Lối Nói Khoa Trương Trong Tiếng Hán: Nghiên Cứu So Sánh Với Tiếng Việt

Luận án tiến sĩ phân tích lối nói khoa trương trong tiếng Hán và mối liên hệ với tiếng Việt, khám phá ngôn ngữ và văn hóa nước ngoài.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Kiên
• Người hướng dẫn: GS,TS. Hoàng Trọng Phiến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Lối Nói Khoa Trương Trong Tiếng Hán (Có Liên Hệ Với Tiếng Việt)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Lối Nói Khoa Trương Hán Việt

Nghiên cứu về lối nói khoa trương trong ngôn ngữ là một lĩnh vực thú vị và đầy tiềm năng. Khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt đều có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh văn hóa và tư duy của người bản ngữ. Việc nghiên cứu so sánh hai ngôn ngữ này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về cách thức biểu đạt và tiếp nhận thông tin. Các công trình nghiên cứu trước đây đã tập trung vào nhiều khía cạnh của biện pháp tu từ khoa trương, từ định nghĩa, phân loại, đến ứng dụng trong văn học và giao tiếp. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được khám phá, đặc biệt là sự tương tác giữa ngôn ngữ và văn hóa trong việc sử dụng cách diễn đạt khoa trương Hán Việt.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Ngôn Ngữ Học Đối Chiếu

Nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu giữa tiếng Hán và tiếng Việt là vô cùng quan trọng. Sự giao thoa văn hóa lâu đời giữa hai quốc gia đã tạo ra những ảnh hưởng nhất định lên ngôn ngữ. Việc so sánh so sánh khoa trương Hán Việt giúp làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó nâng cao hiệu quả giao tiếp và giảng dạy. Theo luận án của Nguyễn Ngọc Kiên, "tiếng Việt và tiếng Hán là hai ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính nhƣng khác nhau v ề ngu ồ n g ố c. T ừ đó tăng cƣ ờ ng hi ể u bi ế t cơ s ở lí tính c ủ a các hi ệ n tƣ ợ ng ngôn ng ữ".

1.2. Vai Trò Của Phong Cách Học Trong Phân Tích Khoa Trương

Phong cách học đóng vai trò then chốt trong việc phân tích tính khoa trương trong ngôn ngữ. Nó giúp chúng ta nhận diện và đánh giá lối nói quá dựa trên ngữ cảnh sử dụng và mục đích giao tiếp. Việc hiểu rõ phong cách học giúp cho người học và người sử dụng ngôn ngữ có thể nhận diện và sử dụng hyperbole trong tiếng Hán và hyperbole trong tiếng Việt một cách hiệu quả và phù hợp.

II. Nhận Diện Và Phân Loại Lối Nói Quá Hướng Dẫn Chi Tiết

Để nhận diện lối nói khoa trương một cách chính xác, cần nắm vững các tiêu chí và cách phân loại cụ thể. Một trong những tiêu chí quan trọng là mức độ cường điệu của ngôn ngữ so với thực tế. Ngoài ra, yếu tố văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định khác biệt văn hóa trong biểu đạt khoa trương. Việc phân loại cường điệu trong tiếng Hán và cường điệu trong tiếng Việt có thể dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau, như ý nghĩa, hình thức và mức độ. Phân loại này giúp người học và người nghiên cứu dễ dàng tiếp cận và hiểu sâu sắc hơn về biện pháp tu từ khoa trương Hán Việt.

2.1. Tiêu Chí Nhận Biết Tính Khoa Trương Trong Giao Tiếp

Nhận biết tính khoa trương trong ngôn ngữ đòi hỏi sự tinh tế và khả năng phân tích ngữ cảnh. Các dấu hiệu nhận biết bao gồm: sự phóng đại quá mức so với thực tế, sử dụng các từ ngữ cường điệu, và mục đích nhấn mạnh hoặc gây ấn tượng. Yếu tố văn hóa và khoa trương cũng ảnh hưởng lớn đến cách người bản ngữ sử dụng và hiểu nói quá trong tiếng Hán và nói quá trong tiếng Việt.

