CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lược sử vấn đề nghiên cứu Ở Việt Nam, ngành Xã hội học ra đời khá muộn, nhưng dưới góc độ khác nhau của khoa học xã hội đã có nhiều công trình nghiên cứu về gia đình. Ngay từ thời phong kiến, các vấn đề gia phong, gia giáo trong gia đình đã được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Tuy nhiên, những nghiên cứu mang tính thực nghiệm, khảo sát thực tế về gia đình thì phải đợi tới khi ngành Xã hội học ở Việt Nam hình thành như một khoa học độc lập. Những chủ đề thường được quan tâm trong thời kỳ đầu là vị trí của gia đình trong cơ cấu xã hội Việt Nam, các loại hình gia đình Việt Nam trong lịch sử, những đặc điểm của thiết chế gia đình Việt Nam và mối quan hệ với những thiết chế khác trong xã hội. Nghiên cứu những chủ đề này, các tác giả chủ yếu dựa trên phương pháp tiếp cận lịch sử. Chẳng hạn PGS.
Trần Đình Hượu đã nghiên cứu kĩ di sản của Nho giáo và những ảnh hưởng của nó đến gia đình Việt Nam. Giáo sư Vũ Khiêu và nhóm chuyên gia nghiên cứu về Nho giáo đã tổ chức tổng hợp, chọn lọc, dịch thuật và biên soạn các tài liệu liên quan đến quan điểm các nhà kinh điển của nho giáo về gia đình. Cuốn sách “Nho giáo và gia đình” [Vũ Kiêu, Lê Thị Quý, Đặng Nhứ: 1995] của nhóm tác giả đã là một tài liệu khoa học có giá trị tham khảo tốt đối với việc tìm hiều về gia đình truyền thống. Cuốn sách đã xếp đặt, phân loại các quan điểm chung về đạo đức, chuẩn mực, giá trị, văn hoá nho giáo xung quanh các mối quan hệ gia đình, quan hệ cha con, anh em, vợ chồng.
Trong số nghiên cứu về gia đình truyền thống, có thể kể đến một loạt những nghiên cứu của các học giả Phan Kế Bính, Toan Ánh, Nhất Thanh, Phạm Côn Sơn, Vũ Ngọc Khánh.liên quan đến những vấn đề văn hoá gia đình, gia đình với các phong tục tập quán của người Việt, văn hóa trong quan 14 Luanan editing ver2c LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ giữa các thành viên với nhau. Học giả Phạm Côn Sơn biên soạn một số chuyên khảo xung quanh những vấn đề gia đình truyền thống, những vấn đề về gia giáo, gia phong, chẳng hạn như “Đạo nghĩa trong gia đình” (Nhà xuất bản Đồng Nai 1999), “Nền nếp gia phong” (Nhà xuất bản Đồng Tháp, 1996). ở đó là những quy định cho mỗi cá nhân, thành viên tuân theo những quy định, nề nếp, lề thói đã đề ra. Trong mảng nghiên cứu gia đình Việt Nam hiện đại, chúng ta thấy xuất hiện nhiều công trình đáng chú ý, liên quan đến các đơn vị nghiên cứu chuyên nghiệp về gia đình như Khoa Xã hội học - trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện xã hội học, Viện nghiên cứu gia đình và giới, Trung tâm nghiên cứu giới và phát triển, Viện nghiên cứu dân số, gia đình và trẻ em.
Một loạt những công trình nghiên cứu và điều tra xã hội học công phu về gia đình đã được công bố. Những năm 90 đánh dấu một bước phát triển mạnh mẽ nhiều công trình nghiên cứu xã hội học về gia đình. Hai cuốn sách “Những nghiên cứu về gia đình Việt Nam” do Tương Lai chủ biên, tập I, xuất bản năm 1991, tập II, xuất bản năm 1996. Các tác giả đã đề cập nhiều đến các chức năng của gia đình, trong nội dung quan hệ gia đình nằm dàn trải và xuyên suốt toàn bộ việc thực hiện cỏc chức năng của gia đình.
Từ năm 1992-1993, đề tài KX 07-09 “Vai trò của gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam” có những nội dung chính sau: + Nghiên cứu những vấn đề về lý luận xã hội hoá con người, về chức năng xã hội hoá của gia đình trong lịch sử và thời kỳ hiện đại. + Phân tích vai trò của gia đình Việt Nam trong việc tổ chức đời sống con người, nuôi dưỡng, đào tạo lớp trẻ hoàn thiện nhân cách của con người trưởng thành. 15 Luanan editing ver2c LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com + Trách nhiệm và những hạn chế của giáo dục gia đình trong tình hình hiện nay; những điều kiện, biện pháp, chính sách cần thiết nhằm giúp gia đình làm tròn chức năng của nó. Những nội dung của đề tài phần nào phác thảo và vạch ra được những nét cơ bản trong quan hệ gia đình, làm sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ công trình nghiên cứu của tác giả.
Từ những kết quả điều tra xã hội học, PGS. Vũ Tuấn Huy đã biên soạn và xuất bản cuốn sách: “Xu hướng gia đình Việt Nam ngày nay” (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2004). Trong sách PGS.Vũ Tuấn Huy đã phân tích thực trạng của gia đình Việt Nam ngày nay, đồng thời dự báo xu hướng biến đổi của gia đình, trong đó tác giả nhấn mạnh tới sự mở rộng của mô hình gia đình hạt nhân và thu hẹp phạm vi các gia đình mở rộng trong thời gian tới, biến đổi quan hệ gia đình, gợi ra những hướng phân tích về thực trạng chất lượng quan hệ gia đình. Nhóm tác giả cũng đề xuất những giải pháp nhằm củng cố vị trí và vai trò của gia đình trong sự phát triển của xã hội, và biện pháp nâng cao chất lượng quan hệ gia đình.
