Lối Nói Khoa Trương Trong Tiếng Hán: Nghiên Cứu So Sánh Với Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích lối nói khoa trương trong tiếng Hán và mối liên hệ với tiếng Việt, khám phá ngôn ngữ và văn hóa nước ngoài.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Kiên
• Người hướng dẫn: GS,TS. Hoàng Trọng Phiến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Lối Nói Khoa Trương Trong Tiếng Hán (Có Liên Hệ Với Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về khoa trương
• 1.2. Khái niệm về “Lối nói khoa trương”
• 1.2.1. Một số quan niệm về khoa trương
• 1.2.1.1. Quan điểm của các nhà Hán học về khoa trương
• 1.2.1.2. Quan điểm của các nhà Việt ngữ về khoa trương
• 1.2.1.3. Quan điểm của người viết luận án về khoa trương
• 1.3. Lối nói khoa trương dưới ánh sáng của lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ
• 1.3.1. Lối nói khoa trương nhìn từ quan hệ liên nhân
• 1.3.2. Lối nói khoa trương nhìn từ chức năng tác động của lời (lực ngôn trung)
• 1.3.3. Lối nói khoa trương nhìn từ và phép lịch sự
• 1.3.3.1. Lí thuyết lịch sự trong ngôn ngữ học
• 1.3.3.2. Khoa trương và phép lịch sự
• 1.3.4. Khoa trương và nguyên tắc hợp tác hội thoại
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC TIÊU CHÍ NHẬN DIỆN VÀ CÁCH PHÂN LOẠI KHOA TRƯƠNG
• 2.1. Phân biệt thuật ngữ khoa trương với các hiện tượng tương tự
• 2.2. Ranh giới giữa lời nói khoa trương và không khoa trương
• 2.3. Tiêu chí nhận diện khoa trương
• 2.4. Độ của khoa trương
• 2.5. Khoa trương và trí tưởng tượng
• 2.6. Nhân tố văn hóa trong lối nói khoa trương
• 2.7. Yếu tố tục trong lối nói khoa trương
• 2.8. Cách phân loại lối khoa trương
• 2.8.1. Phân loại lối nói khoa trương trong tiếng Hán
• 2.8.1.1. Phân loại khoa trương theo ý nghĩa
• 2.8.1.2. Phân loại khoa trương theo hình thức
• 2.8.1.3. Phân loại khoa trương theo mức độ
• 2.8.2. Phân loại lối nói khoa trương trong tiếng Việt
• 2.8.2.1. Phân loại khoa trương theo ý nghĩa
• 2.8.2.2. Phân loại khoa trương theo hình thức
• 2.8.2.3. Phân loại khoa trương theo mức độ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA - NGỮ PHÁP CỦA LỐI NÓI KHOA TRƯƠNG
• 3.1. Điều kiện tạo nên lối nói khoa trương
• 3.2. Các yếu tố tạo nên lối nói khoa trương
• 3.3. Ba yếu tố ngữ nghĩa cơ bản
• 3.4. Cơ sở ngữ nghĩa của khoa trương
• 3.5. Điểm khoa trương
• 3.6. Khoa trương ở cấp độ từ
• 3.6.1. Sử dụng tính từ biểu thị khoa trương
• 3.6.1.1. Tính từ biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.6.1.2. Liên hệ với “bẩn”, “ngứa” và tính từ biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.6.2. Sử dụng số từ biểu thị khoa trương
• 3.6.3. Sử dụng động từ biểu thị khoa trương
• 3.6.3.1. Động từ biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.6.3.2. Động từ biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.6.4. Sử dụng lượng từ biểu thị khoa trương
• 3.6.4.1. Lượng từ biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.6.4.2. Đơn vị từ biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.6.5. Sử dụng đại từ biểu thị khoa trương
• 3.6.5.1. Đại từ biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.6.5.2. Đại từ biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.6.6. Sử dụng thành ngữ khoa trương
• 3.6.6.1. Thành ngữ khoa trương trong tiếng Hán
• 3.6.6.2. Thành ngữ khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7. Khoa trương ở cấp độ câu
• 3.7.1. Câu dùng bổ ngữ trình độ để biểu thị khoa trương
• 3.7.2. Sử dụng câu phức điều kiện (条件复句) biểu thị khoa trương
• 3.7.2.1. Câu phức điều kiện biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.7.2.2. Câu phức điều kiện biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7.3. Câu phức giả thiết biểu thị khoa trương
• 3.7.3.1. Câu phức giả thiết biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.7.3.2. Câu phức giả thiết biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7.4. Sử dụng so sánh tu từ biểu thị khoa trương
• 3.7.4.1. So sánh tu từ biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.7.4.2. So sánh tu từ biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7.5. Sử dụng nhân cách hóa, vật cách hóa biểu thị khoa trương
• 3.7.5.1. Nhân cách hóa, vật cách hóa biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.7.5.2. Nhân cách hóa, vật cách hóa biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7.6. Sử dụng hoán dụ biểu thị khoa trương
• 3.7.6.1. Hoán dụ biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.7.6.2. Hoán dụ biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7.7. Sử dụng cường điệu biểu thị khoa trương (连…也/都)
• 3.7.7.1. Cường điệu biểu thị khoa trương trong tiếng Hán
• 3.7.7.2. Cấu trúc nhấn mạnh biểu thị khoa trương trong tiếng Việt
• 3.7.8. Cách biểu đạt khoa trương thời gian
• 3.7.8.1. Cách biểu đạt khoa trương thời gian trong tiếng Hán
• 3.7.8.2. Cách biểu đạt khoa trương thời gian trong tiếng Việt
• 4. CHƯƠNG 4: KHOA TRƯƠNG TỪ BÌNH DIỆN DỤNG HỌC
• 4.1. Khoa trương và vấn đề dụng học
• 4.2. Khoa trương trong văn viết
• 4.2.1. Khoa trương trong thơ
• 4.2.1.1. Khoa trương trong thơ tiếng Hán
• 4.2.1.2. Khoa trương trong thơ ca tiếng Việt
• 4.2.2. Khoa trương trong văn xuôi
• 4.2.2.1. Khoa trương trong văn xuôi tiếng Hán
• 4.2.2.2. Khoa trương trong văn xuôi tiếng Việt
• 4.3. Sử dụng khoa trương trong giao tiếp (khẩu ngữ)
• 4.3.1. Sử dụng khoa trương để đe dọa, thách thức, cảnh cáo
• 4.3.2. Sử dụng khoa trương để nịnh hót
• 4.3.3. Sử dụng khoa trương để hứa hẹn, thề nguyền, cam kết
• 4.3.4. Sử dụng khoa trương khi chửi thề, chửi đổng
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Lối Nói Khoa Trương Hán Việt

Nghiên cứu về lối nói khoa trương trong ngôn ngữ là một lĩnh vực thú vị và đầy tiềm năng. Khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt đều có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh văn hóa và tư duy của người bản ngữ. Việc nghiên cứu so sánh hai ngôn ngữ này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về cách thức biểu đạt và tiếp nhận thông tin. Các công trình nghiên cứu trước đây đã tập trung vào nhiều khía cạnh của biện pháp tu từ khoa trương, từ định nghĩa, phân loại, đến ứng dụng trong văn học và giao tiếp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được khám phá, đặc biệt là sự tương tác giữa ngôn ngữ và văn hóa trong việc sử dụng cách diễn đạt khoa trương Hán Việt.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Đối Chiếu

Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giữa tiếng Hán và tiếng Việt là vô cùng quan trọng. Sự giao thoa văn hóa lâu đời giữa hai quốc gia đã tạo ra những ảnh hưởng nhất định lên ngôn ngữ. Việc so sánh so sánh khoa trương Hán Việt giúp làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp và giảng dạy. Theo luận án của Nguyễn Ngọc Kiên, "tiếng Việt và tiếng Hán là hai ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính nhƣng khác nhau v ề ngu ồ n g ố c. T ừ đó tăng cƣ ờ ng hi ể u bi ế t cơ s ở lí tính c ủ a các hi ệ n tƣ ợ ng ngôn ng ữ".

