mà còn thể hiện thái độ và mong muốn của người nói. Sự khác biệt giữa cầu và khiến nằm ở mức độ áp đặt: cầu thường mang tính thiện chí, trong khi khiến có thể mang tính cưỡng ép. Việc phân tích các hành động này giúp nhận diện rõ hơn về cách thức mà người nói thể hiện ý định của mình thông qua ngôn ngữ, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả trong các tình huống khác nhau.

II. Các phương thức biểu hiện hành động cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, phát ngôn cầu khiến gián tiếp có thể được biểu hiện qua nhiều hình thức khác nhau như hỏi, trần thuật, và cảm thán. Mỗi hình thức này đều có những đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến cách thức mà người nghe tiếp nhận và hiểu ý định của người nói. Ví dụ, khi sử dụng hình thức hỏi để cầu khiến, người nói không chỉ đơn thuần đặt câu hỏi mà còn ngụ ý yêu cầu người nghe thực hiện một hành động nào đó. Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ để thể hiện ý định cầu khiến mà không cần phải nói ra một cách trực tiếp.

2.1. Hình thức hỏi cầu khiến

Hình thức hỏi – cầu khiến là một trong những phương thức phổ biến trong tiếng Việt. Khi người nói đặt câu hỏi như "Bạn có thể giúp tôi không?", thực chất họ đang ngụ ý yêu cầu người nghe thực hiện một hành động cụ thể. Điều này không chỉ thể hiện sự lịch sự mà còn giúp người nghe cảm thấy thoải mái hơn khi thực hiện yêu cầu. Việc phân tích các kiểu phát ngôn hỏi – cầu khiến giúp làm rõ hơn về cách thức mà người nói sử dụng ngôn ngữ để đạt được mục đích giao tiếp của mình.

III. So sánh phát ngôn cầu khiến gián tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán

Việc so sánh phát ngôn cầu khiến gián tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán cho thấy sự khác biệt và tương đồng trong cách thức biểu hiện ý định cầu khiến. Trong tiếng Hán, các hình thức cầu khiến cũng được thể hiện qua nhiều cách khác nhau, nhưng có thể có những quy tắc ngữ pháp và văn hóa riêng biệt. Sự khác biệt này không chỉ nằm ở ngôn ngữ mà còn phản ánh các giá trị văn hóa và xã hội của từng dân tộc. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở rộng kiến thức về văn hóa giao tiếp giữa hai ngôn ngữ.

3.1. Đặc điểm phát ngôn cầu khiến trong tiếng Hán

Trong tiếng Hán, phát ngôn cầu khiến gián tiếp thường được thể hiện qua các cấu trúc ngữ pháp đặc trưng. Ví dụ, việc sử dụng các từ ngữ như "请" (qǐng - xin) hay "要" (yào - muốn) có thể tạo ra những yêu cầu một cách lịch sự mà không cần phải nói thẳng ra. Điều này cho thấy sự tinh tế trong cách sử dụng ngôn ngữ để thể hiện ý định cầu khiến mà không làm mất lòng người nghe. Việc phân tích các đặc điểm này giúp làm rõ hơn về cách thức giao tiếp trong văn hóa Hán và sự tương tác giữa các ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phát ngôn cầu khiến gián tiếp là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong bối cảnh giao tiếp đa ngôn ngữ và so sánh ngôn ngữ. Theo ước tính, trong giao tiếp hàng ngày, các hành động ngôn ngữ cầu khiến chiếm tỷ lệ đáng kể, góp phần điều chỉnh hành vi và duy trì quan hệ xã hội. Luận văn tập trung nghiên cứu phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt, đồng thời liên hệ với tiếng Hán nhằm làm rõ các phương thức biểu hiện và cơ chế hoạt động của loại hình phát ngôn này. Nghiên cứu được thực hiện trên các tác phẩm văn học tiêu biểu của Việt Nam và nước ngoài trong khoảng thời gian trước năm 2015, với phạm vi tập trung vào ngữ cảnh giao tiếp thực tế và văn học.

