phần mở đầu, phần nội dung, phần kế t luâ ̣n và tài liệu tham khảo. Phần nội dung đƣợc triển khai trong 3 chƣơng: CHƢƠNG 1: Khái quát truyện ngắn nữ thời kỳ đổi mới và hành trình sáng tác của Trần Thùy Mai. CHƢƠNG 2: Đối tƣợng thẩm mỹ của truyện ngắn Trần Thùy Mai. CHƢƠNG 3: Một số thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai.
9 Phùng Thu Phƣơng Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy Mai PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT TRUYỆN NGẮN NỮ THỜI KỲ ĐỔI MỚI VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN THÙY MAI 1. Bƣ́c tranh chung về truyêṇ ngắ n nƣ̃ thời kỳ đổ i mới : 1. Những vấ n đề chung của văn học thời kỳ đổ i mới: Nhìn trên tổng thể tiến trình văn học Việt Nam trong thế kỷ XX và cho đến nay, có thể thấy ba thời kỳ lớn với xu hƣớng vận động khác nhau. Từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945, văn học vận động theo hƣớng hiện đại hóa.
Trong 30 năm tiếp theo (từ năm 1945 đến năm 1975) có thể nói đại chúng hóa và cách mạng hóa là xu hƣớng vận động cơ bản của nền văn học cách mạng trong hoàn cảnh chiến tranh. Còn từ sau năm 1975, nhất là từ giữa những năm 80 trở đi, dân chủ hóa là xu thế lớn của xã hội và trong đời sống tinh thần của con ngƣời, cũng đã trở thành xu hƣớng vận động bao trùm của nền văn học”[34]. Một đặc điểm riêng của văn học Việt Nam từ năm 1945 - 1975, phát triển trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của ba mƣơi năm chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Đây là ba mƣơi năm văn học chủ yếu phục vụ kháng chiến: kháng chiến chống thực dân Pháp từ năm 1945 - 1954 và kháng chiến chống đế quốc Mỹ từ năm 1955 đến năm 1975.
Từ giữa năm 1975, sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc, cả nƣớc độc lập và thống nhất dƣới sự lãnh đạo của Đảng bƣớc vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Chúng ta có nhiều thuận lợi để xây dựng và phát triển đất nƣớc. Thế nhƣng khó khăn là hậu quả chiến tranh để lại là quá nặng nề, để hồi phục và phát triển kinh tế đất nƣớc cần phải có những kế sách lâu dài, những điều chỉnh hợp lý. Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng năm 1986 đã đánh giá đúng mức những thành tựu đạt đƣợc trong 20 năm xây dựng xã hội chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời nhìn thẳng vào sự thật, đi sâu phân tích những tồn tại và nghiêm khắc tự phê bình.
Đại hội đã chỉ rõ: Đảng phải đổi mới sự lãnh đạo và chỉ đạo một cách mạnh mẽ, phải đổi mới tƣ duy, trƣớc hết là tƣ duy kinh tế. Chính đƣờng lối đổi mới này đã mang đến cho cách mạng nƣớc ta nguồn sức mạnh mới để tiến lên theo 10 Phùng Thu Phƣơng Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy Mai định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Trong đó sự hình thành của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trƣờng dƣới sự quản lý của Nhà nƣớc. Nhiều mặt của đời sống xã hội đã thay đổi, trong đó có đời sống nghệ thuật.
Sự đổi mới trong văn học đầu tiên phải nói tới là sự thay đổi về tƣ duy nghệ thuật và ý thức cầm bút của nghệ sĩ. Tƣ tƣởng đổi mới do Đại hội Đảng lần thứ VI khởi xƣớng và tinh thần dân chủ của thời đại mới cho phép nhà văn có quyền tiếp cận và tái hiện đời sống trong tính đa dạng và sinh động của nó. Không còn chuyện phân biệt đề tài ƣu tiên hay đề tài không ƣu tiên, đề tài chính hay đề tài phụ. Công cuộc đổi mới sau năm 1986 với chủ trƣơng “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật” đã mở ra định hƣớng rõ ràng không khuôn sáo, gò ép, ngƣời viết đƣợc tự do trong sáng tạo nghệ thuật.