1.2. Vai Trò Của Phong Cách Học Trong Phân Tích Khoa Trương

Phong cách học đóng vai trò then chốt trong việc phân tích tính khoa trương trong ngôn ngữ. Nó giúp chúng ta nhận diện và đánh giá lối nói quá dựa trên ngữ cảnh sử dụng và mục đích giao tiếp. Việc hiểu rõ phong cách học giúp cho người học và người sử dụng ngôn ngữ có thể nhận diện và sử dụng hyperbole trong tiếng Hán và hyperbole trong tiếng Việt một cách hiệu quả và phù hợp.

II. Nhận Diện Và Phân Loại Lối Nói Quá Hướng Dẫn Chi Tiết

Để nhận diện lối nói khoa trương một cách chính xác, cần nắm vững các tiêu chí và cách phân loại cụ thể. Một trong những tiêu chí quan trọng là mức độ cường điệu của ngôn ngữ so với thực tế. Ngoài ra, yếu tố văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khác biệt văn hóa trong biểu đạt khoa trương. Việc phân loại cường điệu trong tiếng Hán và cường điệu trong tiếng Việt có thể dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, như ý nghĩa, hình thức và mức độ. Phân loại này giúp người học và người nghiên cứu dễ dàng tiếp cận và hiểu sâu sắc hơn về biện pháp tu từ khoa trương Hán Việt.

2.1. Tiêu Chí Nhận Biết Tính Khoa Trương Trong Giao Tiếp

Nhận biết tính khoa trương trong ngôn ngữ đòi hỏi sự tinh tế và khả năng phân tích ngữ cảnh. Các dấu hiệu nhận biết bao gồm: sự phóng đại quá mức so với thực tế, sử dụng các từ ngữ cường điệu, và mục đích nhấn mạnh hoặc gây ấn tượng. Yếu tố văn hóa và khoa trương cũng ảnh hưởng lớn đến cách người bản ngữ sử dụng và hiểu nói quá trong tiếng Hán và nói quá trong tiếng Việt.

2.2. Cách Phân Loại Khoa Trương Theo Ý Nghĩa Và Hình Thức

Phân loại khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt có thể dựa trên ý nghĩa (ví dụ: khoa trương về số lượng, chất lượng) hoặc hình thức (ví dụ: sử dụng so sánh, ẩn dụ). Cách phân loại này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động và hiệu quả biểu đạt của lối nói quá. Ngoài ra, nghiên cứu ảnh hưởng văn hóa đến khoa trương là rất quan trọng để hiểu đầy đủ về sự đa dạng trong biểu đạt khoa trương Hán Việt.

2.3. Phân loại khoa trương theo mức độ

Có thể phân chia theo cấp độ từ thấp đến cao. Mức độ thấp chỉ đơn thuần là cường điệu hoá một chút so với thực tế. Mức độ cao thì cường điệu hóa rất nhiều, thậm chí phi lý. Ví dụ, "Trên trời rơi xuống những hạt mưa to bằng hạt đậu" (豆大的雨点). Đây là một dạng khoa trương có thể nhận thấy rõ ràng.

III. Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Lối Khoa Trương Hán Việt Phân Tích

Đặc điểm ngữ nghĩa của lối nói khoa trương trong tiếng Hán và tiếng Việt thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau, từ từ vựng đến cấu trúc câu. Việc sử dụng các tính từ, động từ, số từ, và lượng từ một cách cường điệu là một trong những cách phổ biến để tạo ra tính khoa trương. Ngoài ra, việc sử dụng các thành ngữ, tục ngữ mang tính phóng đại cũng góp phần làm tăng thêm hiệu quả biểu đạt. Nghiên cứu phân tích ngữ nghĩa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức lối nói quá tác động đến nhận thức và cảm xúc của người nghe.

3.1. Vai Trò Của Từ Vựng Trong Biểu Thị Khoa Trương Hán Việt

Từ vựng đóng vai trò then chốt trong việc biểu thị khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt. Các tính từ như "vô cùng", "tuyệt vời", hoặc các động từ như "chết ngất", "kinh thiên động địa" thường được sử dụng để tăng cường mức độ cường điệu. Việc lựa chọn từ ngữ phù hợp là yếu tố quan trọng để tạo ra lối nói quá hiệu quả.

3.2. Ảnh Hưởng Của Cấu Trúc Câu Đến Mức Độ Khoa Trương

Cấu trúc câu cũng ảnh hưởng đáng kể đến mức độ khoa trương. Việc sử dụng các câu so sánh, câu phức, hoặc câu đảo ngữ có thể làm tăng thêm tính cường điệu. Ví dụ, câu "Đẹp như tiên giáng trần" sử dụng cấu trúc so sánh để nhấn mạnh vẻ đẹp phi thường. Việc phân tích ngôn ngữ học giúp ta hiểu rõ hơn cách cấu trúc câu ảnh hưởng đến hiệu quả của hyperbole trong tiếng Việt.

3.3. Sử dụng so sánh tu từ biểu thị khoa trương

Thường sử dụng các so sánh "như", "tựa như", "giống như",... để diễn tả. Ví dụ: "Nhanh như chớp giật" hay "Cao như núi Thái Sơn" (高如泰山). So sánh là một biện pháp quen thuộc giúp cho lối nói khoa trương trở nên dễ hình dung và sống động.

IV. Ứng Dụng Dụng Học Lối Nói Khoa Trương Hán Việt

Việc nghiên cứu lối nói khoa trương từ góc độ dụng học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục đích và hiệu quả giao tiếp của nó trong các tình huống cụ thể. Khoa trương trong văn viết và khoa trương trong thơ có những đặc điểm riêng biệt so với sử dụng khoa trương trong giao tiếp (khẩu ngữ). Việc phân tích các yếu tố như ngữ cảnh, quan hệ giữa người nói và người nghe, và mục đích giao tiếp là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả của lối nói quá.

4.1. Khoa Trương Trong Văn Học Thơ Ca Và Văn Xuôi

Khoa trương trong thơ ca thường được sử dụng để tạo ra những hình ảnh ấn tượng và khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ. Trong khi đó, khoa trương trong văn xuôi có thể được sử dụng để tăng tính hấp dẫn và hài hước cho câu chuyện. Các tác phẩm văn học nổi tiếng thường sử dụng biện pháp tu từ khoa trương một cách sáng tạo và hiệu quả.

4.2. Sử Dụng Khoa Trương Trong Giao Tiếp Hàng Ngày

Trong giao tiếp hàng ngày, sử dụng khoa trương có thể được sử dụng để nhấn mạnh, gây ấn tượng, hoặc thể hiện cảm xúc. Tuy nhiên, việc sử dụng lối nói quá cần phải phù hợp với ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người giao tiếp để tránh gây hiểu lầm hoặc phản cảm. Theo luận án, khoa trương được sử dụng để đe doạ, nịnh hót hoặc hứa hẹn.

