Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 3: Sự tham gia của phụ nữ trong hoạt động phát triển kinh tế hộ gia đình Chương 4: Các yếu tố tác động đến vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia đình 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về vai trò của phụ nữ đối với phát triển kinh tế hộ gia đình Các nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam, chính sách đổi mới và mở cửa từ năm 1986 đã mang lại nhiều thay đổi về kinh tế và những thay đổi trong quan hệ giới và gia đình. Sự đa dạng hóa, công nghiệp hóa và tư nhân hóa nền kinh tế đã tạo điều kiện cho các cá nhân phát triển, đặc biệt là tạo ra các cơ hội để phụ nữ tham gia các hoạt động phát triển kinh tế. Tuy nhiên, vị trí kinh tế của phụ nữ thay đổi một cách tích cực không có nghĩa là những trách nhiệm trong gia đình của họ được giảm nhẹ.
Nhiều nghiên cứu về quan hệ gia đình theo giới và phân công lao động đã khẳng định rằng so với nam giới, phụ nữ vẫn tiếp tục đảm nhiệm nhiều hơn các công việc trong gia đình, đặc biệt là những công việc tái sản xuất như chăm sóc gia đình và các công việc nhà, nhất là khi những dịch vụ tương tự do nhà nước cung cấp đã bị cắt giảm và thương mại hóa và tư nhân hóa như là hệ quả của chính sách đổi mới. Trần Thị Vân Anh (1996), Long và cộng sự (2002). Nghiên cứu về sự đóng góp của phụ nữ trong hoạt động kinh tế của gia đình được nhiều tác giả quan tâm với các góc độ tiếp cận khác nhau. Nhiều tác giả cho rằng việc chú trọng đến mỗi gia đình như là một đơn vị kinh tế độc lập, như trọng tâm của công cuộc đổi mới, đã vô hình chung củng cố thêm niềm tin và thực hành của Nho giáo về vị trí thích hợp của nam và nữ trong xã hội.
Khuất Thu Hồng (1998), Trần Thị Vân Anh (2000). Là trong số những nhà nghiên cứu thể hiện mối quan tâm đặc biệt với mối quan hệ gia đình và sự phân công lao động đi kèm theo đó, một số người đã lưu ý rằng so với nam giới, phụ nữ vẫn phải gánh vác nhiều trách nhiệm hơn trong gia đình. Điều này đặc biệt đúng đối với những nhiệm vụ truyền thống như chăm sóc con cái và làm nội trợ, khi nhiều dịch vụ của nhà nước đã bị cắt giảm, được thương mại hoá hay tư nhân hoá Trần Thị Vân Anh (1996), Long và cộng sự (2002). 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hơn nữa, không nhất thiết lúc nào sự tham gia vào các hoạt động kinh tế tăng lên có nghĩa là quyền ra quyết định của phụ nữ cũng tăng lên so với nam giới.
Các nghiên cứu đã cho thấy rằng mặc dù phụ nữ chịu trách nhiệm chính đối với các quyết định liên quan đến quản lý gia đình, nhưng họ vẫn phải hỏi ý kiến người chồng trước khi có bất kỳ chi tiêu tài chính nào. Điều này khẳng định một thực tế rằng quyền quyết định các công việc chính trong gia đình vẫn luôn thuộc về người đàn ông. Ở Việt Nam tiêu biểu cho các đề tài công trình này phải kể đến các tác giả như Trần Thị Vân Anh (1996), Đỗ Thị Bình và cộng sự (2004). Những kết quả nghiên cứu của các đề tài, công trình khoa học này có ý nghĩa rất lớn, là những tài liệu tham khảo có giá trị để triển khai nghiên cứu về vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ gia đình.
Tuy nhiên, do bị quy định bởi mục tiêu nghiên cứu và phương pháp tiếp cận, các kết quả nghiên cứu đó mới thể hiện được chủ yếu trên các bình diện: vai trò của phụ nữ đối với việc phát triển kinh tế gia đình; vai trò của gia đình đối với việc hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam; thực trạng gia đình Việt Nam trên các mặt cơ cấu, quy mô và các mối quan hệ bên trong của gia đình; thực trạng và tính quy luật của quá trình chuyển đổi các chức năng gia đình từ truyền thống sang hiện đại… trong đó, quan hệ giới được các tác giả đặc biệt quan tâm. Ví dụ, vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế- xã hội đã được đề cập trong nghiên cứu: “Phụ nữ, giới và phát triển” (1996), của tác giả Trần Thị Vân Anh. Đây không chỉ là một công trình nghiên cứu mang đậm tính lý luận, mà còn là một công trình có tính thực tiễn về vai trò của phụ nữ trong phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ đổi mới. Vai trò của phụ nữ cũng được xem xét từ góc độ xã hội học trong cuốn “Xã hội học về giới và phát triển”(2000), của Lê Ngọc Hùng và Nguyễn Thị Mỹ Lộc và “Xã hội học về giới” (2008) của Hoàng Bá Thịnh.
Vai trò người phụ nữ nông thôn được xem là đối tượng của khá nhiều nghiên cứu có thể kể đến như Nguyễn Thị Kim Hoa (1995, 2000), Hoàng Bá Thịnh (2002), Nguyễn Linh Khiếu (2001). Trong nghiên cứu về “Vai trò của người phụ nữ nông thôn trong gia đình” (1995) tác giả Nguyễn Thị Kim Hoa 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã phân tích vai trò của người phụ nữ nông thôn trong hoạt động kinh tế, cụ thể đó là kinh tế hộ gia đình. Kết quả từ nghiên cứu cho thấy phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong các hoạt động kinh tế của gia đình thông qua các công việc sản xuất nông nghiệp hoặc các công việc làm thêm trong thời gian nông nhàn, tuy vậy, vì đảm nhiệm vai trò chăm sóc gia đình nên phụ nữ nông thôn cũng gặp nhiều khó khăn, thiếu thời gian nghỉ ngơi, giải trí. Mặt khác, trong phân tích “Vị thế và vai trò xã hội của phụ nữ nông thôn trong gia đình” tác giả Nguyễn Thị Kim Hoa (1995) cũng rút ra các yếu tố tác động đến vị thế, vai trò của người phụ nữ nông thôn trong kinh tế hộ gia đình.
Phụ nữ nông thôn có vai trò cao trong hoạt động lao động sản xuất ở các lĩnh vực nông nghiệp, tham gia làm các nghề phụ trong thời gian nông nhàn, tham gia vay vốn sản xuất, tuy nhiên phụ nữ lại ít có quyền quyết định trong vấn đề sử dụng vốn để mở rộng sản xuất. Mặc dù phụ nữ vẫn đóng vai trò chính trong các việc nhà, tuy nhiên trong chi tiêu, “vai trò tay hòm chìa khóa của phụ nữ không đổi, còn cơ hội và quyền sử dụng vốn vay để sản xuất vẫn tuột khỏi tay họ” [20, tr. Bám sát lý thuyết về vai trò giới, tác giả Hoàng Bá Thịnh (2002) đã phân tích vai trò của người phụ nữ nông thôn trong bối cảnh công nghiệp hóa nông thôn, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của người phụ nữ đối với chuyển dịch ngành nghề, đào tạo nguồn nhân lực và đào tạo chuyên môn kỹ thuật. Tác giả cũng đã tiếp cận các quan điểm về lý thuyết phát triển, khẳng định vai trò của phụ nữ trong sự phát triển nhất là trong sản xuất và trong chuyển dịch cơ cấu ngành nghề ở nông thôn.
Nghiên cứu “Vai trò của phụ nữ nông thôn trong phát triển kinh tế hộ gia đình” lại tập trung phân tích vai trò chính của người phụ nữ trong sản xuất nông nghiệp, đảm bảo lương thực, thực phẩm và mặt khác đem lại nguồn thu và tích lũy cho gia đình. Cùng với sản xuất, người phụ nữ nông thôn còn mở rộng vai trò của mình trong hoạt động buôn bán, dịch vụ, làm nghề thủ công và công việc nội trợ. Các kết quả nghiên cứu đã khẳng định vai trò quan trọng của người phụ nữ trong phát triển kinh tế hộ và nhận thấy đây là xu thế hoàn toàn phù hợp trong điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay. 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quá trình đổi mới ở nông thôn Việt Nam bên cạnh việc tạo ra những cơ hội sản xuất và kinh doanh mới đồng thời cũng đặt ra những trở ngại lớn đối với phụ nữ.
Một mặt họ có điều kiện sản xuất và kinh doanh năng động hơn ở kinh tế hộ và trên thị trường. Nhưng mặt khác, gánh nặng chăm sóc gia đình vốn được chia sẻ bởi cộng đồng trước kia thông qua nhà trẻ, mẫu giáo và các quỹ của hợp tác xã càng đặt nặng lên vai phụ nữ được tác giả Lê Ngọc Văn (1997) đề cập đến. Tác giả Nguyễn Linh Khiếu (2003) cho rằng mặc dù vai trò của họ rất lớn trong đời sống kinh tế của gia đình, nhưng về cơ bản công việc nội trợ gia đình vẫn do những người phụ nữ đảm nhiệm. Không có sự thay đổi đáng kể trong phân công lao động giữa người vợ và người chồng trong các hoạt động nội trợ như nấu cơm, rửa bát, dọn nhà và giặt giũ.
Người vợ vẫn là người làm chính trong các hoạt động này Vũ Tuấn Huy (2004). Trách nhiệm chăm sóc trẻ em và công việc nội trợ được coi là một thứ “thuế” đối với thời gian của phụ nữ và có tác động đến thời gian và cơ hội của phụ nữ và trẻ em gái trong các hoạt động khác như học tập, nâng cao kỹ năng, nắm bắt thông tin, tham gia quản lý. Nhưng ngược lại sự đóng góp của phụ nữ vào phát triển kinh tế hộ gia đình chưa được nhiều mà phải làm nhiều những công việc nội trợ đó là nhận định của tác giả Trần Thị Vân Anh (2000). Sự phân công lao động này có thể dẫn đến hệ quả là hoạt động của người phụ nữ chủ yếu bị giới hạn trong phạm vi gia đình và những hoạt động này không được gọi là hoạt động có thu nhập kinh tế về cho gia đình.
Họ bị gắn chặt với công việc nội trợ, trong khi đó nam giới tham gia vào các hoạt động kinh tế xã hội, có cơ hội để thăng tiến trong nghề nghiệp và thu nhập cao Lê Ngọc Văn (2002). Ở xã hội nào cũng vậy, công việc nhà đóng một vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân và cộng đồng. Các công việc nhà bao gồm các hoạt động cung cấp, chế biến thức ăn, nấu nướng, giặt giũ, lau dọn trang hoàng nhà cửa và chăm sóc các thành viên trong gia đình,. mà chủ yếu do phụ nữ thực hiện.
Không ai có thể phủ nhận được tính đa dạng, và phức tạp cũng như nặng nhọc của công việc nội trợ.