Về đề tài, nổi trội nhất, có sức hấp dẫn nhất, không viết về những điều gì quá xa vời, to tát, các nhà văn hƣớng sự quan tâm tới cuộc sống đời thƣờng với các mối quan hệ phức tạp. Góc độ đời tƣ quy chiếu trong đạo đức, gia đình, công việc, tình yêu, nỗi đau khổ. luôn đƣợc thể hiện trên trang viết của các nhà văn. Về nhân vật trung tâm, nhà văn có thể miêu tả cả những mặt trái của đời sống, những mặt khuất kín của con ngƣời vì “tất cả những gì thuộc về con ngƣời đều không xa lạ đối với tôi” (Marx).
Chƣa bao giờ mối liên hệ giữa tác giả - tác phẩm - ngƣời đọc lại trở nên gần gũi và nhuần nhụy đến thế. Nhà văn không phải là ngƣời răn dạy, giáo huấn về đạo đức mà thực hiện cuộc đối thoại với ngƣời đọc thông qua các văn bản nghệ thuật của mình. Đó phải là những văn bản nghệ thuật đa nghĩa, giàu sức gợi và giàu tính nhân văn. Điều đó chứng tỏ tƣ duy đối thoại đã thấm sâu vào đời sống văn học.
Về hiǹ h thƣ́c nghê ̣ thuâ ̣t , nhiề u thủ pháp nghệ thuật xuất hiê ̣n , xuất phát từ tinh thần dân chủ và ý thức cá tính hóa, nhà văn có cách ứng xử ngôn ngữ tự do hơn với tinh thần coi trọng sự sáng tạo nghệ thuật. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Điệp cho rằng: Chƣa bao giờ văn học Việt Nam lại phong phú nhƣ thế về cách thức biểu hiện và giọng điệu nghệ thuật. Hiện nay chủ yếu có hai hƣớng đổi mới: đổi mới trên nền truyền thống và đổi mới theo kiểu hiện đại phƣơng Tây. 11 Phùng Thu Phƣơng Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy Mai Cũng cần nói thêm rằng, gần đây xuất hiện cụm từ: văn học trẻ để chỉ thế hệ ngƣời viết thuộc thế hệ 8x.
Đây là một tập hợp những cây bút có sức trẻ, có ý thức tự tạo cho mình những khoảng riêng trong cách viết, vì vậy, hƣớng đến mọi đối tƣợng ngƣời đọc không phải là mục đích của họ. Bắt gặp việc sử dụng ngôn ngữ khá hiện đại, thậm chí là rất “cute” rất “teen” để trình bày những vấn đề họ quan tâm. Có nhiều ý kiến trái triều về sáng tác của thế hệ 8x, tuy nhiên, góc độ nào đấy chứng tỏ nền văn học của chúng ta vẫn đang vận động với những thể nghiệm mới, những nhân tố mới đang hình thành và phát triển. Cũng nhƣ vậy, trong dòng chảy của văn học đƣơng đại cần phải quen với một khái niệm mới: văn học mạng.
Hiện nay có hai hƣớng gần nhƣ ngƣợc nhau: thứ nhất, tập hợp các bài viết, sáng tác trên mạng rồi xuất bản (in); thứ hai, tung những tác phẩm đã in (giấy) lên mạng. Công bằng mà nói, không ai có thể phủ nhận tính nhanh, nhậy của văn học mạng nhƣng xét về chất lƣợng thì còn rất nhiều điều phải lên tiếng, nếu tìm trong văn học mạng những tác phẩm đạt chất lƣợng nghệ thuật cao thì rất khó. Nói nhƣ vật để thấy, nền văn học đƣơng đại của chúng ta luôn vận động và biến đổi không ngừng. Nhà văn hơn ai hết phải tự đổi mới mình thì mới bắt nhịp đƣợc với hơi thở vội vàng, gấp gáp của cuộc sống.