4.3. Ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương và văn hóa đến cách diễn đạt khoa trương

Mỗi vùng miền có cách diễn đạt riêng. Ví dụ, người miền Nam thường sử dụng nhiều từ ngữ mang tính phóng đại và hài hước hơn so với người miền Bắc. Yếu tố văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách người bản ngữ tiếp nhận và diễn giải biện pháp tu từ khoa trương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Lối nói khoa trương trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt)" do nghiên cứu sinh Nguyễn Ngọc Kiên thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2015, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Hoàng Trọng Phiến, thuộc chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (mã số: 62 22 01 01).

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng trong bối cảnh giao lưu và hợp tác giữa Việt Nam và Trung Quốc ngày càng mở rộng, nhu cầu học tập và nghiên cứu tiếng Hán của người Việt Nam cũng như tiếng Việt của người Trung Quốc trở nên cần thiết. Tiếng Hán và tiếng Việt đều thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính nhưng khác nhau về nguồn gốc lịch sử. Trong thực tế sử dụng ngôn ngữ và giảng dạy, lối nói khoa trương là một hiện tượng tu từ xuất hiện phổ biến trong đời sống cũng như văn chương, phản ánh cách tư duy của cộng đồng bản ngữ. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án thực hiện, chưa có công trình nào tại Việt Nam hay Trung Quốc khảo sát một cách hệ thống lối nói khoa trương ở cả ba bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng, đồng thời đặt trong mối liên hệ đối chiếu giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

Mục đích nghiên cứu của luận án là giới thiệu bức tranh toàn cảnh về lối nói khoa trương trong tiếng Hán trên các phương diện biểu đạt, cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng; qua đó đóng góp vào cơ sở lí luận về biện pháp tu từ này trong ngôn ngữ học nói chung và tiếng Hán nói riêng. Đồng thời, công trình áp dụng lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ và quan hệ liên nhân để tìm hiểu lối nói khoa trương trong giao tiếp sinh hoạt và tác phẩm văn chương.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể gồm:

• (a) Hệ thống hóa một số vấn đề lí thuyết liên quan đến lối nói khoa trương: xem xét khoa trương dưới ánh sáng của lí thuyết giao tiếp, nhìn từ quan hệ liên nhân, chức năng tác động của lời (lực ngôn trung), lí thuyết lịch sự và nguyên tắc hợp tác hội thoại.
• (d) Trong những điều kiện nhất định, khảo sát việc chuyển dịch lối nói khoa trương từ tiếng Hán sang tiếng Việt thông qua một số tác phẩm văn học Trung Quốc đã được xuất bản tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu là lối nói khoa trương trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt) được khảo sát ở các cấp độ từ, cụm từ và câu. Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở các dạng diễn ngôn trong tiếng Hán, chủ yếu là tiếng Hán hiện đại, cùng các diễn ngôn tương ứng trong tiếng Việt. Tiếng Hán được xác định là ngôn ngữ đối tượng miêu tả chính, còn tiếng Việt giữ vai trò ngôn ngữ so sánh, liên hệ.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tại Trung Quốc, tác giả tổng thuật 10 công trình nghiên cứu tiêu biểu về tu từ khoa trương:

1. Từ Tùng Giang (徐松江) với luận văn thạc sĩ "Nghiên cứu tu từ khoa trương" tại Đại học Sư phạm Hoa Trung: tập trung định nghĩa, cơ sở ngữ nghĩa, phân loại và nguyên tắc vận dụng khoa trương.
2. Vương Nhất Thanh (王一清) với luận văn thạc sĩ "Khoa trương: chiến lược lịch sự trong giao tiếp hàng ngày" tại Đại học Sư phạm Thượng Hải: tiếp cận khoa trương dưới góc độ quan hệ liên nhân, hành động đe dọa thể diện và chiến lược lịch sự.
3. Long Nhan Ba (龙彦波) với luận văn thạc sĩ "Nghiên cứu thành ngữ khoa trương trong tiếng Hán" tại Đại học Sư phạm Thượng Hải: miêu tả kết cấu, ngữ nghĩa và cơ chế tri nhận của thành ngữ khoa trương.
4. Lưu Huy (刘辉) với bài báo "Nghiên cứu ngữ nghĩa của phép tu từ khoa trương trong tiếng Hán" trên tạp chí Tu từ học: phân tích các quan hệ ngữ nghĩa bề sâu, bề mặt và xác lập các kiểu nghĩa (so sánh - phán đoán, tập hợp - hư chỉ, tu từ - từ vựng).
5. Vương Sinh Long (王生龙) với bài báo "Yếu tố ngữ nghĩa và nguyên tắc vận dụng của khoa trương trong tiếng Hán" trên bán nguyệt san Văn học và Thời đại: làm rõ cơ sở ngữ nghĩa, điều kiện phát sinh và độ của khoa trương trong giao tiếp thường nhật.
6. Bố Chiếm Đình (布占廷) với bài báo "Nghiên cứu ý nghĩa thái độ của phép tu từ khoa trương" trên tạp chí Tu từ học đương đại: khảo sát thái độ chủ quan của người nói đối với hiện thực khách quan.
7. Từ Cường (徐强) tại Đại học Tô Châu: nghiên cứu đối chiếu Anh - Hán về phép lịch sự và hiệu quả tạo hứng thú trong khoa trương.
8. Hoàng Hiểu Bình (黄晓平) trên tạp chí chuyên đề của Đại học Sư phạm Liễu Châu: đối chiếu ngữ nghĩa khoa trương giữa tiếng Anh và tiếng Hán.
9. Trần Hữu Băng (陈友冰) với công trình "Khoa trương trong thơ ca cổ điển Trung Quốc": khảo sát giá trị thẩm mĩ, chia khoa trương thành thuần túy (động tác, tâm lí, con số, mượn điển cố) và gián tiếp (ẩn dụ, so sánh, đối ngẫu, bài tỉ, tưởng tượng, nhân hóa).
10. Đinh Khải Trần (丁启阵) với bài viết "Vì sao Lí Bạch đặc biệt thích khoa trương" trên tạp chí Văn hối: phân tích phép tỉ dụ, nghệ thuật dùng số từ và chỉ ra tám nguyên nhân Lí Bạch ưa chuộng khoa trương.