2.2. Cách Phân Loại Khoa Trương Theo Ý Nghĩa Và Hình Thức

Phân loại khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt có thể dựa trên ý nghĩa (ví dụ: khoa trương về số lượng, chất lượng) hoặc hình thức (ví dụ: sử dụng so sánh, ẩn dụ). Cách phân loại này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cơ chế hoạt động và hiệu quả biểu đạt của lối nói quá. Ngoài ra, nghiên cứu ảnh hưởng văn hóa đến khoa trương là rất quan trọng để hiểu đầy đủ về sự đa dạng trong biểu đạt khoa trương Hán Việt.

2.3. Phân loại khoa trương theo mức độ

Có thể phân chia theo cấp độ từ thấp đến cao. Mức độ thấp chỉ đơn thuần là cường điệu hoá một chút so với thực tế. Mức độ cao thì cường điệu hóa rất nhiều, thậm chí phi lý. Ví dụ, "Trên trời rơi xuống những hạt mưa to bằng hạt đậu" (豆大的雨点). Đây là một dạng khoa trương có thể nhận thấy rõ ràng.

III. Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Lối Khoa Trương Hán Việt Phân Tích

Đặc điểm ngữ nghĩa của lối nói khoa trương trong tiếng Hán và tiếng Việt thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau, từ từ vựng đến cấu trúc câu. Việc sử dụng các tính từ, động từ, số từ, và lượng từ một cách cường điệu là một trong những cách phổ biến để tạo ra tính khoa trương. Ngoài ra, việc sử dụng các thành ngữ, tục ngữ mang tính phóng đại cũng góp phần làm tăng thêm hiệu quả biểu đạt. Nghiên cứu phân tích ngữ nghĩa giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cách thức lối nói quá tác động đến nhận thức và cảm xúc của người nghe.

3.1. Vai Trò Của Từ Vựng Trong Biểu Thị Khoa Trương Hán Việt

Từ vựng đóng vai trò then chốt trong việc biểu thị khoa trương trong tiếng Hán và khoa trương trong tiếng Việt. Các tính từ như "vô cùng", "tuyệt vời", hoặc các động từ như "chết ngất", "kinh thiên động địa" thường được sử dụng để tăng cường mức độ cường điệu. Việc lựa chọn từ ngữ phù hợp là yếu tố quan trọng để tạo ra lối nói quá hiệu quả.

3.2. Ảnh Hưởng Của Cấu Trúc Câu Đến Mức Độ Khoa Trương

Cấu trúc câu cũng ảnh hưởng đáng kể đến mức độ khoa trương. Việc sử dụng các câu so sánh, câu phức, hoặc câu đảo ngữ có thể làm tăng thêm tính cường điệu. Ví dụ, câu "Đẹp như tiên giáng trần" sử dụng cấu trúc so sánh để nhấn mạnh vẻ đẹp phi thường. Việc phân tích ngôn ngữ học giúp ta hiểu rõ hơn cách cấu trúc câu ảnh hưởng đến hiệu quả của hyperbole trong tiếng Việt.

3.3. Sử dụng so sánh tu từ biểu thị khoa trương

Thường sử dụng các so sánh "như", "tựa như", "giống như",... để diễn tả. Ví dụ: "Nhanh như chớp giật" hay "Cao như núi Thái Sơn" (高如泰山). So sánh là một biện pháp quen thuộc giúp cho lối nói khoa trương trở nên dễ hình dung và sống động.

IV. Ứng Dụng Dụng Học Lối Nói Khoa Trương Hán Việt

Việc nghiên cứu lối nói khoa trương từ góc độ dụng học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mục đích và hiệu quả giao tiếp của nó trong các tình huống cụ thể. Khoa trương trong văn viết và khoa trương trong thơ có những đặc điểm riêng biệt so với sử dụng khoa trương trong giao tiếp (khẩu ngữ). Việc phân tích các yếu tố như ngữ cảnh, quan hệ giữa người nói và người nghe, và mục đích giao tiếp là rất quan trọng để đánh giá hiệu quả của lối nói quá.