Nhóm tác giả do Mai Quỳnh Nam chủ biên đã xuất bản cuốn sách “Gia đình trong tấm gương xã hội học” (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 2002), tập hợp nhiều bài viết xung quanh mảng nghiên cứu xã hội học gia đình như cơ cấu gia đình hiện nay, việc thực hiện các chức năng kinh tế, chức năng sinh sản của gia đình, văn hoá gia đình, sự biến đổi các quan hệ gia đình.Đây là một cuốn sách khá toàn diện những nghiên cứu gia đình. Trong cuốn “Xu hướng gia đình ngày nay (Một vài đặc điểm từ nghiên cứu thực nghiệm tại Hải Dương)” (Nhà xuất bản Khoa học xã hội, năm 2004), tác giả Vũ Mạnh Lợi đã phân tích về mối quan hệ giữa vợ và chồng trong gia đình thông qua sự phân công lao động và xu hướng của mô hình phân công lao động lao động này. Từ kết quả nghiên cứu của tác giả đã cho thấy, truyền 16 Luanan editing ver2c LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống những hoạt động trong gia đình có sự phân công theo giới. Các hoạt động trong gia đình như “giữ tiền”, “rửa bát”, “giặt giũ”, “chăm sóc con nhỏ” thường do người vợ đảm nhận.
Trong những quan hệ xã hội với bên ngoài gia đình như “tiếp khách”, “ đại diện cho gia đình tham gia vào các hoạt động cộng đồng” thường do người chồng thực hiện. Tương ứng với sự phân công vai trò đó là sự phân công về quyền của người vợ và người chồng trong việc quyết định. Như vậy quan hệ giữa vợ và chồng trong gia đình không chỉ thể hiện trong việc thực hiện các vai trò mà còn biểu hiện ở quyền của người vợ và người chồng trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau. Một nghiên cứu khác về gia đình của PGS.
Vũ Mạnh Lợi: “Quan niệm về gia đình của người Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp tại Yên Bái, Tiền Giang, Thừa Thiên Huế” chỉ ra rằng, một bộ phận lớn nông dân đổ ra thành thị đã làm mối nối kết cộng đồng trong xã hội nông thôn trở nên lỏng lẻo, mối quan hệ giữa người với người ở nông thôn bắt đầu rã đám. Họ sống theo kiểu "nhà nào biết nhà ấy", không chịu bất kỳ một sức ép nào để điều chỉnh hành vi, lối sống có chuẩn mực của mình, dẫn tới tình trạng an ninh xã hội khó kiểm soát. Tác giả đã đề xuất, cần nâng cao vai trò của các loại hình hợp tác xã và rất cần một cơ chế, chính sách lôi cuốn các tổ chức xã hội tham gia vào cộng đồng làng xã, để dân tự lo liệu. Cần có cách nhìn mới về quản lý con người, theo một cách năng động hơn.
Trong xu hướng nghiên cứu về xã hội học gia đình, chúng ta thấy còn có cuốn sách “Gia đình Việt Nam- quan hệ, quyền lực và xu hướng biến đổi” (NXB Đại học quốc gia Hà Nội-2006) của nhóm tác giả khoa Xã hội học trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn do PGS.Vũ Hào Quang chủ biên. Đây cũng là một công trình được biên soạn khá công phu, đề cập tới hiện trạng gia đình Việt nam một cách tương đối toàn diện và đa dạng, các số 17 Luanan editing ver2c LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com liệu điều tra xã hội học có nhiều phát hiện tốt. Là nền tảng để phân tích thực trạng quan hệ gia đình và nâng cao chât lượng quan hệ gia đình hiện nay. Những nghiên cứu về gia đình, và các mối quan hệ trong gia đình, cũng phải đề cập tới công trình của GS.TS Đặng Cảnh Khanh và PGS.
Lê Thị Quý, cuốn “Gia đình học” (NXB Thông tin lý luận, 2007). Cuốn sách với gần 700 trang đã cập nhật nhiều thông tin lý thuyết mới về nghiên cứu gia đình trên thế giới, tác giả của “Gia đình học” đã trình bày tương đối rõ những quan điểm chung nhất về “Gia đình học”. Cụ thể hơn tác giả đã đi vào phân tích một cách sâu sắc và toàn diện về các khía cạnh của gia đình, với những dẫn chứng sinh động và số liệu thực tế chứng minh cho thực trạng các mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình hiện nay như thế nào (quan hệ ông bà-cháu, quan hệ bố mẹ-con cái, quan hệ anh chị em, quan hệ mẹ chồng nàng dâu.), từ đó đưa những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng các quan hệ trong gia đình và phát triển gia đinh trong thời kỳ hiện nay. Tiếp cận gia đình dưới góc độ các sai lệch chuẩn mực và giá trị, hai tác giả Lê Thị Quý và Đặng Vũ Cảnh Linh đã xuất bản cuốn sách khá công phu có tiêu đề: “Bạo lực gia đình-một sự sai lệch giá trị” (NXB Khoa học xã hội, 2007).
Cuốn sách đã đưa ra những cảnh báo về thực trạng của hiện tượng bạo lực gia đình trong nền kinh tế thị trường hiện nay, đồng thời tổng kết những nghiên cứu thực tiễn, những mô hình quản lý, truyền thông, ngăn chặn bạo lực gia đình mà các tác giả đã thực hiện. Cuốn sách chỉ ra những biểu hiện sai lệch trong quan hệ vợ chồng, xã hội cần lên tiếng nhằm ngăn chặn hiện tượng này nếu không sẽ ảnh hưởng đến các mối quan hệ khác trong gia đình, suy giảm chức năng gia đình.