Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIEN HOAT ĐỘNG KINH TE BAO CHÍ 1. Khai niệm “Kinh tế báo chí” và “Hoạt động kinh tế báo chí” 1.1 Các khái niệm cua học giả, nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Trong cuốn sách đầu tiên của mình “Kinh tế học truyền thông, lý thuyết và các van dé” xuất bản năm 1989, Robert Picard - Giáo sư Kinh tế truyền thông của Đại học Oxford (Hoa Ky) đã đưa ra khái niệm: “Kinh tế truyén thông là cách mà các nhà khai thác truyền thông đáp ứng nhu cau thông tin và giải trí của khán giả, nhà quảng cáo và xã hội bằng các nguồn sẵn có” [16]. Tiến sĩ Gurevich, nhà kinh tế học người Nga, trong cuốn sách “Kinh tế truyền thông đại chúng”, cho rằng: “Kể từ khi thông tin được bản ra thị trường, nó đã trở thành hang hoá và do là điều kiện dé hình thành hoạt động kinh tế truyền thông ”. Trong sách “Một số van dé về kinh tế báo in” (NXB.
Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015), tác giả Định Văn Hường và Bùi Chí Trung đã dựa trên nên tảng kinh tế học cơ bản của kinh tế chính trị Mác-xít và đối chiếu với các nghiên cứu khác, đưa ra khái niệm: “Kinh tế báo chí truyền thông là một hoạt động kinh tế của các cơ quan báo chí trong quá trình sử dụng con người, cơ sở vật chất, kỹ thuật, tài chính. dé đi đến hiệu quả toi da mà các doanh nghiệp báo chi nói riêng và công nghiệp truyền thông nói chung có thể đạt được ”[18]. Theo các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin: “Kinh tế là tổng hòa các quan hệ sản xuất dựa trên một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, tạo thành cơ sở kinh tế của một chế độ nhất định ”. Dương Xuân Ngọc, trong sách “Quan hệ giữa đôi mới kinh tế và đổi mới chính trị ở Việt Nam” (2012), viết: “Kinh tế là toàn bộ phương thức 13 sản xuất và trao doi của một chê độ xã hội, là nguồn gốc cua mọi biên doi xã hội ” [34].
Theo Từ điển Bách khoa toàn thư mở: “Kinh tế là tổng hòa các mối quan hệ tương tác lẫn nhau của con người và xã hội có liên quan trực tiếp đến việc sản xuất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng các loại sản phẩm hàng hóa và dịch vụ, nhằm thỏa mãn nhu cau ngày càng cao của con người trong xã hoi”. Như vậy, nếu xét ở phạm trù khái niệm, thì thuật ngữ “Kinh tế” mang ý nghĩa rất rộng tuỳ thuộc vào góc độ, quan điểm lập trường của chủ thé khởi xướng. Nếu đặt từ “Kinh tế” trong thuật ngữ “Kinh tế báo chí” thì đây là thuật ngữ dé chỉ một ngành kinh tế cụ thể. Từ điển tiếng Việt ghi rằng: “Ngành kinh tế là một bộ phận của nên kinh tế chuyên tạo ra hàng hóa và dich vụ ””.
Như vậy, “hoạt động kinh tế báo chí” là thuật ngữ dé chỉ một ngành kinh tế cụ thê trong một nền kinh tế. Trong hoạt động kinh tế báo chí, các cơ quan báo chí sẽ cung cấp những sản phẩm và dịch vụ và thực hiện những hoạt động kinh tế khác trong khuôn khổ pháp luật cho phép, nhằm duy trì va phat triển sự nghiệp của đơn vi mình. Theo Quyết định số 10/2007/QĐ-TTg, ngày 23/01/2007, của Thủ tướng Chính phủ, hệ thống ngành kinh tế ở nước ta gồm có 21 nhóm ngành với 642 hoạt động kinh tế cụ thé, trong đó báo chí thuộc nhóm ngành Thông tin và Truyền thông [42].2 Khái niệm “Kinh tế báo chỉ” và “Hoạt động kinh tế báo chí” (do tác giả nghiên cứu, dé xuất bồ sung) Trên cơ sở kế thừa những nội dung cơ bản từ các khái niệm trên đây, cùng với thực tiễn hoạt động báo chí của mình, tác giả cho rang “quan hệ công chúng” và “sản pham báo chí” của cơ quan báo chi là những thành tô 14 quan trọng trong hoạt động kinh tế báo chí, cần được bổ sung vao các khái niệm đã được nghiên cứu trước đó. Bởi vì, sản phẩm báo chí cũng là sản phẩm hang hoá.