Đội ngũ các cây bút truyê ̣n ngắ n nữ thời kỳ đổ i mới: Cũng cần nói xa hơn một chút nếu nhƣ trên văn đàn Viê ̣t Nam nhƣ̃ng năm đầ u thế kỷ XX chỉ có mô ̣t số ít gƣơng mă ̣t nƣ̃ xuấ t hiê ̣n , hay nói một cách khác thì giới văn sĩ nữ vẫn vắ ng bóng trên văn đàn. Giai đoa ̣n 1930- 1945, lĩnh vực thơ có đô i ba ngƣời (Anh Thơ , Mô ̣ng Tuyế t, Vân Đài , Hằ ng Phƣơng) còn riêng lĩnh vực truyện ngắn gần nhƣ không có tên tuổi nổi bật. Giai đoa ̣n 1945-1975, xuấ t hiê ̣n một số tác giả nữ nhƣ : Lê Minh , Vũ Thị Thƣờng, Bích Thuận, Thanh Hƣơng, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Nguyễn Thi ̣Nhƣ Trang, Dƣơng Thị Xuân Quý , Lê Minh Khuê… Sau năm 1975 đặc biệt là thời kỳ đổi mới, trong lĩnh vực truyê ̣n ngắ n có hiện tƣợng“âm thi ̣nh dương suy ” (75% ngƣời viế t truyê ̣n ngắ n l à nữ, theo thố ng kê của tác giả Bùi Việt Thắng ) với những tên tuổi nhƣ: Phạm Thị Hoài, Y Ban, Võ Thị Hảo , Võ Thị Xuân Hà , Nguyễn Thi ̣Ấm , Dạ Ngân , Trầ n Thùy Mai , Nguyễn Thi ̣T hu Huê ̣, Phan Thi Va ̣ ̀ ng Anh , Đỗ Bích Thúy, Trầ m Nguyên Ý Anh, Nguyễn Thi ̣Diê ̣p Mai , Đỗ 12 Phùng Thu Phƣơng Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy Mai Hoàng Diệu , Nguyễn Ngo ̣c Tƣ , Đỗ Bích Thúy…[56,200]. Có ý kiến cho rằng: “Văn học đƣơng đại Việt Nam mang gƣơng mặt nữ” quả không phải không có căn cứ.
Bêsơ đã nói “nền văn học mới bao giờ cũng ra đời những con ngƣời mới”, mỗi giai đoạn văn học đều có những nhân vật văn học đặc trƣng. Xét riêng các tác giả nữ thời kỳ đổi mới, họ đặc biệt quan tâm những vấn đề thuộc về giới mình. Không theo hƣớng phê phán hay ngợi ca từ cái nhìn đạo đức, sử dụng nhân vật nữ để chuyển tải một quan niệm, tƣ tƣởng nhƣ trƣớc đây, trong văn xuôi thời kỳ đổi mới, việc xem phụ nữ nhƣ một khách thể thẩm mỹ độc lập, nhƣ một thế giới riêng đầy bí ẩn và hấp dẫn cần đƣợc khám phá và lý giải nhƣ đã trở thành một “trào lƣu”. Trong bài “Chủ đề phụ nữ từ văn học dân gian đến văn học hiện đại Việt Nam (Tạp chí Văn hoá Dân gian số 1/2006) tác giả Trần Ngọc Dung nhấn mạnh nét mới trong sáng tác về ngƣời phụ nữ đó là “ sự bí ẩn trong thế giới nội tâm của ngƣời phụ nữ là một đề tài luôn hấp dẫn…”.
Với những trải nghiệm trong nghề viết, trong cuộc đời, những cây bút nữ thƣờng đƣa ra những kinh nghiệm, triết lý về cuộc đời, về gia đình, hôn nhân, hạnh phúc, tình yêu và cả những khổ đau, bất hạnh. Bên cạnh những tác giả truyện ngắn gây “sốc” với những đề tài nóng bỏng, cách viết mới và lạ, tạo những ý kiến khen chê trái ngƣợc, còn có một bộ phận tác giả nữ ít tạo ra những sóng gió trong dƣ luận. Trong vƣờn hoa văn học nở rộ với rất nhiều loài hoa mang hƣơng sắc ấy, nổi bật lên những cây bút để lại dấu ấn đậm nét trong lòng ngƣời đọc. Trần Thùy Mai với những tập truyện ngắn đặc sắc của mình cũng là một gƣơng mặt tiêu biểu trong số đó.