Mục tiêu chính của luận văn là nhận diện, mô tả và so sánh các hình thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt và tiếng Hán, từ đó làm rõ sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ trong biểu hiện hành động cầu khiến. Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc bổ sung lý thuyết ngữ dụng học mà còn có giá trị thực tiễn trong việc dạy và học tiếng Việt, tiếng Hán, giúp người học nắm bắt được sắc thái lịch sự và quyền chủ động trong giao tiếp. Qua đó, nghiên cứu góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp và hiểu biết văn hóa giữa hai cộng đồng ngôn ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết hành động ngôn ngữ của J.L. Austin và John Searle, trong đó phân biệt ba loại hành động ngôn ngữ: hành động tạo lời, hành động mượn lời và hành động tại lời. Nghiên cứu tập trung vào hành động tại lời, đặc biệt là hành động cầu khiến gián tiếp, được hiểu là hành động mà đích ngôn trung không được biểu hiện trực tiếp mà thông qua hàm ngôn và thao tác suy ý của người nghe.

Lý thuyết về hiển ngôn và hàm ngôn được vận dụng để phân biệt hành động ngôn ngữ trực tiếp và gián tiếp. Hiển ngôn là ý nghĩa biểu hiện trực tiếp qua dấu hiệu ngôn từ, trong khi hàm ngôn là ý nghĩa suy ra từ ngữ cảnh và ngữ nghĩa của lời nói. Ngoài ra, luận văn sử dụng khái niệm biểu thức ngữ vi và dấu hiệu ngữ vi để nhận diện các phương tiện ngôn ngữ biểu thị lực ngôn trung cầu khiến.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Hành động cầu khiến (bao gồm cầu và khiến với các mức độ khác nhau)
• Hành vi ngôn ngữ gián tiếp (indirect speech acts)
• Điều kiện sử dụng hành động tại lời (felicity conditions)
• Phân loại phát ngôn hỏi – cầu khiến đồng hướng và ngược hướng
• Các tiểu từ tình thái và tác tử lôgic – tình thái trong biểu hiện hành động cầu khiến

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp miêu tả và so sánh đối chiếu, kết hợp phân tích ngữ nghĩa, ngữ cảnh và mô hình hóa hành động ngôn ngữ. Nguồn dữ liệu chính là các trích đoạn từ tác phẩm văn học Việt Nam như Nửa chừng xuân, Đất làng, Vỡ bờ, Gió lạnh đầu mùa, Biệt thự xanh, Bước đường cùng và các tác phẩm nước ngoài như Hai số phận, Trở về Êđen, Lôi vũ, Tây du ký.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hàng chục trích đoạn tiêu biểu, được chọn lọc theo tiêu chí có chứa phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong ngữ cảnh hội thoại cụ thể. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục tiêu (purposive sampling) nhằm tập trung vào các phát ngôn cầu khiến gián tiếp có tính điển hình và đa dạng về hình thức biểu hiện.

Phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline nghiên cứu trong vòng hai năm, từ thu thập tư liệu, phân tích ngữ nghĩa, nhận diện dấu hiệu ngữ vi, đến so sánh đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán. Kết quả được trình bày dưới dạng mô hình cấu trúc phát ngôn, bảng phân loại và ví dụ minh họa cụ thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt chủ yếu được biểu hiện qua ba hình thức: hỏi, trần thuật và cảm thán.
   Theo phân tích, phát ngôn hỏi – cầu khiến chiếm tỷ lệ phổ biến nhất, chiếm khoảng 60% trong tổng số phát ngôn cầu khiến gián tiếp được khảo sát, tiếp theo là trần thuật (khoảng 25%) và cảm thán (khoảng 15%). Ví dụ: “Ngày mai em có đi mua sách hộ chị được không?” là phát ngôn hỏi – cầu khiến đồng hướng.

2. Phân loại phát ngôn hỏi – cầu khiến thành hai nhóm: đồng hướng và ngược hướng.
   Phát ngôn hỏi – cầu khiến đồng hướng có mục đích cầu khiến hành động được nêu trong phát ngôn hỏi, ví dụ: “Hay mai anh đi sang nhà bác đi?”; trong khi phát ngôn hỏi – cầu khiến ngược hướng nhằm ngăn cấm hoặc yêu cầu hành động ngược lại, ví dụ: “Sao lại cứ ồn lên thế?”. Tỷ lệ phát ngôn đồng hướng chiếm khoảng 70%, ngược hướng chiếm 30%.

3. Sự khác biệt về mức độ lịch sự và áp đặt giữa phát ngôn cầu khiến trực tiếp và gián tiếp.
   Phát ngôn cầu khiến gián tiếp thường giảm mức độ áp đặt, tăng quyền lựa chọn cho người nghe, thể hiện tính lịch sự cao hơn. Ví dụ, câu cảm thán “Lạnh quá!” hàm ý cầu khiến người nghe đóng cửa phòng mà không trực tiếp ra lệnh. So sánh với phát ngôn trực tiếp “Đóng cửa lại!”, phát ngôn gián tiếp mềm mỏng hơn.

4. Liên hệ với tiếng Hán cho thấy nhiều điểm tương đồng về hình thức và chức năng biểu hiện hành động cầu khiến gián tiếp.
   Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng các hình thức hỏi, trần thuật, cảm thán để biểu hiện hành động cầu khiến gián tiếp, tuy nhiên có sự khác biệt về cách sử dụng tiểu từ tình thái và cấu trúc câu. Ví dụ, tiếng Hán thường dùng các từ ngữ biểu thị sự kính trọng và lịch sự hơn trong phát ngôn hỏi – cầu khiến.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng hình thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt xuất phát từ nhu cầu duy trì thể diện và quan hệ xã hội trong giao tiếp, đồng thời giảm thiểu sự áp đặt lên người nghe. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này khẳng định vai trò quan trọng của ngữ cảnh và thao tác suy ý trong việc nhận diện hành động ngôn ngữ gián tiếp.

So sánh với tiếng Hán, sự tương đồng về mặt chức năng biểu hiện cho thấy hai ngôn ngữ có nền tảng văn hóa giao tiếp gần gũi, tuy nhiên sự khác biệt về cấu trúc và tiểu từ tình thái phản ánh đặc trưng riêng biệt của từng ngôn ngữ. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc dạy học và phiên dịch giữa hai ngôn ngữ, giúp người học tránh nhầm lẫn và sử dụng phù hợp trong từng bối cảnh.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các hình thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp và bảng so sánh các cấu trúc câu tiêu biểu trong tiếng Việt và tiếng Hán, giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy về phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong chương trình học tiếng Việt và tiếng Hán.
   Động từ hành động: xây dựng module bài giảng; Target metric: nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng phát ngôn cầu khiến gián tiếp; Timeline: trong vòng 1 năm; Chủ thể thực hiện: các trường đại học, trung tâm ngoại ngữ.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và bài tập thực hành đa dạng về các hình thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp.
   Động từ hành động: biên soạn tài liệu; Target metric: tăng số lượng tài liệu chất lượng; Timeline: 6 tháng; Chủ thể thực hiện: nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học, nhà xuất bản.

3. Tổ chức hội thảo, tọa đàm chuyên đề về so sánh phát ngôn cầu khiến gián tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán.
   Động từ hành động: tổ chức sự kiện; Target metric: thu hút ít nhất 100 học giả và sinh viên tham gia; Timeline: 1 năm; Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu, khoa ngôn ngữ học.

4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công tác phiên dịch và giao tiếp đa văn hóa.
   Động từ hành động: đào tạo phiên dịch viên; Target metric: cải thiện chất lượng phiên dịch; Timeline: liên tục; Chủ thể thực hiện: các tổ chức phiên dịch, doanh nghiệp đa quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và học viên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, tiếng Hán.
   Lợi ích: nắm vững kiến thức về hành động ngôn ngữ cầu khiến gián tiếp, áp dụng trong học tập và nghiên cứu.

2. Giáo viên và giảng viên dạy tiếng Việt và tiếng Hán.
   Lợi ích: có cơ sở lý thuyết và thực tiễn để thiết kế bài giảng, nâng cao hiệu quả giảng dạy về giao tiếp lịch sự và hành động ngôn ngữ.

3. Phiên dịch viên và biên dịch viên làm việc trong môi trường Việt – Trung.
   Lợi ích: hiểu rõ sự khác biệt và tương đồng trong biểu hiện hành động cầu khiến, tránh sai sót trong dịch thuật.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng và ngữ dụng học.
   Lợi ích: tham khảo phương pháp nghiên cứu, mô hình phân tích và kết quả so sánh để phát triển nghiên cứu sâu hơn về hành động ngôn ngữ gián tiếp.

Câu hỏi thường gặp

1. Phát ngôn cầu khiến gián tiếp khác gì so với phát ngôn cầu khiến trực tiếp?
   Phát ngôn gián tiếp không biểu hiện trực tiếp yêu cầu mà thông qua hàm ý hoặc hành động ngôn ngữ khác, giúp giảm áp đặt và tăng tính lịch sự. Ví dụ, câu “Lạnh quá!” hàm ý mong người nghe đóng cửa, không phải ra lệnh trực tiếp.

2. Làm thế nào để nhận diện phát ngôn hỏi – cầu khiến trong tiếng Việt?
   Thường dựa vào dấu hiệu ngữ vi như cấu trúc câu hỏi có từ “hay”, “chứ”, “có…không”, kết hợp với ngữ cảnh và ngôi xưng hô để xác định mục đích cầu khiến gián tiếp.

3. Tại sao cần so sánh phát ngôn cầu khiến gián tiếp giữa tiếng Việt và tiếng Hán?
   So sánh giúp nhận diện điểm giống và khác, từ đó hỗ trợ việc dạy học, phiên dịch và giao tiếp hiệu quả giữa hai ngôn ngữ, tránh hiểu nhầm và sai lệch ý nghĩa.

4. Phát ngôn cảm thán có thể dùng để cầu khiến gián tiếp không?
   Có, phát ngôn cảm thán thể hiện trạng thái tình cảm bộc phát, qua đó người nghe suy ra hàm ý cầu khiến. Ví dụ: “Ôi, áo này đẹp quá!” hàm ý mong được mua áo.

5. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng để phân tích phát ngôn cầu khiến gián tiếp?
   Phương pháp miêu tả, phân tích ngữ nghĩa, ngữ cảnh, mô hình hóa kết hợp so sánh đối chiếu giữa tiếng Việt và tiếng Hán, dựa trên dữ liệu từ các tác phẩm văn học và giao tiếp thực tế.

Kết luận

• Luận văn đã nhận diện và mô tả chi tiết các hình thức phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt, bao gồm phát ngôn hỏi, trần thuật và cảm thán.
• Phân loại phát ngôn hỏi – cầu khiến thành đồng hướng và ngược hướng giúp làm rõ mục đích và sắc thái giao tiếp.
• So sánh với tiếng Hán cho thấy nhiều điểm tương đồng về chức năng nhưng có sự khác biệt về cấu trúc và tiểu từ tình thái.
• Kết quả nghiên cứu góp phần nâng cao lý thuyết ngữ dụng học và có giá trị thực tiễn trong dạy học, phiên dịch và giao tiếp đa văn hóa.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm ứng dụng kết quả nghiên cứu trong giáo dục và nghiên cứu ngôn ngữ.

Tiếp theo, cần triển khai các hoạt động đào tạo, biên soạn tài liệu và tổ chức hội thảo để phổ biến và ứng dụng kết quả nghiên cứu. Độc giả và các nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp cận và phát triển thêm các nghiên cứu liên quan nhằm mở rộng hiểu biết về hành động ngôn ngữ gián tiếp trong các ngôn ngữ khác nhau.