4.1. Khoa Trương Trong Văn Học Thơ Ca Và Văn Xuôi

Khoa trương trong thơ ca thường được sử dụng để tạo ra những hình ảnh ấn tượng và khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ. Trong khi đó, khoa trương trong văn xuôi có thể được sử dụng để tăng tính hấp dẫn và hài hước cho câu chuyện. Các tác phẩm văn học nổi tiếng thường sử dụng biện pháp tu từ khoa trương một cách sáng tạo và hiệu quả.

4.2. Sử Dụng Khoa Trương Trong Giao Tiếp Hàng Ngày

Trong giao tiếp hàng ngày, sử dụng khoa trương có thể được sử dụng để nhấn mạnh, gây ấn tượng, hoặc thể hiện cảm xúc. Tuy nhiên, việc sử dụng lối nói quá cần phải phù hợp với ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người giao tiếp để tránh gây hiểu lầm hoặc phản cảm. Theo luận án, khoa trương được sử dụng để đe doạ, nịnh hót hoặc hứa hẹn.

4.3. Ảnh hưởng của ngôn ngữ địa phương và văn hóa đến cách diễn đạt khoa trương

Mỗi vùng miền có cách diễn đạt riêng. Ví dụ, người miền Nam thường sử dụng nhiều từ ngữ mang tính phóng đại và hài hước hơn so với người miền Bắc. Yếu tố văn hóa cũng ảnh hưởng đến cách người bản ngữ tiếp nhận và diễn giải biện pháp tu từ khoa trương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án này gồm 4 chƣơng đƣợc phân bố nhƣ sau: Chƣơng 1: Tổng quan Chƣơng 2: Các tiêu chí nhận diện và cách phân loại lối nói khoa trƣơng Chƣơng 3: Đặc điểm ngữ nghĩa - ngữ pháp của lối nói khoa trƣơng trong tiếng Hán Chƣơng 4: Khoa trƣơng từ bình diện dụng học 8 (LUAN.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về khoa trƣơng Hiện nay, ở Trung đã có nhiều tác giả nghiên cứu về khoa trƣơng. Tiêu biểu nhất phải kể đến các công trình sau: 1) 夸张辞格研究 (Nghiên cứu tu từ khoa trƣơng), Luận văn Thạc sĩ của 徐 松江 (Từ Tùng Giang), Đại học Sƣ phạm Hoa Trung. Trong luận văn này, ngoài việc nêu định nghĩa, tác giả còn nêu bật cơ sở ngữ nghĩa và phân loại khoa trƣơng.

Ngoài ra, tác giả còn nói đến sức hấp dẫn của nghệ thuật và nguyên tắc vận dụng khoa trƣơng. 2) 夸张：日常言语交流的礼貌策略 (Khoa trƣơng: chiến lƣợc lịch sự trong giao tiếp hàng ngày) luận văn Thạc sĩ của 王一清 (Vƣơng Nhất Thanh), Đại học Sƣ phạm Thƣợng Hải. Trong luận văn này, ngoài phần tổng quan đƣợc viết khá công phu, tác giả nhấn mạnh khoa trƣơng nhƣ một phép tu từ xuất hiện ở mọi nơi và nhƣ một hành động phối hợp, khoa trƣơng và sự châm biếm, khoa trƣơng là sự thật hay giả dối. Tác giả cũng chỉ rõ quan hệ liên nhân: chiến lƣợc đe dọa thể diện và chiến lƣợc lịch sự; tác giả còn nhấn mạnh phép lịch sự trong giao tiếp khi sử dụng khoa trƣơng.

Tác giả chỉ rõ: có thể dùng danh từ tính từ, động từ, số từ và trạng từ biểu thị khoa trƣơng. Ngoài ra, còn có thể dùng so sánh tu từ, ẩn dụ, so sánh hơn, so sánh nhất. 3) 汉语夸张式成语研究 (Nghiên cứu thành ngữ khoa trƣơng trong tiếng Hán) luận văn thạc sĩ của 龙彦波 (Long Nhan Ba) , Đại học Sƣ phạm Thƣợng Hải. Trong luận văn này, tác giả nêu phƣơng pháp nghiên cứu và lí luận ngôn ngữ áp dụng vào nghiên cứu thành ngữ.