Chất lượng, hình thức, sự đa dang về sản phẩm báo chí, cùng với sự hiểu biết tâm lý công chúng, xây dựng mối quan hệ giữa công chúng và báo chí là những yếu tố tiên quyết góp phần đem lại thành công trong hoạt động kinh tế báo chí. Trên tinh thần đó, khái niệm về “Kinh tế báo chí” được đề xuất bổ sung như sau: “Kinh tế báo chí là một hoạt động kinh té của các cơ quan báo chí trong quá trình sử dụng con người, cơ sở vật chất, kỹ thuật, tài chính, các sản phẩm báo chí và các quan hệ công chúng. dé đi đến hiệu quả kinh tế rối da mà các cơ quan báo chí nói riêng và công nghiệp truyền thông nói chung có thé đạt duoc”. Từ khái niệm này, tác giả cho rằng “hoạt động kinh tế báo chí” là cách thức các cơ quan báo chí sắp xếp tô chức có hiệu quả các hoạt động từ bên trong, như: củng cố bộ máy tô chức, lựa chọn phương thức hoạt động, điều tiết, cân đối các hoạt động sản xuất, xuất bản báo chí nhằm tiết kiệm tối đa các chi phí; đồng thời tìm kiếm các nguồn thu da dang từ bên ngoài nhằm bao đảm cho sự tôn tại, phát triển của cơ quan báo chí, nâng cao đời sống người làm báo, đóng góp vào sự phát triên kinh tê - xã hội của đât nước.
Các đặc điểm cơ bản của kinh tế báo chí Trên cơ sở tham khảo những tài liệu được công bố trên Website cơ sở dit liệu nguồn của Trung tâm bồi dưỡng đại biéu dân cử thuộc Uy ban Thường vụ Quốc hội [57] và đúc kết với kiến thức, kinh nghiệm có được, có thể khái quát các đặc điểm cơ bản của kinh tế báo chí như sau: 1. Đặc điểm thứ nhất: Hoạt động kinh tế báo chí là một hoạt động sản xuất phục vụ đời sống xã hội. Theo đó, tác phẩm báo chí dù ở thé loại nao, loại hình nào cũng đều là một dạng sản xuât trí tuệ, khác với sản xuât vật chât. Sản phâm đặc trưng của 15 báo chí là thông tin báo chí được xử lý theo một cách rất đặc biệt, nhăm đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng là “một nhóm” hoặc “một cộng đồng” công chúng đa dạng.
Như bất kỳ loại hàng hóa nào, thông tin báo chí trên thị trường cũng có dạng một đơn vị hàng hóa nhất định. Có thé là một sản phẩm đơn lẻ, cũng có thể là một chuỗi sản phẩm hoàn chỉnh có giá trị sử dụng nhất thời hoặc lâu đài. Đặc điểm thứ hai: Trong kinh tế báo chí, thông tin là một dạng sản phẩm hàng hóa luôn có tính hai mặt. Một mặt được thiết lập với mục đích tác động lên con người, làm thay đổi nhận thức của họ, thúc giục họ hướng tới một hành động cụ thể nhất định.
Mặt khác, thông tin này được đưa ra thị trường và trở thành hàng hóa. Thực tế cho thấy, các phương tiện thông tin đại chúng khác nhau cung cấp các dạng sản phâm hàng hoá khác nhau ra thị trường. Và, như bat kỳ hàng hóa nào, báo chí cũng có giá trị tiêu thụ và giá trị đơn thuần. Giá trị tiêu thụ nghĩa là hàng hóa đó có khả năng thỏa mãn nhu cầu thông tin của người mua nó.
Giá trị đơn thuần - đơn giản là giá trị của thông tin báo chí, nghĩa là giá thành chi phí lao động cần thiết dé tạo ra hàng hóa đó. Đặc điểm thứ ba: Trong hoạt động kinh tế báo chí luôn tồn tại mỗi quan hệ hữu cơ giữa nhà sản xuất và người tiêu thụ. Bất kỳ một ai đó có nhu cầu về thông tin, đương nhiên phải đi tìm đối tượng đang năm giữ thông tin họ cần và sở hữu thông tin đó băng nhiều hình thức khác nhau: có thể bằng mua bán, hợp tác hoặc quy đổi sản phẩm tương đồng. Như vậy, quá trình trao đổi giữa cơ quan báo chí với tư cách nhà sản xuất thông tin báo chí, và khách hàng - người tiêu thụ thông tin báo chí đã xuất hiện.
Trong quá trình đó, cả hai bên đều đạt được mong muốn của mình. Người sử dụng thông tin, khi mua thông tin hoặc 16 trao đổi sản phẩm tương đồng dé lay thông tin, sẽ nhận về thông tin từ cơ quan báo chí, giúp họ định hướng trong nhận thức và hành động. Còn nha sản xuất thông tin (cơ quan báo chí, hoặc những người trực tiếp tham gia vào khâu sản xuất ra tác phẩm báo chí) cũng có được lợi ích của riêng mình. Đó không chỉ là lợi ích về kinh tế, đó còn là lợi ích ở một hình thức khác cao hơn, ý nghĩa hơn, khi sản phẩm của minh chứa đựng tính thấm mỹ, tư duy, tính định hướng và giáo dục cao, đã tác động lên công chúng - khách hàng, làm thay đổi nhận thức, tư duy, hệ tư tưởng của họ.
Nhiều nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng: “Báo chí truyền thông không đơn thuần chỉ mang nhiệm vụ chính trị, không đơn thuần mang nhiệm vụ thông tin khoa học, giáo dục, giải trí cho công chúng, mà còn thể hiện rõ chức năng kinh tế của mình trong việc phát triển nền báo chí truyền thông nói riêng và phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung [49]. Nhưng cũng cần phải phân biệt rõ để không nhằm lẫn hoặc cố tình đánh tráo khái niệm giữa “kinh tế báo chí” và “thương mại hoá báo chí”. Thương mại hóa báo chí là hình thức núp bóng trong vỏ bọc kinh tế báo chí. Đó là biểu hiện của việc cơ quan báo chí tìm kiếm lợi nhuận bat chấp đạo đức, bất chấp quy định, giới hạn khuôn khổ luật pháp quy định, vượt ngoài chức năng, nhiệm vụ của báo chí.
Đó là việc tạo ra những sản phẩm báo chí thuần túy hàng hóa, chỉ hướng đến lợi nhuận, coi nhẹ chức năng thông tin tuyên truyền, hoặc coi chức năng thông tin, tuyên truyền như vỏ bọc cho hoạt động kinh tế. Quan diém của Đảng, chính sách của Nhà nước về báo chí và kinh tê báo chí 1. Quan điểm của Đảng về báo chí và kinh tế báo chi Báo chí cách mạng Việt Nam là vũ khí tư tưởng sắc bén của Đảng và Nhà nước, là câu nôi giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân. Báo chí là phương tiện quan trọng tuyên truyền phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng Đảng và hệ 17 thông chính trị; là diễn đàn đê nhân dân tham gia quản lý xã hội, giám sát quyên lực, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công băng, văn minh.