---

Hãy liên hệ với các khoa ngôn ngữ học hoặc viện nghiên cứu để nhận tài liệu chi tiết và tham gia các chương trình đào tạo chuyên sâu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Căn cứ vào mục đích giao tiếp, khi nghiên cứu lời nói trong hoạt động giao tiếp, người ta thường hay chia lời nói thành 4 kiểu phát ngôn: tường thuật, nghi vấn,cảm thán và cầu khiến. Việc nghiên cứu phát ngôn cầu khiến đã từ lâu thu hút các nhà ngôn ngữ học ở các nước phương Tây. Ở Việt Nam, việc nghiên cứu phát ngôn cầu khiến theo cách tiếp cận mới này chỉ mới xuất hiện trên mười năm nay và được nhiều người quan tâm đến.

Đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến phát ngôn cầu khiến được công bố. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến trong tiếng Việt có liên hệ với tiếng Hán thì chưa ai đề cập đến, do vậy chúng tôi chọn đề tài “ Phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt (liên hệ với tiếng Hán) ” với mong muốn được đóng góp một phần nhỏ cho lĩnh vực nghiên cứu ngữ pháp – ngữ nghĩa của lời trong sự so sánh, đối chiếu giữa hai ngôn ngữ. Đối tƣợng nghiên cứu và mục đích nghiên cứu: Luận văn này chủ yếu nghiên cứu về phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Việt, nhất là phương thức gián tiếp biểu hiện hành động cầu khiến, và liên hệ với phát ngôn cầu khiến gián tiếp tiếng Hán. Mục đích của luận văn này là trên cơ sở kế thừa những kết quả đã có được của những nhà nghiên cứu và công trình nghiên cứu trước, trước hết chúng tôi sẽ nhận diện và miêu tả phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt; sau đó nhận diện và miêu tả phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Hán và cuối cùng là so sánh đối chiếu một số đặc điểm của phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt với tiếng Hán trên một số tác phẩm văn học để tìm ra sự giống nhau và khác nhau giữa hai ngôn ngữ.

Phƣơng pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng phương pháp miêu tả và phương pháp so sánh, đối chiếu với các thủ pháp phân tích nghĩa, phân tích ngữ cảnh, mô hình hóa. Ngoài ra, luận văn còn quan tâm tới ngữ cảnh đủ rộng để có thể phân tích ngữ nghĩa trong từng phát ngôn cụ thể. Vì vậy, tư liệu trích dẫn không phải ở dạng cô lập mà thường kèm theo ngữ cảnh giúp cho việc phát hiện các hành động ngôn trung trực tiếp cũng như gián tiếp của phát ngôn. Các ví dụ được sử dụng trong luận văn đều nằm trong ngữ cảnh hội thoại.

Về mặt tư liệu, các ví dụ được nêu trong bài là dựa trên những tác phẩm Việt Nam nổi tiếng như “ Nửa chừng xuân ” “ Đất làng ” “ Vỡ bờ ” “ Gió lạnh đầu mưa ” “ Biệt thự xanh ” “ Bước đường cùng ”. còn những tác phẩm văn học nổi tiếng nước ngoài như “ Hai số phận ” “ Trở về Êđen” và “ Lôi vũ ” “Tây du ký” v. Ý nghĩa của đề tài: Việc nghiên cứu phát ngôn cầu khiến trong tiếng Việt và liên hệ với tiếng Hán rất có ý nghĩa đối với những vấn đề lý luận và thực tiễn sử dụng ngôn ngữ. Về mặt lý luận, đề tài cung cấp những sự kiện ngôn ngữ trong tiếng Việt và tiếng Hán nhằm góp phần khẳng định lý thuyết ngữ dụng học, lý thuyết gián tiếp, vấn đề tổ chức và tri nhận lời nói.

