Luận án tiến sĩ về kế toán môi trường tại doanh nghiệp khai thác khoáng sản ở Bình Định

Luận án tiến sĩ nghiên cứu kế toán môi trường tại doanh nghiệp khai thác khoáng sản tỉnh Bình Định, phân tích tác động và giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Tuyến
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Phú Giang
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Nghiên Cứu Kế Toán Môi Trường Trong Doanh Nghiệp Khai Thác Khoáng Sản Tại Bình Định
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TRONG DOANH NGHIỆP
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
• 1.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển kế toán môi trường
• 1.1.2. Bản chất kế toán môi trường
• 1.1.3. Chức năng kế toán môi trường
• 1.1.4. Vai trò kế toán môi trường
• 1.1.5. Nội dung kế toán môi trường
• 1.2. GHI NHẬN THÔNG TIN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
• 1.2.1. Ghi nhận thông tin kế toán tài chính môi trường
• 1.2.2. Ghi nhận thông tin kế toán quản trị môi trường
• 1.3. XỬ LÝ, PHÂN TÍCH THÔNG TIN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
• 1.3.1. Xử lý, phân tích thông tin kế toán tài chính môi trường
• 1.3.2. Xử lý, phân tích thông tin kế toán quản trị môi trường
• 1.4. CUNG CẤP THÔNG TIN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG
• 1.4.1. Cung cấp thông tin kế toán tài chính môi trường
• 1.4.2. Cung cấp thông tin kế toán quản trị môi trường
• 1.5. Lý thuyết hợp pháp
• 1.6. Lý thuyết các bên liên quan
• 1.7. Lý thuyết thể chế
• 1.8. Lý thuyết bất định
• 1.9. Lý thuyết đại diện
• 1.10. KINH NGHIỆM VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM
• 1.10.1. Kế toán môi trường tại Nhật Bản
• 1.10.2. Kế toán môi trường tại Hàn Quốc
• 1.10.3. Kế toán môi trường tại Hoa Kỳ
• 1.10.4. Kế toán môi trường tại Úc
• 1.10.5. Bài học kinh nghiệm KTMT cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ NGÀNH KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 2.1.1. Giới thiệu về khoáng sản và ngành khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 2.1.2. Những đặc điểm của doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định ảnh hưởng đến kế toán môi trường
• 2.2. THỰC TRẠNG KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 2.2.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 2.2.2. Nghiên cứu định tính về thực hiện KTMT và các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 2.2.2.1. Thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định qua nghiên cứu định tính
• 2.2.2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định qua nghiên cứu định tính
• 2.2.3. Nghiên cứu định lượng về thực hiện KTMT và các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 2.2.3.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.2.3.2. Mô hình nghiên cứu
• 2.2.3.3. Nghiên cứu định lượng về thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 2.2.3.4. Nghiên cứu định lượng về nhân tố ảnh hưởng đến kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 2.3. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 2.3.1. Nguyên nhân của các hạn chế thực hiện kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN NGÀNH KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3.2. QUAN ĐIỂM HOÀN THIỆN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3.3. CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3.3.1. Điều kiện thực hiện giải pháp
• 3.3.2. Hoàn thiện về ghi nhận thông tin kế toán môi trường
• 3.3.2.1. Hoàn thiện về ghi nhận thông tin kế toán tài chính môi trường
• 3.3.2.2. Hoàn thiện về ghi nhận thông tin kế toán quản trị môi trường
• 3.3.3. Hoàn thiện về xử lý thông tin kế toán môi trường
• 3.3.3.1. Hoàn thiện về xử lý thông tin kế toán tài chính môi trường
• 3.3.3.2. Hoàn thiện về xử lý, phân tích thông tin kế toán quản trị môi trường
• 3.3.4. Hoàn thiện về báo cáo, cung cấp thông tin kế toán môi trường
• 3.3.4.1. Hoàn thiện về cung cấp thông tin KTTCMT
• 3.3.4.2. Hoàn thiện báo cáo, cung cấp thông tin KTQTMT
• 3.4. CÁC KIẾN NGHỊ NHẰM HỖ TRỢ THỰC HIỆN KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG TẠI CÁC DOANH NGHIỆP KHAI THÁC KHOÁNG SẢN TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3.4.1. Kiến nghị đến các cơ quan quản lý nhà nước
• 3.4.2. Kiến nghị đến các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định
• 3.4.3. Kiến nghị đến các bên liên quan khác
• 3.5. HẠN CHẾ NGHIÊN CỨU VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 3.5.1. Hạn chế nghiên cứu
• 3.5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về kế toán môi trường

Kế toán môi trường (kế toán môi trường) đã trở thành một phần quan trọng trong hệ thống kế toán của doanh nghiệp, đặc biệt là trong ngành khai thác khoáng sản. Ngành này không chỉ đóng góp vào sự phát triển kinh tế mà còn gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường. Theo Schaltegger và Burritt (2017), kế toán môi trường ra đời từ áp lực của các bên liên quan và sự thay đổi trong quan hệ chi phí. Kế toán môi trường bao gồm hai bộ phận chính: kế toán tài chính môi trường (kế toán tài chính) và kế toán quản trị môi trường (kế toán quản trị). Việc áp dụng kế toán môi trường giúp doanh nghiệp không chỉ tuân thủ các quy định pháp luật mà còn nâng cao hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà các doanh nghiệp khai thác khoáng sản tại Bình Định đang phải đối mặt với nhiều thách thức về môi trường.

1.1 Lịch sử hình thành và phát triển kế toán môi trường

Kế toán môi trường đã xuất hiện từ những năm 1970, khi mà các doanh nghiệp bắt đầu nhận thức được tầm quan trọng của việc ghi nhận và báo cáo thông tin môi trường. Sự phát triển của kế toán môi trường gắn liền với sự gia tăng nhận thức về bảo vệ môi trường và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng kế toán môi trường không chỉ giúp doanh nghiệp cải thiện hình ảnh mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh. Đặc biệt, trong ngành khai thác khoáng sản, việc thực hiện kế toán môi trường giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và chi phí liên quan đến ô nhiễm và các vấn đề môi trường khác.

II. Thực trạng kế toán môi trường tại doanh nghiệp khai thác khoáng sản tại Bình Định

Tại tỉnh Bình Định, ngành khai thác khoáng sản đang phát triển mạnh mẽ, tuy nhiên, thực trạng thực hiện kế toán môi trường (thực hiện kế toán môi trường) tại các doanh nghiệp còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều doanh nghiệp chưa có hệ thống ghi nhận thông tin môi trường đầy đủ và chính xác. Điều này dẫn đến việc không thể đánh giá đúng tác động môi trường của hoạt động khai thác khoáng sản. Các doanh nghiệp thường gặp khó khăn trong việc phân tích chi phí môi trường và báo cáo thông tin môi trường một cách minh bạch. Hơn nữa, sự thiếu hụt về nhận thức và kiến thức về kế toán môi trường cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.1 Mô tả mẫu nghiên cứu

Mẫu nghiên cứu được thực hiện trên các doanh nghiệp khai thác khoáng sản tại Bình Định, bao gồm các doanh nghiệp lớn và nhỏ. Qua khảo sát, các doanh nghiệp cho biết rằng họ gặp khó khăn trong việc thu thập và xử lý thông tin môi trường. Nhiều doanh nghiệp không có bộ phận chuyên trách về kế toán môi trường, dẫn đến việc thông tin môi trường không được ghi nhận đầy đủ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng ra quyết định mà còn làm giảm tính minh bạch trong hoạt động của doanh nghiệp. Việc thiếu hụt thông tin môi trường cũng khiến cho các bên liên quan không thể đánh giá đúng mức độ ảnh hưởng của doanh nghiệp đến môi trường.

III. Giải pháp hoàn thiện kế toán môi trường tại doanh nghiệp khai thác khoáng sản

Để nâng cao hiệu quả thực hiện kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản ở Bình Định, cần có các giải pháp cụ thể. Đầu tiên, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống ghi nhận thông tin môi trường một cách bài bản và khoa học. Việc đào tạo nhân viên về kế toán môi trường cũng rất quan trọng để nâng cao nhận thức và kỹ năng. Thứ hai, cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý nhà nước trong việc xây dựng các quy định và hướng dẫn cụ thể về kế toán môi trường. Cuối cùng, doanh nghiệp cần chủ động trong việc công bố thông tin môi trường để tạo dựng lòng tin với các bên liên quan và cộng đồng.

3.1 Định hướng bảo vệ môi trường và phát triển ngành khai thác khoáng sản

Định hướng bảo vệ môi trường trong ngành khai thác khoáng sản cần được đặt lên hàng đầu. Doanh nghiệp cần thực hiện các biện pháp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời phát triển bền vững. Việc áp dụng các công nghệ xanh và quy trình sản xuất sạch sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tiết kiệm chi phí. Hơn nữa, việc thực hiện kế toán môi trường sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao hình ảnh và thương hiệu, từ đó thu hút được nhiều nhà đầu tư và khách hàng hơn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kế toán (mã số 9.01) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Kim Tuyến, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Phú Giang và TS. Lê Thị Diệu Linh tại Học viện Tài chính năm 2020, nghiên cứu về chủ đề: "Kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển bền vững trở thành xu hướng tất yếu theo định hướng Báo cáo Brundtland (1987), các doanh nghiệp phải cân bằng hài hòa giữa ba mục tiêu: kinh tế, môi trường và xã hội. Tại Việt Nam, ngành khai thác khoáng sản giữ vị trí quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội nhưng đồng thời gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên như ô nhiễm bụi, tiếng ồn, ô nhiễm đất, nước ngầm, nước mặt, phát sinh chất thải rắn, xói mòn, sụt lún đất và suy giảm đa dạng sinh học.

Trên địa bàn tỉnh Bình Định, hoạt động khai khoáng phân bổ ở 5 lĩnh vực (khai thác đá, cát, đất san lấp, sa khoáng titan và nước nóng thiên nhiên). Dù phần lớn là doanh nghiệp quy mô nhỏ và vừa, chưa niêm yết, các doanh nghiệp này chịu áp lực ngày càng lớn từ hệ thống văn bản pháp lý (Luật Bảo vệ và Phát triển rừng số 29/2004/QH11, Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12, Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12, Luật Bảo vệ môi trường số 55/2014/QH13, Nghị định 179/2013/NĐ-CP, Thông tư 38/2015/TT-BTNMT, Thông tư 155/2015/TT-BTC, Quyết định 109/2010/QĐ-UBND, Quyết định 48/2016/QĐ-UBND tỉnh Bình Định). Tuy nhiên, các nghiên cứu kế toán môi trường (KTMT) tại Việt Nam trước đây chủ yếu tiếp cận riêng lẻ kế toán tài chính môi trường (KTTCMT) hoặc kế toán quản trị môi trường (KTQTMT), tập trung vào góc độ quản trị chi phí môi trường (CPMT) mà thiếu vắng khuôn khổ KTMT toàn diện kết hợp cả hai bộ phận cấu thành trong một ngành nhạy cảm môi trường đặc thù.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định. Các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Hệ thống hóa lý luận về KTMT trong doanh nghiệp.
2. Đánh giá tình hình thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định.
3. Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định.
4. Đo lường mức độ tác động của các nhân tố đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định.
5. Đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định.

Câu hỏi nghiên cứu

1. KTMT trong doanh nghiệp bao gồm những nội dung gì?
2. KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định hiện nay được thực hiện như thế nào?
3. Các nhân tố nào ảnh hưởng đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định?
4. Mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến thực hiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định ra sao?
5. Các giải pháp nào phù hợp để hoàn thiện KTMT tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: KTMT và các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT trong doanh nghiệp.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu sơ cấp và dữ liệu thứ cấp thu thập trong năm 2018 và năm 2019.
• Phạm vi nội dung: Luận án bao quát cả KTTCMT và KTQTMT; tập trung vào các công cụ kỹ thuật trọng yếu liên quan đến sản phẩm và quy trình sản xuất với chi phí môi trường nội bộ, bao gồm: kế toán chi phí dòng vật liệu (MFCA), chi phí dựa trên hoạt động (ABC), chi phí chu kỳ sống/vòng đời sản phẩm (LCC) và chỉ số hiệu quả môi trường (EPI).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Nghiên cứu về KTMT trên thế giới hình thành từ thập niên 1970 và phát triển mạnh mẽ qua các hướng tiếp cận:

• Khuôn khổ hướng dẫn chuẩn mực: Các văn bản nền tảng từ Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (USEPA, 1995), Ủy ban Liên Hợp Quốc về Phát triển Bền vững (UNDSD, 2001), Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD, 2002) và Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC, 2005) đã xác lập định nghĩa, phân loại CPMT, tài sản môi trường (TSMT), nợ phải trả môi trường (NPTMT) và thu nhập môi trường (TNMT).
• Ghi nhận, xử lý và chuẩn mực quốc tế về KTTCMT: Barbu và cộng sự (2014) chỉ rõ có 19/65 chuẩn mực kế toán quốc tế liên quan đến môi trường (13 IAS, 5 IFRS và 3 IFRIC), phân thành các chuẩn mực ảnh hưởng trực tiếp (IFRS 6, IAS 36, IAS 38, IAS 16, IAS 37, IAS 2, IAS 20, IAS 8, IFRIC 1, IFRIC 5, IFRIC 6) và ảnh hưởng gián tiếp (IAS 1, IAS 10, IAS 12, IAS 32, IAS 39, IAS 41, IFRS 7, IFRS 8, IFRS 9).
• Công cụ KTQTMT: Phân tích chi phí (ABC, MFCA, LCC), thẩm định đầu tư (đánh giá tổng chi phí - TCA) và quản lý hiệu quả (thẻ điểm cân bằng bền vững - SBSC, EPI) được chứng minh giúp tiết kiệm chi phí và kiểm soát chất thải (Schaltegger và Burritt, 2000; Burritt và cộng sự, 2002; Jasch, 2008; Kokubu và Kitada, 2015).
• Báo cáo và công bố thông tin môi trường: Các nghiên cứu thực nghiệm của Kreuze và cộng sự (1996), Deegan và Gordon (1996), Bartolomeo và cộng sự (2000), Salomone và Galluccio (2001), Sumiani và cộng sự (2007), Zhang và cộng sự (2008), Saha và Akter (2012) khảo sát mức độ công bố thông tin theo các khuôn khổ GRI, CDP, IIRC.
• Nhân tố ảnh hưởng đến KTMT: Nghiên cứu của Wilmshurst và Frost (2000), Patten (1992), Gray và cộng sự (2001), Liu và Anbumozhi (2009), Ferreira và cộng sự (2010), Christ và Burritt (2013), Setthasakko (2015) xác định áp lực thể chế, áp lực bên liên quan, quy mô, ngành nghề, chiến lược môi trường và nhận thức nhà quản trị là các yếu tố tác động then chốt.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu KTMT xuất hiện theo từng nhóm nội dung:

• Ghi nhận và phân loại thông tin: Phạm Đức Hiếu và Trần Thị Hồng Mai (2012), Lê Kim Ngọc (2013), Hà Xuân Thạch (2014), Phạm Quang Huy (2016), Phạm Hoài Nam (2016), Hoàng Thị Bích Ngọc (2017), Lê Thị Tâm (2017), Nguyễn Thị Hằng Nga (2017), Lâm Thị Trúc Linh (2019) tiếp cận khái niệm TSMT, NPTMT, CPMT, TNMT theo hướng dẫn quốc tế.
• Xử lý, phân tích và thực hành KTQTMT: Lê Thị Tâm (2017), Nguyễn Thị Nga (2017), Hoàng Thị Bích Ngọc (2017), Ngô Thị Hoài Nam (2017) khảo sát thực trạng quản trị CPMT trong các ngành sản xuất gạch, thép, chế biến dầu khí và chế biến thủy sản, chỉ ra phần lớn doanh nghiệp phản ánh CPMT vào tài khoản chi phí chung, phân bổ theo phương pháp truyền thống, chưa theo dõi sổ chi tiết và chưa lập dự toán CPMT riêng. Phạm Hoài Nam (2016) khảo sát doanh nghiệp sản xuất tại Quảng Ngãi cho thấy chỉ 12,5% doanh nghiệp có sổ chi tiết CPMT.
• Công bố thông tin và nhân tố ảnh hưởng: La Soa Nguyen và cộng sự (2017), Nguyễn Thị Kim Tuyến và cộng sự (2018), Lâm Thị Trúc Linh (2019) nghiên cứu các nhân tố tác động đến mức độ công bố thông tin KTMT của doanh nghiệp niêm yết và ngành nuôi trồng thủy sản.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

1. Bổ sung dữ liệu thực nghiệm về KTMT tại các quốc gia đang phát triển thuộc khu vực Đông Nam Á, nơi nghiên cứu KTMT còn hạn chế (Herzig và cộng sự, 2012).
2. Tích hợp đồng thời cả hai bộ phận KTTCMT và KTQTMT thành một khuôn khổ hoàn chỉnh, từ khâu ghi nhận, xử lý đến công bố thông tin, khắc phục sự tản mạn của các công trình trước đây tại Việt Nam.
3. Giải quyết mâu thuẫn về kết quả tác động của các nhân tố (như ngành nghề kinh doanh, áp lực thể chế, quy mô, nhận thức quản trị) trong bối cảnh đặc thù của doanh nghiệp khai khoáng tại tỉnh Bình Định.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết nền tảng

Luận án vận dụng hệ thống 6 lý thuyết nền tảng để giải thích hành vi và mức độ thực hiện KTMT trong doanh nghiệp:

• Lý thuyết thể chế (Institutional Theory): Giải thích áp lực cưỡng chế (văn bản pháp lý, quy định môi trường), áp lực quy phạm (chuẩn mực nghề nghiệp, đào tạo kế toán) và áp lực mô phỏng (học tập các điển hình thành công) tác động đến việc áp dụng KTMT.
• Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory): Giải thích nỗ lực của doanh nghiệp trong việc công bố thông tin môi trường nhằm tạo lập sự thừa nhận của xã hội đối với hoạt động khai khoáng.
• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory): Làm rõ trách nhiệm giải trình và cung cấp thông tin môi trường để đáp ứng kỳ vọng của các nhóm lợi ích (cơ quan quản lý, cổ đông, cộng đồng địa phương, ngân hàng).
• Lý thuyết bất định (Contingency Theory): Giải thích sự biến thiên trong tổ chức hệ thống KTMT dựa trên các yếu tố ngữ cảnh như quy mô, công nghệ, mức độ không chắc chắn của môi trường kinh doanh và chiến lược môi trường.
• Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory): Phân tích xu hướng các doanh nghiệp chủ động công bố thông tin môi trường để phát tín hiệu tích cực về hiệu quả hoạt động và giảm bất đối xứng thông tin.
• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Xem xét việc sử dụng thông tin môi trường trong việc giám sát, kiểm soát và giảm thiểu chi phí đại diện giữa chủ sở hữu và nhà quản trị.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (kết hợp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng).

Phương pháp	Quy mô mẫu & Đối tượng	Công cụ & Kỹ thuật thu thập	Kỹ thuật phân tích dữ liệu
Định tính: Phỏng vấn chuyên gia	08 chuyên gia (đạt điểm bão hòa ở trường hợp thứ 6; phỏng vấn thêm 2 chuyên gia kiểm chứng). Chuyên gia thuộc NEU, UEH, HUB và doanh nghiệp khai khoáng Bình Định.	Phiếu phỏng vấn bán cấu trúc gồm câu hỏi đóng kế thừa từ thang đo quốc tế và câu hỏi mở.	Mô tả, phân loại, kết nối dữ liệu; hiệu chỉnh thang đo và bảng hỏi khảo sát.
Định tính: Phỏng vấn sâu nhà quản trị	09 nhà quản trị tại 08 doanh nghiệp khai khoáng Bình Định (2 Giám đốc, 1 Phó Giám đốc, 4 Kế toán trưởng, 2 Trưởng phòng kỹ thuật). Mã hóa từ PV1 đến PV9.	Bảng hỏi bán cấu trúc, phỏng vấn trực tiếp kết hợp ghi âm và ghi chép.	Phân tích nội dung theo 3 bước: mô tả, phân loại, kết nối logic để giải thích kết quả định lượng.
Định lượng: Khảo sát diện rộng	Phát phiếu khảo sát tới 73/79 doanh nghiệp khai khoáng trên địa bàn tỉnh Bình Định. Thu về 162 phiếu (91,5%), chọn được 149 phiếu hợp lệ (đáp ứng tiêu chuