Chương 1 NH N VẤN Ề LÝ L ẬN VỀ N ÊN NHÂN VÀ IỀ KIỆN CỦA NH H NH CÁC ỘI XÂM PHẠM SỞ H 1. Khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và i u kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu GS. Võ Khánh Vinh khẳng định rằng, “Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình” và“C c nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm tạo thành một hệ thống gồm nhiều bộ phận cấu thành nó”.
87-88] Quan đi m trên th hiện bản chất nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung. Tuy nhiên, đ áp dụng vào trường hợp cụ th của đề tài, tức là tìm ra nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH ở trên địa bản tỉnh Bình Dương thì khái niệm này cần phải “giải mã” đ làm nền tảng, định hướng cho việc nghiên cứu. Về nguyên nhân, theo quan đi m của Chủ nghĩa Mac – Lênin thì đó là phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt của một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, các hiện tượng với nhau gây ra một sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Như vậy, về bản chất nguyên nhân không phải là hiện tượng hay sự vật nào đó mà nguyên nhân chỉ có th là sự tác động qua lại, không có sự tác động qua lại thì không có nguyên nhân.
Đ nguyên nhân sinh ra kết quả nào đó như tình hình các tội XPSH chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong một điều kiện nhất định. Điều này có nghĩa rằng, điều kiện tuy không sản sinh ra kết quả, song tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả. Về bản chất, điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình hu ng, hoàn cảnh nhất định. 8 Sự tác động qua lại đó, trong điều kiện hoàn cảnh đó phải sinh ra kết quả đó - tình hình các tội XPSH.
Ở đây, chúng ta gọi là nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH. Với cách nhìn nhận như vậy, có th đưa ra nhận định: Nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH là sự t c động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực thuộc c nhân con người, trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định làm phát sinh các hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định là các tội XPSH. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu Trong các đ i tượng nghiên cứu của tội phạm học thì nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm là đ i tượng đóng vai tr quan trọng, tạo thuận lợi cho việc nghiên cứu, nhận thức các đ i tượng khác của tội phạm học. Cho nên, vấn đề nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH được nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện sẽ mang lại nhiều ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn 1.
Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu Thứ nhất, việc nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH góp phần nhận thức sâu sắc hơn, rõ nét hơn về “bức tranh” tình hình các tội XPSH. Tình hình tội phạm là nội dung cơ bản, đầu tiên thuộc đ i tượng nghiên cứu của tội phạm học, được định nghĩa chính là hiện tượng tâm - sinh lý – xã hội tiêu cực, v a mang tính lịch sử và lịch sử cụ th , v a mang tính pháp lý hình sự với hạt nhân là tính giai cấp, được bi u hiện thông qua tổng th các hành vi phạm tội cùng các chủ th đã thực hiện các hành vi đó trong một đơn vị thời gian và không gian nhất định [29, tr. Vì vậy, khi nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm nói chung, nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH nói riêng sẽ giúp hi u sâu sắc hơn về tình hình tội phạm XPSH, lý giải được m i 9 quan hệ giữa tình hình tội phạm XPSH với các nhân t và sự tác động qua lại giữa các nhân t trong việc làm phát sinh ra tình hình tội phạm. Thứ hai, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH còn giúp hi u rõ hơn các yếu t thuộc nhân thân người phạm tội, xem xét, nhìn nhận những yếu t này trong sự tác động qua lại với các yếu t khác thuộc m i trường s ng và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình các tội XPSH.
Trong tội phạm học, nghiên cứu nhân thân người phạm tội có ý nghĩa trong việc đề ra giải pháp phòng ng a tội phạm phù hợp. Tuy nhiên, đ đề ra các giải pháp phòng ng a tình hình các tội XPSH dựa trên các nghiên cứu về nhân thân người phạm tội cần phải xem xét các yếu t thuộc nhân thân trong sự tác động qua lại với các yếu t thuộc m i trường s ng và hoàn cảnh làm phát sinh tình hình các tội XPSH. Có nghĩa rằng, mặc dù nghiên cứu nhân thân người phạm tội XPSH có ý nghĩa, giá trị thiết thực cho việc xác định nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH nhưng ngược lại, chỉ khi xem xét các yếu t thuộc nhân thân người phạm tội XPSH trong sự tác động qua lại với các yếu t khác thuộc nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH thì chúng ta mới nhận thức đúng đắn, sâu sắc hơn về nhân thân người phạm các tội XPSH cũng như phát huy được ý nghĩa nghiên cứu của nó – làm cơ sở đề ra giải pháp phòng ng a tình hình các tội XPSH một cách phù hợp. Thứ ba, việc nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH phục vụ đắc lực cho nghiên cứu, đề ra các dự báo tình hình các tội XPSH và kế hoạch hóa hoạt động phòng ng a tình tội phạm này.
Dự báo tình hình tội phạm được hi u là việc tiến hành nghiên cứu, phân tích tình hình tội phạm và đưa ra những phán đoán khoa học về khả năng tồn tại, diễn biến của tình hình tội phạm sẽ diễn ra trong tương lai, trong những khoảng thời gian và không gian nhất định nhằm đề ra các giải pháp chủ động phòng ch ng tội phạm một cách hiệu quả [35, tr. Chỉ khi nhận thức đầy đủ được nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH mới làm sáng t các yếu t thuộc các căn cứ của dự 10 báo, đưa ra những dự báo tiệm cận diễn biến thực tế tình hình tội phạm XPSH trong tương lai. Thứ tư, nghiên cứu, làm rõ nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội XPSH góp phần hoàn thiện hệ th ng lý luận của chính nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm. Bằng việc nghiên cứu tổng quát về nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH nói chung và nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH trên địa bàn tỉnh Bình Dương nói riêng sẽ góp phần làm rõ, minh họa phong phong phú cho các lý luận về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm.
Thứ năm, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH còn góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho các ngành khoa học pháp lý khác sử dụng làm tài liệu đ tiếp tục đi sâu nghiên cứu, xem xét đ i tượng của mình, đồng thời là cơ sở áp dụng các phương pháp, biện pháp trong thực tế phòng, ch ng tội phạm. Đ i với khoa học Luật hình sự, những thông tin về các đặc đi m, dấu hiệu khi nghiên cứu cơ chế của hành vi phạm tội có ý nghĩa quan trọng khi làm sáng t các đặc đi m nhân thân của người phạm tội XPSH được khoa học luật hình sự khái quát hóa đ nghiên cứu đưa ra những quy phạm pháp luật cụ th quy định các vấn đề như: dấu hiệu của chủ th tội phạm XPSH, vấn đề truy cứu hay miễn trách nhiệm hình sự, những trường hợp cần được miễn, giảm hình phạt… Khoa học t tụng hình sự dựa vào những thông tin phản ánh về nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội XPSH, đặc biệt là xem xét các yếu t đó dựa trên việc nghiên cứu cơ chế hành vi phạm tội đ nghiên cứu đưa ra những quy phạm pháp luật đúng trình tự, thủ tục tiến hành các hoạt động điều tra, truy t , xét xử, thi hành án đ i với các vụ việc có dấu hiệu của các tội XPSH, giải quyết nhanh chóng, chính xác các vụ án, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, xử lý đúng người, đúng tội, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm sở hữu 11 Thứ nhất, trên cơ sở nghiên cứu làm rõ nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội XPSH giúp cho các chủ th thực hiện hoạt động phòng ng a tội phạm đề ra các kế hoạch, các phương pháp, giải pháp nhằm tác động làm hạn chế, hướng tới xóa b nguyên nhân, điều kiện của tội phạm XPSH. Trong hoạt động phòng ng a tội phạm XPSH, những kết quả nghiên cứu về nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội XPSH ở t ng gia đoạn, địa bàn cụ th sẽ giúp cho chúng ta có cơ sở áp dụng các biện pháp phòng ng a thích hợp đ i với t ng giai đoạn, t ng lĩnh vực, địa bàn nhất định nhằm đạt được hiệu quả t i ưu nhất.
Thứ hai, nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội XPSH còn góp phần cung cấp những thông tin hữu ích cho khoa học quản lý, giáo dục người phạm tội chẳng hạn như những phương pháp phân loại người phạm tội đ nghiên cứu những hình thức, phương pháp quản lý, giáo dục và tái hòa nhập cộng đồng đ i với người đã thực hiện hành vi phạm tội nhằm tác động tích cực đến hoạt động loại tr nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội XPSH ra kh i đời s ng xã hội.