Sau đó tác giả chỉ rõ đặc trƣng, tính chất và chủng loại của thành ngữ khoa trƣơng. Tác giả miêu tả kết cấu và ngữ nghĩa của thành ngữ; cuối cùng là cơ chế tri nhận của thành ngữ khoa trƣơng. 4) 汉语夸张辞格的语义研究 (Nghiên cứu ngữ nghĩa của phép tu từ khoa trƣơng trong tiếng Hán) của 刘辉 (Lƣu Huy) đăng trên Tạp chí “Tu từ học”. Trong công trình này, tác giả đã giới hạn và định nghĩa khoa trƣơng, phân biệt giữa khoa trƣơng với phép ẩn dụ.

Điểm nhấn của công trình này là yếu tố ngữ nghĩa và đặc điểm ngữ nghĩa của khoa trƣơng. Phân tích quan hệ kết cấu ngữ nghĩa, kết cấu bề sâu và kết cấu bề mặt của quan hệ ngữ nghĩa. Tác giả nêu các kiểu ngữ nghĩa của 9 (LUAN.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khoa trƣơng trong đó tác giả nhấn mạnh: a) nghĩa so sánh và nghĩa phán đoán b) nghĩa tập hợp và nghĩa hƣ chỉ c) nghĩa tu từ và nghĩa từ vựng. Cuối cùng tác giả đƣa ra cơ chế lí giải ngữ nghĩa của khoa trƣơng.

5) 汉语言学中夸张的语义要素与运用原则 (Yếu tố ngữ nghĩa và nguyên tắc vận dụng của khoa trƣơng trong tiếng Hán) tác giả 王生龙 (Vƣơng Sinh Long) bài đăng trên bán nguyệt san “Văn học và Thời đại”. Nội dung chủ yếu của chuyên luận này là tác giả nêu bật cơ sở ngữ nghĩa của khoa trƣơng, điều kiện khoa trƣơng cũng nhƣ độ của khoa trƣơng. Cuối cùng là những những nguyên tắc ứng dụng của khoa trƣơng trong giao tiếp hàng ngày. 6) 夸张修辞的态度意义研究 (Nghiên cứu ý nghĩa thái độ của phép tu từ khoa trƣơng) của 布占廷 (Bố Chiếm Đình), đăng trên tạp chí “Tu từ học đƣơng đại” của Đại học Thanh Đảo, Sơn Đông.

Tác giả làm nổi bật cơ chế hoạt động của khoa trƣơng, sự biểu đạt ý nghĩa thái độ và thái độ của ngƣời nói với sự thực trong lời nói khoa trƣơng. 7) 夸张的英汉对比研究 (Nghiên cứu đối chiếu Anh Hán về khoa trƣơng) của Từ Cƣờng (徐强) Đại học Tô Châu. Ở công trình này tác giả so sánh phép lịch sự trong khoa trƣơng, khoa trƣơng gây hứng thú trong giao tiếp và khoa trƣơng biểu thị lịch sự. 8) 夸张 修 辞的 语 义 对比 研 究 （ Nghiên cứu đối chiếu ngữ nghĩa khoa trƣơng trong tiếng Anh và tiếng Hán） của 黄晓平 (Hoàng Hiểu Bình）đăng trong “Tạp chí chuyên đề” của Đại học Sƣ phạm Liễu Châu.

Trong bài báo này tác giả phân chia khoa trƣơng và đối chiếu ngữ nghĩa khoa trƣơng trong tiếng Anh và tiếng Hán. 9) 中国古典诗歌中的夸张 (Khoa trƣơng trong thơ ca cổ điển Trung Quốc) của 陈友冰 (Trần Hữu Băng). Trong bài viết, tác giả nêu bật vẻ đẹp thẩm mĩ của khoa trƣơng, phân biệt khoa trƣơng, trong đó có khoa trƣơng phóng to, thu nhỏ và khoa trƣơng thời gian. Bài báo nêu rõ, về khoa trƣơng thuần túy gồm có khoa trƣơng động tác, khoa trƣơng tâm lí, khoa trƣơng các con số, khoa trƣơng mƣợn điển cố.

Về khoa trƣơng gián tiếp có ẩn dụ, so sánh, đối ngẫu, bài tỉ, tƣởng tƣợng và nhân hóa để biểu thị. Vận dụng khoa trƣơng, tác giả nêu cơ sở hiện thực, những tiết chế tâm lí và những điều mới mẻ trong khoa trƣơng.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10) 李白为何特别喜欢夸张？(Vì sao Lí Bạch đặc biệt thích khoa trƣơng ) của tác giả 丁启阵 ( Đinh Khải Trần) đăng trên tạp chí “Văn hối”. Trong bài viết, ngoài các phép khoa trƣơng trong thơ Lí Bạch nhƣ phép tỉ dụ và sử dụng các con số tác giả còn chỉ ra tám nguyên nhân vì sao Lí Bạch thích khoa trƣơng. Có thể nhận thấy, ở các công trình kể trên mỗi tác giả đều tiếp cận và miêu tả khoa trƣơng ở các góc độ khác nhau, tuy nhiên chƣa có tác giả nào viết về khoa trƣơng cả về bình diện cấu trúc, ngữ nghĩa và ngữ dụng.

Theo chúng tôi đƣợc biết, cho đến nay ở Trung Quốc cũng chƣa có luận án nào viết về khoa trƣơng có cả phân loại, ngữ nghĩa ngữ dụng. Trong các sách tu từ tiếng Việt, các tác giả đều đề cập đến khoa trƣơng; chẳng hạn, các tác giả Cù Đình Tú, Đinh Trọng Lạc, Nguyễn Thái Hòa, Hữu Đạt. Đáng chú ý nhất là bài báo “Lố i nói phóng đại trong tiế ng Viê ̣t” của Đào Thản trên Tạp chí Ngôn ngữ (1990). Trong bài báo này tác giả đã nêu định nghĩa, chia thành hai loại: khoa trƣơng ở mức độ thấp và khoa trƣơng ở mức độ cao.

Ở Việt Nam hiện nay vẫn chƣa có một luận văn, luận án hoặc một chuyên khảo nào viết về khoa trƣơng trong tiếng Hán (có liên hệ với tiếng Việt). Khái niệm về “Lối nói khoa trƣơng” Khoa trương (hyperbole) có xuất xứ từ tiếng Hi Lạp, đƣợc giải thích trong từ điển Oxford: “Lời nói cƣờng điệu nhằm một tác động đặc biệt và không để đƣợc hiểu theo đúng nghĩa đen. Ví dụ: I’ve invited millions of people to my party: Tôi đã mời hàng triệu ngƣời đến dự bữa tiệc. Ở đây, “millions” (hàng triệu) rõ ràng là con số khoa trƣơng, phi thực tế nhƣng lại đƣợc cả cộng đồng nói tiếng Anh chấp nhận với ý nghĩa “rất nhiều ngƣời đến dự bữa tiệc”.

Nói rõ hơn, khi cần nhấn mạnh làm nổ i bâ ̣t đă ̣c trƣng, tính chất của đối tƣợng, ngƣời ta cố tình nói quá s ự thật; viê ̣c nói quá ở đây có th ể là phóng to ho ặc thu nhỏ đố i tƣơ ̣ng cầ n miêu tả. Ví dụ: (1) 白发三千丈 / 缘愁似 个长。 (李白《秋浦歌》) (Tóc trắng ba ngàn dặm / theo sầu dài lê thê. Một số quan niệm về khoa trƣơng 1. Quan điểm của các nhà Hán học về khoa trương Theo các tác giả Hoàng Bá Vinh và Liêu Tự Đông thì : “Trong thƣ̣c tế sƣ̉ dụng ngôn ngữ , khi cần nhấn mạnh một ý nào đó, ngƣời ta cố ý nói quá sự thật; 11 (LUAN.ngoai TIEU LUAN MOI download : [e-mail] viê ̣c nói quá ở đây có th ể là phóng to ho ặc thu nhỏ đối ngƣời , sƣ̣ vậ t hoặc hiê ̣n tƣợng, tƣ́c đố i tƣợng cầ n miêu tả.

Lố i nói này đƣ ợc gọi là khoa trƣơng ; nghĩa là, trên cơ sở hiê ̣n thƣ̣c khách quan đ ối với đặc trƣng của sự vật, hiê ̣n tƣợng, ngƣời ta tô vẽ một cách hợp tình hợp lí làm cho ngƣời đọc cảm thấy cái điề u nói ra có một ấn tƣợng sâu sắc nhƣng vẫn chân thực có thể tin cậy đƣợc”.[100, tr 515] Tác giả Vƣơng Hy Kiệt thì cho rằng : “Khoa trƣơng là cố ý nói quá sƣ̣ thật , hoặc phóng to hoặc thu nhỏ sƣ̣ thật. Mục đích của khoa trƣơng l à làm cho ngƣời nghe/ đọc có một ấ n tƣợng sâu sắ c đố i với nội dung biể u đạt của ngƣời nói / viế t. Chẳ ng hạn ,“天无三日晴/地无三尺平” (Trời không có ba ngày nắ ng / Đất không có ba thƣớc bằng phẳng ) nói về đặc điểm thời tiết và địa h ình của Qúy Châu , là lối nói khoa trƣơng. 296] Tác giả Trƣơng Huy Chi thì cho rằng : “Khoa trƣơng là nói quá sƣ̣ thật , là phƣơng thƣ́c biể u đạt mà vì một yêu cầ u nào đó ngƣời ta cố ý phóng to hoặc thu nhỏ hình tƣợng, đặc trƣng, tác dụng, mƣ́c độ, số lƣợng của các sƣ̣ vật.

Khoa trƣơng có vẻ nhƣ không phù hợp với thực tế , nhƣng nế u vận dụng hợp lý có thể miêu tả sâu sắ c bản chấ t sƣ̣ vật, làm tăng thêm sức hấp dẫn của ngôn ngữ .320] Bàn về “Khoa trƣơng trong thơ ca cổ điển Trung Quốc”, tác giả Trần Hữu Băng cho rằng: “Khoa trƣơng là một thủ pháp tu thƣờng đƣợc vận dụng trong thơ ca. Khoa trƣơng do các tác giả vận dụng trí tƣởng tƣợng phong phú, trên cơ sở hiện thực khách quan, tiến hành phóng to hoặc thu nhỏ hình tƣợng sự vật hoặc tính chất, mức độ nào đó, lấy một đặc trƣng của sự vật, là cách thức tu từ nêu bật tình cảm mãnh liệt của tác giả. 2] Nhƣ vâ ̣y, quan điể m của các nhà Hán ngƣ̃ về khoa trƣơng là tƣơng đố i thố ng nhấ t: nói quá sự thật trong đó có thể phóng to hoặc thu nhỏ sự vật, hiện tƣợng, tức là đối tƣợng cần miêu tả nhằm gây ấn tƣợng đối với ngƣời nghe, ngƣời đọc. Quan điểm của các nhà Viê ̣t ngữ về khoa trương Trong “Phong cách học và đặc điểm tu từ tiếng Việt”, Cù Đình Tú cho rằng , “khoa trƣơng là cách tu từ dùng sự cƣờng điệu qui mô của đối tƣợng đƣợc miêu tả so với nhƣ̃ng biể u hiê ̣n bin ̀ h thƣờng nhằ m mu ̣c đić h nhấ n ma ̣nh vào mô ̣t bản chấ t nào đó của đối tƣơ ̣ng đƣơ ̣c miêu tả.