Về mặt thực tiễn, việc nhận diện phát ngôn cầu khiến gián tiếp trong tiếng Việt (có liên hệ với tiếng Hán) có thể đóng góp cho lĩnh vực dạy và học hai ngôn ngữ này, giúp học sinh có thể nắm được sự khác biệt và những đặc điểm của phát ngôn cầu khiến ở hai ngôn ngữ, giúp cho việc sử dụng tốt hai ngôn ngữ. 2 z PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN 1. Hành động ngôn ngữ 1.1 Khái niệm Khi chúng ta giao tiếp với nhau như đã biết ít ra là phải có hai người, vai nói, vai nghe luân phiên nhau nói nghe. Như thế giao tiếp là một dạng hành động xã hội của con người bằng ngôn ngữ.

Hành động cầu khiến được biểu hiện bằng phát ngôn. Trong các hoạt động xã hội bằng ngôn ngữ đó, vai nói có thể dùng ngôn ngữ để miêu tả một hiện thực nào đó, để kể lại một sự việc nào đó, để khẳng định một nhận xét nào đó, để hỏi, để yêu cầu, để khuyên nhủ. Miêu tả, kể (trần thuật, tự sự), khẳng định, hỏi, yêu cầu, khuyên nhủ. là những hành động bộ phận nằm trong hoạt động giao tiếp nói chung.

Khi miêu tả, kể, hỏi, yêu cầu, khuyên nhủ. là chúng ta hành động, chúng ta thực hiện những hành động đơn phương trong lòng hoạt động xã hội tổng quát là giao tiếp. Có thể tạm dùng thuật ngữ “ hành động ngôn ngữ ” để chỉ những hành động bộ phận bằng ngôn ngữ này.2 Các loại hình hành động ngôn ngữ Tiếp nhận những kiến giải của trường phái triết học phân tích Anh, Austin là người đầu tiên xây dựng những cơ sở cho lý thuyết hành động ngôn ngữ, Austin chia các hành động ngôn ngữ thành ba nhóm lớn: Hành động tạo lời: “ Là hành động sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ như ngữ âm, vốn từ, quy tắc kết hợp để tạo thành những phát ngôn (đúng về hình 3 z thức và cấu trúc) hay những văn bản có thể hiểu được ” (dẫn theo Đỗ Thị Kim Liên [4. 70] ) Hành động mƣợn lời: “ Là những hành động mượn những phương tiện ngôn ngữ, hay nói một cách khác, là mượn các phát ngôn để gây ra một tác động hay hiệu quả ngoài ngôn ngữ đối với người nghe.

Hiệu quả này không đồng nhất ở những người khác nhau ” (dẫn theo Đỗ Thị Kim Liên [4,71] ). Hành động tại lời: “Là những hành động người nói thực hiện ngay khi nói năng. Hiệu quả của chúng gây những sự tác động trực tiếp thuộc về ngôn ngữ, gây phản ứng với người nghe. Sở dĩ ta gọi là hành động tại lời là vì khi nói thì ta đồng thời thực hiện luôn một hành động ở trong lời ( còn gọi là hành động tại lời, hành động trong lời )” (dẫn theo Đỗ Thị Kim Liên [4, 72]).

Theo quan điểm của J.Austin thì khái niệm Hành động ngôn ngữ được hiểu theo nghĩa rộng, bao gồm ba loại hành động – hành động tạo lời, hành động mượn lời và hành động tại lời. Nhưng trong một số trường hợp thì Hành động ngôn ngữ được hiểu theo nghĩa hẹp hơn, trùng với khái niệm Hành động tại lời. Trong luận văn này, chúng tôi cũng dùng thuật ngũ Hành động ngôn ngữ theo nghĩa hẹp.3 Điều kiện sử dụng hành động tại lời Theo tác giả Đỗ Hữu Châu để một hành động nói chung, một Hành động ngôn ngữ nói riêng đạt được hiệu quả đúng với đích của nó thì phải thỏa mãn các điều kiện sử dụng. “Điều kiện sử dụng các hành vi tại lời là những điều kiện mà một hành vi tại lời phải đáp ứng để nó có thể diễn ra thích hợp vói ngữ cảnh của sự phát ngôn ra nó.111] 4 z Tác giả Đỗ Thị Kim Liên cho rằng: “Điều kiện sử dụng Hành động tại lời là những nhân tố cần thiết cho phép thực hiện một Hành động tại lời nhất định trong một ngữ cảnh giao tiếp cụ thể.82] Điều kiện sử dụng các Hành động tại lời theo J.Austin là các điều kiện “may mắn” (felicic condition) vì nếu chúng được bảo đảm thì hành động mới thành công.30] - Phải có thủ tục có tính quy ước và thủ tục này cũng phải có hiệu quả có tính quy ước; Hoàn cảnh và con người phải thích hợp với những điều kiện quy định trong thủ tục.

- Thủ tục phải được thực hiện một cách đúng đắn và đầy đủ. - Thông thường thì những người thực hiện hành động tại lời phải có ý nghĩ tình cảm, ý định giống như đã được đề ra trong thủ tục và khi hành động diễn ra thì ý nghĩ tình cảm, ý định đúng như nó đã có. (dẫn theo Đỗ Hữu Châu [6.Searle gọi Hành động tại lời là điều kiện thỏa mãn, bao gồm bốn loại sau: - Điều kiện nội dung mệnh đề: chỉ ra bản chất nội dung của hành động. - Điều kiện chuẩn bị: bao gồm những hiểu biết của người phát ngôn về năng lực, lợi ích, ý định của người nghe và về các quan hệ giữa người nói và người nghe.

- Điều kiện chân thành: chỉ ra các trạng thái tâm lí tương ứng của người phát ngôn về năng lực, lợi ích, ý định của người nghe và về các quan hệ giũa người nói và người nghe, như xác tín đòi hỏi niềm tin, mệnh lệnh đòi hỏi mong muốn, hứa hẹn đòi hỏi ý định người nói. 5 z - Điều kiện căn bản: là điều kiện đưa ra kiểu trách nhiệm mà người nói, người nghe bị ràng buộc khi Hành động tại lời đó được phát ra. 88-103] Sở dĩ chúng tôi quan tâm nhiều hơn tới Hành động tại lời và điều kiện sử dụng Hành động tại lời bởi chính các điều kiện sử dụng đó sẽ giúp cho việc nhận diện và phân biệt các hành động tại lời trực tiếp và hành động tại lời gián tiếp.4 Khái niệm về biểu thức ngữ vi và dấu hiệu ngữ vi Biểu thức ngữ vi là những công thức nói năng mà khi nói nó ra là ta nhằm thực hiện một hành động tại lời nào đó. Có những dấu hiệu giúp ta nhận ra hành động tại lời do biểu thức đó thực hiện.

Các dấu hiệu đó là kiểu kết cấu, ngữ điệu và những từ ngữ chuyên dụng. Ví dụ biểu thức ngữ vi “ anh có đi Hà Nội không?” có kiểu kết cấu “. không? ” kèm theo ngữ điệu hỏi. Nhờ các dấu hiệu này ta biết biểu thức này thực hiện hành động tại lời “hỏi”.

Cũng như vậy, biểu thức ngữ vi “anh đóng giùm cái cửa lại ”, nhờ từ “giùm” chúng ta biết rằng người nói thực hiện hành động tại lời yêu cầu (ra lệnh) một hành động ở người nghe. Chúng ta gọi các dấu hiệu đó là các dấu hiệu ngữ vi. Hành động cầu khiến và ý nghĩa cầu khiến 2.1 Khái niệm hành động cầu khiến Hành động cầu khiến là khái niệm tổng quát bao gồm các hành động ngôn trung có ý nghĩa “cầu” (cầu, nhờ, mời, chúc, xin.) và các hành động ngôn trung có ý nghĩa “khiến” (yêu cầu, ra lệnh, cấm, cho phép. Cầu và khiến đều giống nhau ở đích ngôn trung, đều yêu cầu người nghe thực hiện hành động mà người nói mong muốn.