Tại Việt Nam, các tác giả nghiên cứu tu từ học và phong cách học như Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thái Hòa, Hữu Đạt đều đề cập đến khoa trương (dưới các tên gọi ngoa dụ, thậm xưng, phóng đại). Nổi bật là bài báo "Lối nói phóng đại trong tiếng Việt" của Đào Thản (1990) trên Tạp chí Ngôn ngữ, phân loại phóng đại thành hai mức độ cao và thấp.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: các công trình tại Trung Quốc chủ yếu xem xét khoa trương ở từng khía cạnh riêng biệt như thi pháp thơ cổ, thành ngữ hoặc chiến lược lịch sự; chưa có công trình nào bao quát đồng thời ba bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Tại Việt Nam, chưa có luận án hay chuyên khảo nào đi sâu nghiên cứu lối nói khoa trương trong tiếng Hán và đặt trong mối quan hệ đối chiếu có hệ thống với tiếng Việt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các trụ cột của ngôn ngữ học hiện đại:

• Khái niệm khoa trương: Xuất phát từ thuật ngữ hyperbole trong tiếng Hy Lạp, được Từ điển Oxford định nghĩa là lời nói cường điệu nhằm tạo hiệu quả biểu đạt đặc biệt, không hiểu theo nghĩa đen. Luận án tổng hợp quan điểm của các học giả Trung Quốc (Hoàng Bá Vinh, Liêu Tự Đông, Vương Hy Kiệt, Trương Huy Chi) và Việt Nam (Cù Đình Tú, Đào Thản, Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thái Hòa, Hữu Đạt). Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra định nghĩa làm việc: "Khoa trương là một cách nói / viết khi biểu đạt trái ngược logic hoặc thực tế khách quan để phóng đại nội dung cần miêu tả. Khoa trương để biểu thị ý tưởng, cố ý làm nổi bật đặc trưng bản chất của sự vật nhằm mục đích nhất định." Luận án khẳng định khoa trương bao hàm cả hai chiều hướng: phóng to và thu nhỏ (nói giảm).
• Lí thuyết giao tiếp ngôn ngữ: Vận dụng mô hình 6 nhân tố giao tiếp (người phát, người nhận, thông điệp, ngữ cảnh, tiếp xúc, mã) tương ứng với 6 chức năng ngôn ngữ của Roman Jakobson (1960), đặc biệt chú trọng chức năng quy chiếu (referential), chức năng tác động (conative) và chức năng siêu ngôn ngữ (metalingual). Đồng thời, luận án tiếp thu mô hình giao tiếp 4 nhân vật của John Lyons (chủ ngôn – người truyền ngôn – người tiếp ngôn – người thụ ngôn) để giải thích cơ chế tương tác phức tạp của lời nói khoa trương.
• Lí thuyết hành vi ngôn ngữ: Dựa trên lí thuyết hành động lời nói của J.L. Austin, J.R. Searle và G. Yule, luận án xem phát ngôn khoa trương như một hành vi tại lời (illocutionary act) mang lực ngôn trung (speech force) nhằm thực hiện các mục đích giao tiếp như cảnh báo, thề thốt, đe dọa, tán tỉnh.
• Lí thuyết lịch sự: Áp dụng mô hình thể diện và hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts – FTA) của Penelope Brown và Stephen C. Levinson (1978/1987), cùng các quan điểm của Geoffrey Leech và Catherine Kerbrat-Orecchioni. Luận án khảo sát sự vận dụng 5 siêu chiến lược lịch sự và hệ thống 15 chiến lược lịch sự tích cực, 10 chiến lược lịch sự tiêu cực, 15 chiến lược thực hiện FTA gián tiếp.
• Nguyên tắc hợp tác hội thoại: Sử dụng khung 4 phương châm hội thoại của H.P. Grice (Lượng, Chất, Quan hệ, Cách thức). Luận án xác định khoa trương bề ngoài vi phạm phương châm về chất (nói điều không đúng sự thật theo nghĩa đen), nhưng thực chất tạo ra hàm ngôn hội thoại nhằm phục vụ ba chức năng: nhận thức, giao tiếp và thẩm mĩ.

Phương pháp nghiên cứu thực tế gồm:

• Phương pháp miêu tả: Dùng để phân tích, làm rõ các cấu trúc ngữ pháp và biểu thức biểu đạt của khoa trương trong tiếng Hán và tiếng Việt.
• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Đặt các ngữ liệu, trích đoạn văn bản, đoạn thoại chứa phát ngôn khoa trương vào ngữ cảnh giao tiếp cụ thể để giải thích cơ chế tạo nghĩa.
• Các thủ pháp hỗ trợ: Thống kê phân loại ngữ liệu, phân tích hệ thống hóa cấu trúc - ngữ nghĩa, so sánh đối chiếu Hán - Việt.

Nguồn tư liệu nghiên cứu:

• Tài liệu lý luận: Các công trình ngôn ngữ học, tu từ học, ngữ dụng học xuất bản tại Việt Nam và Trung Quốc.
• Nguồn ngữ liệu thực tế: Trích xuất từ các tác phẩm văn học Trung Quốc hiện đại và đương đại gồm Lỗ Tấn tuyển tập; các tác phẩm của Mạc Ngôn (Báu vật của đời, Ếch, Trâu thiến, Mĩ nhân băng tuyết); tác phẩm của Dư Hoa (Huynh đệ); văn bản thơ ca cổ điển Trung Quốc (Lí Bạch). Đi kèm với đó là các bản dịch tiếng Việt của các dịch giả: Trần Đình Hiến, Vũ Công Hoan, Trần Trung Hỉ, Trương Chính. Về phía tiếng Việt, ngữ liệu được thu thập từ ca dao, tục ngữ, tác phẩm văn học hiện thực (Lê Lựu) và khẩu ngữ giao tiếp đời sống.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương này tập trung trình bày lịch sử nghiên cứu khoa trương ở Trung Quốc và Việt Nam, định vị khái niệm khoa trương trong hệ thống thuật ngữ tu từ học, đồng thời đặt đối tượng vào các khung lí thuyết dụng học giao tiếp.

Tác giả so sánh các quan niệm khác nhau: nếu Đào Thản coi phóng đại chủ yếu là làm cho sự vật to ra nhằm hướng người nghe đến "điều nói lên chứ không phải điều nói ra", thì Hữu Đạt lại xem khoa trương gồm cả việc nói giảm. Luận án tán đồng quan điểm xem khoa trương bao quát cả phóng to và thu nhỏ.

Về mặt lí thuyết giao tiếp, chương 1 phân tích mối quan hệ giữa khoa trương và ngữ cảnh: khoa trương xuất hiện trong phong cách sinh hoạt, phong cách nghệ thuật, phong cách chính luận, nhưng không xuất hiện trong văn bản khoa học hay hành chính - công vụ. Trong quan hệ liên nhân, khoa trương được dùng để bộc lộ tình cảm, duy trì tiếp xúc hoặc tạo tác động tâm lí. Khi xem xét từ lực ngôn trung, các phát ngôn khoa trương thể hiện rõ sức mạnh thúc đẩy hành động (đe dọa, thề nguyền, nịnh hót). Dưới góc độ lí thuyết lịch sự của Brown và Levinson, tác giả chỉ ra rằng khoa trương vừa có thể là chiến lược đe dọa thể diện (khi chửi rủa, đe dọa), vừa có thể là phương tiện duy trì sự lịch sự tích cực (khen ngợi, tâng bốc). Về mối quan hệ với nguyên tắc hợp tác của Grice, luận án chỉ ra sự vi phạm có chủ ý đối với phương châm về chất nhằm tạo ra hiệu ứng thẩm mĩ và nhấn mạnh bản chất hiện tượng.

Chương 2: Các tiêu chí nhận diện và cách phân loại khoa trương

Chương 2 giải quyết ranh giới phân định và hệ thống hóa các dạng thức khoa trương:

• Phân biệt thuật ngữ: Tác giả làm rõ sự khác biệt giữa thuật ngữ "khoa trương" và "cường điệu". Trong tiếng Hán, "cường điệu" (强调 - qiángdiào) mang nghĩa nhấn mạnh thuần túy về ngữ pháp/ngữ nghĩa, không đồng nhất với khái niệm "khoa trương" (夸张 - kuāzhāng). Do đó, luận án sử dụng thuật ngữ khoa trương để chỉ biện pháp tu từ phóng đại. Luận án cũng thiết lập tiêu chí ranh giới để phân biệt khoa trương với nói dối (nói sai nhằm lừa dối), thổi phồng/xuyên tạc (nhằm mưu đồ xấu), nói ngoa và nói khoác (nói xa sự thật không có căn cứ thẩm mĩ).
• Tiêu chí nhận diện và "độ" của khoa trương: Tiêu chí cốt lõi là sự nói quá so với thực tế khách quan hoặc diễn đạt điều phi logic nhằm mục đích tu từ. Tuy nhiên, khoa trương nghệ thuật phải có "độ" – tức bảo đảm tính chân thực nghệ thuật dựa trên hiện thực khách quan. Tác giả phân tích dẫn chứng câu thơ của Mao Trạch Đông: "離天三尺三" (cách trời ba thước ba) thể hiện độ cao của núi một cách hào hùng; nếu đổi thành "ba trượng ba" thì thiếu cảm giác với tới trời, còn nếu đổi thành "ba tấc ba" thì tạo cảm giác ngột ngạt, trở thành nói khoác.
• Ranh giới giữa khoa trương và không khoa trương: Tác giả chỉ ra khoảng giao thoa mong manh giữa phát ngôn khoa trương và phát ngôn nhấn mạnh thông thường, ví dụ qua các kết cấu "一... 不/没有" (một... cũng không) hay câu chữ "连... 也/都" (ngay cả... cũng).
• Phân loại khoa trương: Luận án phân loại khoa trương trong tiếng Hán và tiếng Việt theo ba tiêu chí: ý nghĩa, hình thức và mức độ.

Tiêu chí phân loại	Các tiểu loại trong tiếng Hán	Các biểu hiện tương ứng trong tiếng Việt
Theo ý nghĩa	- Khoa trương phóng to (khuếch đại quy mô, mức độ) - Khoa trương thu nhỏ (thu nhỏ tính chất, kích thước) - Khoa trương thời gian (chưa xảy ra đã có kết quả)	- Nói quá / phóng đại (làm to ra) - Nói giảm / thu nhỏ (bé bằng mắt muỗi) - Khoa trương thời gian (chưa đánh roi nào đã khóc)
Theo hình thức	- Khoa trương trực tiếp (dùng từ ngữ chỉ số lượng, mức độ) - Khoa trương gián tiếp (kết hợp so sánh, ẩn dụ, nhân hóa)	- Khoa trương trực tiếp (con số ước lệ) - Khoa trương gián tiếp (thông qua so sánh tu từ, ngoa dụ)
Theo mức độ	- Khoa trương mức độ cao (phi thực tế hoàn toàn) - Khoa trương mức độ thấp (cường điệu gần hiện thực)	- Khoa trương mức độ cao (họp chợ trên bụng) - Khoa trương mức độ thấp (đói rã rời, mệt đứt hơi)

Chương 3: Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của lối nói khoa trương

Chương 3 đi sâu khảo sát cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm ngữ nghĩa của các đơn vị biểu đạt khoa trương trong tiếng Hán, kết hợp liên hệ với tiếng Việt:

• Cơ sở ngữ nghĩa: Xác lập ba yếu tố ngữ nghĩa cơ bản tạo nên khoa trương, phân tích cơ sở tri nhận và "điểm khoa trương" – vị trí hội tụ tính chất cần nhấn mạnh trong phát ngôn.
• Khảo sát ở cấp độ từ:
  • Tính từ: Phân tích hệ thống tính từ biểu thị mức độ cực hạn trong tiếng Hán và đối chiếu với các từ ngữ biểu thị cảm giác mạnh trong tiếng Việt (như các cấu trúc miêu tả tính chất "bẩn", "ngứa").
  • Số từ: Khảo sát các số từ ước lệ biểu thị số lượng lớn (tam thiên, cửu, vạn) hoặc số lượng cực nhỏ (nhất) được dùng để phóng đại hay thu nhỏ.
  • Động từ, lượng từ và đại từ: Phân tích các động từ hành động vượt quá giới hạn thể chất, hệ thống lượng từ tiếng Hán đối chiếu với danh từ chỉ đơn vị trong tiếng Việt, cùng các đại từ mang tính khái quát (nhậm hà, na) phục vụ mục đích biểu đạt khoa trương.
  • Thành ngữ: Khảo sát thành ngữ khoa trương trong tiếng Hán (đặc biệt là thành ngữ so sánh) và thành ngữ tiếng Việt.
• Khảo sát ở cấp độ câu:
  • Câu dùng bổ ngữ trình độ biểu thị khoa trương (kết cấu 得).
  • Câu phức điều kiện (条件复句) và câu phức giả thiết biểu thị khoa trương trong tương quan Hán - Việt.
  • Các biện pháp tu từ phối hợp: so sánh tu từ biểu thị khoa trương (kết cấu so sánh ngang bằng), nhân cách hóa, vật cách hóa, hoán dụ.
  • Cấu trúc nhấn mạnh cường điệu: dạng thức "连…也/都" trong tiếng Hán và các kết cấu nhấn mạnh tương đương trong tiếng Việt.
  • Phương thức biểu đạt khoa trương thời gian: diễn đạt thời gian tâm lí vượt trước thời gian vật lí.

Chương 4: Khoa trương từ bình diện dụng học

Chương 4 nghiên cứu sự vận hành thực tế của lối nói khoa trương trong các diễn ngôn cụ thể:

• Khoa trương trong văn viết nghệ thuật:
  • Thơ ca: Phân tích khoa trương trong thơ ca cổ điển tiếng Hán (đặc biệt là thi phẩm của Lí Bạch) và đối chiếu với lối phóng đại trong ca dao, thơ hiện đại Việt Nam. Khoa trương trong thơ giữ chức năng thẩm mĩ, biểu đạt cảm xúc mãnh liệt và kích thích trí tưởng tượng.
  • Văn xuôi: Khảo sát khoa trương trong các tác phẩm tự sự hiện đại của Mạc Ngôn, Dư Hoa và tác phẩm văn xuôi tiếng Việt (Lê Lựu). Khoa trương văn xuôi gắn liền với nghệ thuật trào phúng, khắc họa tính cách nhân vật và phản ánh hiện thực đời sống xã hội.
• Khoa trương trong giao tiếp thường nhật (khẩu ngữ): Phân tích ngữ liệu đối thoại thực tế để làm rõ 4 nhóm hành vi ngôn ngữ sử dụng khoa trương:
  • Sử dụng khoa trương để đe dọa, thách thức, cảnh cáo.
  • Sử dụng khoa trương để nịnh hót, tâng bốc đối tượng giao tiếp.
  • Sử dụng khoa trương trong các phát ngôn hứa hẹn, thề nguyền, cam kết.
  • Sử dụng khoa trương khi chửi thề, chửi đổng nhằm giải tỏa bức xúc tâm lí hoặc hạ thấp thể diện đối phương.
• Bình diện dịch thuật: Khảo sát cách dịch các biểu thức khoa trương từ tiếng Hán sang tiếng Việt thông qua các bản dịch văn học thực tế của Trần Đình Hiến, Vũ Công Hoan, Trần Trung Hỉ, Trương Chính; phân tích những chỗ tương đồng về tư duy hình tượng cũng như những biến đổi cấu trúc khi chuyển ngữ.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các kết quả nghiên cứu và đóng góp mới trên hai phương diện:

• Về mặt lí luận: Luận án là công trình chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu toàn diện về lối nói khoa trương trong tiếng Hán có liên hệ với tiếng Việt trên cả ba bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng. Tác giả đề xuất định nghĩa khoa trương mang tính khái quát, phân biệt rõ thuật ngữ khoa trương với hiện tượng cường điệu (nhấn mạnh), nói khoác, nói dối; xác lập hệ thống tiêu chí nhận diện và các mô hình phân loại (theo ý nghĩa, hình thức, mức độ). Luận án cũng vận dụng thành công lí thuyết giao tiếp của Jakobson, lí thuyết hành vi ngôn ngữ của Austin/Searle, mô hình lịch sự của Brown & Levinson và nguyên tắc hợp tác của Grice vào việc giải mã cơ chế tri nhận, dụng học của khoa trương.
• Về mặt thực tiễn: Công trình cung cấp một hệ thống ngữ liệu thực tế phong phú từ các tác phẩm văn học Trung Quốc tiêu biểu và các bản dịch tiếng Việt tương ứng. Kết quả nghiên cứu đóng góp nguồn ngữ liệu và luận cứ khoa học phục vụ công tác giảng dạy tiếng Hán cho người Việt Nam, giảng dạy tiếng Việt cho người Trung Quốc; hỗ trợ người làm công tác biên phiên dịch văn học xử lí các biểu thức tu từ khoa trương; đồng thời giúp các nhà nghiên cứu văn hóa tìm hiểu phương thức tư duy biểu đạt của hai cộng đồng ngôn ngữ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, căn cứ theo phạm vi xác định của đề tài:

• Luận án chủ yếu khảo sát ngữ liệu trong tiếng Hán hiện đại thuộc phong cách ngôn ngữ văn học (tiểu thuyết đương đại của Mạc Ngôn, Dư Hoa; thơ cổ điển) và diễn ngôn khẩu ngữ đời sống; chưa bao quát toàn diện các phong cách chức năng khác cũng như các phương ngữ địa phương của tiếng Hán.
• Trong tương quan so sánh, tiếng Việt giữ vai trò ngôn ngữ liên hệ so sánh chứ chưa được triển khai khảo sát đối xứng ngang hàng với quy mô ngữ liệu của tiếng Hán.

Về hướng nghiên cứu tiếp, văn bản gợi mở:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu lối nói khoa trương sang các phong cách ngôn ngữ khác như ngôn ngữ báo chí, ngôn ngữ quảng cáo, truyền thông đại chúng.
• Nghiên cứu sâu hơn cơ chế tri nhận của các thành ngữ khoa trương trong tiếng Hán và tiếng Việt dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận.
• Đào sâu việc đối chiếu quy mô lớn các bản dịch tác phẩm văn học Trung - Việt nhằm xây dựng các mô hình chuyển ngữ chuẩn xác cho các cấu trúc tu từ khoa trương.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng sau:

• Giảng viên và sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, Ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc: có thể tham khảo khung lí thuyết dụng học, mô hình phân tích ngữ nghĩa - ngữ pháp và hệ thống tiêu chí nhận diện tu từ khoa trương.
• Người làm công tác biên dịch, phiên dịch Hán - Việt: phần đối chiếu các bản dịch văn học của Trần Đình Hiến, Vũ Công Hoan, Trần Trung Hỉ tại chương 4 cung cấp nhiều dữ liệu thực tế giúp người dịch nắm bắt phương pháp xử lí các hình ảnh phóng đại, thành ngữ và biểu thức so sánh khoa trương khi chuyển ngữ.
• Người nghiên cứu văn hóa học và văn học: tài liệu giúp tìm hiểu sự tương đồng và dị biệt trong phương thức tư duy hình tượng, tâm lí giao tiếp và dấu ấn văn hóa dân gian giữa hai cộng đồng ngôn ngữ Việt - Hán.
• Các phần có giá trị tham khảo cao nhất: Chương 3 (hệ thống hóa các cấu trúc ngữ pháp biểu thị khoa trương ở cấp độ từ và câu) và Chương 4 (khảo sát dụng học trong khẩu ngữ và dịch thuật văn học).

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về lối nói khoa trương và phạm vi của khái niệm này?
Luận án định nghĩa: "Khoa trương là một cách nói / viết khi biểu đạt trái ngược logic hoặc thực tế khách quan để phóng đại nội dung cần miêu tả. Khoa trương để biểu thị ý tưởng, cố ý làm nổi bật đặc trưng bản chất của sự vật nhằm mục đích nhất định." Luận án khẳng định khái niệm khoa trương bao hàm cả hai chiều hướng biểu đạt: phóng to (nói quá) và thu nhỏ (nói giảm) đối tượng miêu tả.

2. Luận án phân biệt thuật ngữ "khoa trương" với "cường điệu" trong tiếng Hán và tiếng Việt như thế nào?
Trong tiếng Hán, "cường điệu" (强调) có nghĩa là nhấn mạnh ngữ pháp hoặc nội dung sự việc, không mang tính chất tu từ phóng đại. Trong khi đó, ở các công trình tu từ tiếng Việt, "cường điệu" đôi khi được dùng đồng nghĩa với khoa trương, phóng đại, ngoa dụ. Để đảm bảo sự chuẩn xác và tránh nhầm lẫn với ý nghĩa nhấn mạnh của "cường điệu" trong tiếng Hán, tác giả thống nhất sử dụng thuật ngữ "khoa trương" xuyên suốt toàn bộ luận án.

3. Khái niệm "độ" của khoa trương được tác giả luận giải thông qua dẫn chứng văn học nào?
"Độ" của khoa trương là sự thống nhất giữa tính chân thực nghệ thuật và hiện thực khách quan. Tác giả phân tích câu thơ của Mao Trạch Đông: "山，快马加鞭未下鞍，惊回首，离天三尺三" (Núi, ngựa nhanh ra roi ngồi không bén yên, kinh hãi ngoảnh đầu, cách trời ba thước ba). Tác giả chỉ ra rằng cụm từ "ba thước ba" tạo ra cảm giác với tay chạm trời, làm nổi bật độ cao hùng vĩ của núi; nếu thay bằng "ba trượng ba" sẽ không tạo được hiệu ứng này, còn nếu thay bằng "ba tấc ba" sẽ tạo cảm giác bị trời đè ngột ngạt, rơi vào tình trạng thổi phồng sự thật hoặc nói khoác.

4. Dưới góc độ dụng học của Grice, lối nói khoa trương vận hành theo cơ chế nào?
Xét theo bề ngoài, người sử dụng khoa trương cố ý vi phạm phương châm về chất (không nói những điều mình tin là không đúng sự thật, không nói điều thiếu bằng chứng) trong nguyên tắc hợp tác hội thoại của Grice. Tuy nhiên, sự vi phạm có chủ ý này không nhằm lừa dối người nghe mà nhằm tạo ra hàm ngôn hội thoại, giúp người nghe hướng tới "điều nói lên" thay vì "điều nói ra", phục vụ ba chức năng chính: nhận thức, giao tiếp và thẩm mĩ.

5. Trong giao tiếp khẩu ngữ hàng ngày, lối nói khoa trương được người nói vận dụng để thực hiện những hành vi ngôn ngữ nào?
Qua việc khảo sát ngữ liệu đối thoại, luận án chứng minh khoa trương được sử dụng như một phương tiện tạo lực ngôn trung để thực hiện bốn nhóm hành vi ngôn ngữ cụ thể: (1) đe dọa, thách thức, cảnh cáo; (2) nịnh hót, tâng bốc; (3) hứa hẹn, thề nguyền, cam kết; (4) chửi thề, chửi đổng nhằm giải tỏa cảm xúc hoặc công kích thể diện đối phương.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Kiên là công trình nghiên cứu chuyên sâu về lối nói khoa trương trong tiếng Hán, được đặt trong mối liên hệ so sánh có hệ thống với tiếng Việt. Tác giả đã kết hợp khung lí thuyết ngữ pháp, ngữ nghĩa học với các lí thuyết ngữ dụng học hiện đại như lí thuyết giao tiếp của Jakobson, hành vi ngôn ngữ, phép lịch sự của Brown & Levinson và nguyên tắc hợp tác của Grice. Bằng phương pháp miêu tả và phân tích diễn ngôn trên nguồn ngữ liệu văn học và khẩu ngữ phong phú, luận án đã làm sáng tỏ các mô hình cấu trúc, ngữ nghĩa, chức năng giao tiếp của khoa trương, cung cấp cứ liệu học thuật phục vụ hiệu quả cho công tác giảng dạy ngôn ngữ và dịch thuật Hán - Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án này gồm 4 chƣơng đƣợc phân bố nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan Chƣơng 2: Các tiêu chí nhận diện và cách phân loại lối nói khoa trƣơng Chƣơng 3: Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của lối nói khoa trƣơng trong tiếng Hán Chƣơng 4: Khoa trƣơng từ bình diện dụng học 8 (LUAN.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về khoa trƣơng Hiện nay, ở Trung đã có nhiều tác giả nghiên cứu về khoa trƣơng. Tiêu biểu nhất phải kể đến các công trình sau: 1) 夸张辞格研究 (Nghiên cứu tu từ khoa trƣơng), Luận văn Thạc sĩ của 徐 松江 (Từ Tùng Giang), Đại học Sƣ phạm Hoa Trung. Trong luận văn này, ngoài việc nêu định nghĩa, tác giả còn nêu bật cơ sở ngữ nghĩa và phân loại khoa trƣơng.

Ngoài ra, tác giả còn nói đến sức hấp dẫn của nghệ thuật và nguyên tắc vận dụng khoa trƣơng. 2) 夸张：日常言语交流的礼貌策略 (Khoa trƣơng: chiến lƣợc lịch sự trong giao tiếp hàng ngày) luận văn Thạc sĩ của 王一清 (Vƣơng Nhất Thanh), Đại học Sƣ phạm Thƣợng Hải. Trong luận văn này, ngoài phần tổng quan đƣợc viết khá công phu, tác giả nhấn mạnh khoa trƣơng nhƣ một phép tu từ xuất hiện ở mọi nơi và nhƣ một hành động phối hợp, khoa trƣơng và sự châm biếm, khoa trƣơng là sự thật hay giả dối. Tác giả cũng chỉ rõ quan hệ liên nhân: chiến lƣợc đe dọa thể diện và chiến lƣợc lịch sự; tác giả còn nhấn mạnh phép lịch sự trong giao tiếp khi sử dụng khoa trƣơng.

Tác giả chỉ rõ: có thể dùng danh từ tính từ, động từ, số từ và trạng từ biểu thị khoa trƣơng. Ngoài ra, còn có thể dùng so sánh tu từ, ẩn dụ, so sánh hơn, so sánh nhất. 3) 汉语夸张式成语研究 (Nghiên cứu thành ngữ khoa trƣơng trong tiếng Hán) luận văn thạc sĩ của 龙彦波 (Long Nhan Ba) , Đại học Sƣ phạm Thƣợng Hải. Trong luận văn này, tác giả nêu phƣơng pháp nghiên cứu và lí luận ngôn ngữ áp dụng vào nghiên cứu thành ngữ.

Sau đó tác giả chỉ rõ đặc trƣng, tính chất và chủng loại của thành ngữ khoa trƣơng. Tác giả miêu tả kết cấu và ngữ nghĩa của thành ngữ; cuối cùng là cơ chế tri nhận của thành ngữ khoa trƣơng. 4) 汉语夸张辞格的语义研究 (Nghiên cứu ngữ nghĩa của phép tu từ khoa trƣơng trong tiếng Hán) của 刘辉 (Lƣu Huy) đăng trên Tạp chí “Tu từ học”. Trong công trình này, tác giả đã giới hạn và định nghĩa khoa trƣơng, phân biệt giữa khoa trƣơng với phép ẩn dụ.

Điểm nhấn của công trình này là yếu tố ngữ nghĩa và đặc điểm ngữ nghĩa của khoa trƣơng. Phân tích quan hệ kết cấu ngữ nghĩa, kết cấu bề sâu và kết cấu bề mặt của quan hệ ngữ nghĩa. Tác giả nêu các kiểu ngữ nghĩa của 9 (LUAN.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khoa trƣơng trong đó tác giả nhấn mạnh: a) nghĩa so sánh và nghĩa phán đoán b) nghĩa tập hợp và nghĩa hƣ chỉ c) nghĩa tu từ và nghĩa từ vựng. Cuối cùng tác giả đƣa ra cơ chế lí giải ngữ nghĩa của khoa trƣơng.

5) 汉语言学中夸张的语义要素与运用原则 (Yếu tố ngữ nghĩa và nguyên tắc vận dụng của khoa trƣơng trong tiếng Hán) tác giả 王生龙 (Vƣơng Sinh Long) bài đăng trên bán nguyệt san “Văn học và Thời đại”. Nội dung chủ yếu của chuyên luận này là tác giả nêu bật cơ sở ngữ nghĩa của khoa trƣơng, điều kiện khoa trƣơng cũng nhƣ độ của khoa trƣơng. Cuối cùng là những những nguyên tắc ứng dụng của khoa trƣơng trong giao tiếp hàng ngày. 6) 夸张修辞的态度意义研究 (Nghiên cứu ý nghĩa thái độ của phép tu từ khoa trƣơng) của 布占廷 (Bố Chiếm Đình), đăng trên tạp chí “Tu từ học đƣơng đại” của Đại học Thanh Đảo, Sơn Đông.

Tác giả làm nổi bật cơ chế hoạt động của khoa trƣơng, sự biểu đạt ý nghĩa thái độ và thái độ của ngƣời nói với sự thực trong lời nói khoa trƣơng. 7) 夸张的英汉对比研究 (Nghiên cứu đối chiếu Anh Hán về khoa trƣơng) của Từ Cƣờng (徐强) Đại học Tô Châu. Ở công trình này tác giả so sánh phép lịch sự trong khoa trƣơng, khoa trƣơng gây hứng thú trong giao tiếp và khoa trƣơng biểu thị lịch sự. 8) 夸张 修 辞的 语 义 对比 研 究 （ Nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa khoa trƣơng trong tiếng Anh và tiếng Hán） của 黄晓平 (Hoàng Hiểu Bình）đăng trong “Tạp chí chuyên đề” của Đại học Sƣ phạm Liễu Châu.

Trong bài báo này tác giả phân chia khoa trƣơng và đối chiếu ngữ nghĩa khoa trƣơng trong tiếng Anh và tiếng Hán. 9) 中国古典诗歌中的夸张 (Khoa trƣơng trong thơ ca cổ điển Trung Quốc) của 陈友冰 (Trần Hữu Băng). Trong bài viết, tác giả nêu bật vẻ đẹp thẩm mĩ của khoa trƣơng, phân biệt khoa trƣơng, trong đó có khoa trƣơng phóng to, thu nhỏ và khoa trƣơng thời gian. Bài báo nêu rõ, về khoa trƣơng thuần túy gồm có khoa trƣơng động tác, khoa trƣơng tâm lí, khoa trƣơng các con số, khoa trƣơng mƣợn điển cố.

Về khoa trƣơng gián tiếp có ẩn dụ, so sánh, đối ngẫu, bài tỉ, tƣởng tƣợng và nhân hóa để biểu thị. Vận dụng khoa trƣơng, tác giả nêu cơ sở hiện thực, những tiết chế tâm lí và những điều mới mẻ trong khoa trƣơng.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10) 李白为何特别喜欢夸张？(Vì sao Lí Bạch đặc biệt thích khoa trƣơng ) của tác giả 丁启阵 ( Đinh Khải Trần) đăng trên tạp chí “Văn hối”. Trong bài viết, ngoài các phép khoa trƣơng trong thơ Lí Bạch nhƣ phép tỉ dụ và sử dụng các con số tác giả còn chỉ ra tám nguyên nhân vì sao Lí Bạch thích khoa trƣơng. Có thể nhận thấy, ở các công trình kể trên mỗi tác giả đều tiếp cận và miêu tả khoa trƣơng ở các góc độ khác nhau, tuy nhiên chƣa có tác giả nào viết về khoa trƣơng cả về bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng.

Theo chúng tôi đƣợc biết, cho đến nay ở Trung Quốc cũng chƣa có luận án nào viết về khoa trƣơng có cả phân loại, ngữ nghĩa ngữ dụng. Trong các sách tu từ tiếng Việt, các tác giả đều đề cập đến khoa trƣơng; chẳng hạn, các tác giả Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thái Hòa, Hữu Đạt. Đáng chú ý nhất là bài báo “Lố i nói phóng đại trong tiế ng Viê ̣t” của Đào Thản trên Tạp chí Ngôn ngữ (1990). Trong bài báo này tác giả đã nêu định nghĩa, chia thành hai loại: khoa trƣơng ở mức độ thấp và khoa trƣơng ở mức độ cao.

Ở Việt Nam hiện nay vẫn chƣa có một luận văn, luận án hoặc một chuyên khảo nào viết về khoa trƣơng trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt). Khái niệm về “Lối nói khoa trƣơng” Khoa trương (hyperbole) có xuất xứ từ tiếng Hi Lạp, đƣợc giải thích trong từ điển Oxford: “Lời nói cƣờng điệu nhằm một tác động đặc biệt và không để đƣợc hiểu theo đúng nghĩa đen. Ví dụ: I’ve invited millions of people to my party: Tôi đã mời hàng triệu ngƣời đến dự bữa tiệc. Ở đây, “millions” (hàng triệu) rõ ràng là con số khoa trƣơng, phi thực tế nhƣng lại đƣợc cả cộng đồng nói tiếng Anh chấp nhận với ý nghĩa “rất nhiều ngƣời đến dự bữa tiệc”.

Nói rõ hơn, khi cần nhấn mạnh làm nổ i bâ ̣t đă ̣c trƣng, tính chất của đối tƣợng, ngƣời ta cố tình nói quá s ự thật; viê ̣c nói quá ở đây có th ể là phóng to ho ặc thu nhỏ đố i tƣơ ̣ng cầ n miêu tả. Ví dụ: (1) 白发三千丈 / 缘愁似 个长。 (李白《秋浦歌》) (Tóc trắng ba ngàn dặm / theo sầu dài lê thê. Một số quan niệm về khoa trƣơng 1. Quan điểm của các nhà Hán học về khoa trương Theo các tác giả Hoàng Bá Vinh và Liêu Tự Đông thì : “Trong thƣ̣c tế sƣ̉ dụng ngôn ngữ , khi cần nhấn mạnh một ý nào đó, ngƣời ta cố ý nói quá sự thật; 11 (LUAN.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] viê ̣c nói quá ở đây có th ể là phóng to ho ặc thu nhỏ đối ngƣời , sƣ̣ vậ t hoặc hiê ̣n tƣợng, tƣ́c đố i tƣợng cầ n miêu tả.

Lố i nói này đƣ ợc gọi là khoa trƣơng ; nghĩa là, trên cơ sở hiê ̣n thƣ̣c khách quan đ ối với đặc trƣng của sự vật, hiê ̣n tƣợng, ngƣời ta tô vẽ một cách hợp tình hợp lí làm cho ngƣời đọc cảm thấy cái điề u nói ra có một ấn tƣợng sâu sắc nhƣng vẫn chân thực có thể tin cậy đƣợc”.[100, tr 515] Tác giả Vƣơng Hy Kiệt thì cho rằng : “Khoa trƣơng là cố ý nói quá sƣ̣ thật , hoặc phóng to hoặc thu nhỏ sƣ̣ thật. Mục đích của khoa trƣơng l à làm cho ngƣời nghe/ đọc có một ấ n tƣợng sâu sắ c đố i với nội dung biể u đạt của ngƣời nói / viế t. Chẳ ng hạn ,“天无三日晴/地无三尺平” (Trời không có ba ngày nắ ng / Đất không có ba thƣớc bằng phẳng ) nói về đặc điểm thời tiết và địa h ình của Qúy Châu , là lối nói khoa trƣơng. 296] Tác giả Trƣơng Huy Chi thì cho rằng : “Khoa trƣơng là nói quá sƣ̣ thật , là phƣơng thƣ́c biể u đạt mà vì một yêu cầ u nào đó ngƣời ta cố ý phóng to hoặc thu nhỏ hình tƣợng, đặc trƣng, tác dụng, mƣ́c độ, số lƣợng của các sƣ̣ vật.

Khoa trƣơng có vẻ nhƣ không phù hợp với thực tế , nhƣng nế u vận dụng hợp lý có thể miêu tả sâu sắ c bản chấ t sƣ̣ vật, làm tăng thêm sức hấp dẫn của ngôn ngữ .320] Bàn về “Khoa trƣơng trong thơ ca cổ điển Trung Quốc”, tác giả Trần Hữu Băng cho rằng: “Khoa trƣơng là một thủ pháp tu thƣờng đƣợc vận dụng trong thơ ca. Khoa trƣơng do các tác giả vận dụng trí tƣởng tƣợng phong phú, trên cơ sở hiện thực khách quan, tiến hành phóng to hoặc thu nhỏ hình tƣợng sự vật hoặc tính chất, mức độ nào đó, lấy một đặc trƣng của sự vật, là cách thức tu từ nêu bật tình cảm mãnh liệt của tác giả. 2] Nhƣ vâ ̣y, quan điể m của các nhà Hán ngƣ̃ về khoa trƣơng là tƣơng đố i thố ng nhấ t: nói quá sự thật trong đó có thể phóng to hoặc thu nhỏ sự vật, hiện tƣợng, tức là đối tƣợng cần miêu tả nhằm gây ấn tƣợng đối với ngƣời nghe, ngƣời đọc. Quan điểm của các nhà Viê ̣t ngữ về khoa trương Trong “Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt”, Cù Đình Tú cho rằng , “khoa trƣơng là cách tu từ dùng sự cƣờng điệu qui mô của đối tƣợng đƣợc miêu tả so với nhƣ̃ng biể u hiê ̣n bin ̀ h thƣờng nhằ m mu ̣c đić h nhấ n ma ̣nh vào mô ̣t bản chấ t nào đó của đối tƣơ ̣ng đƣơ ̣c miêu tả.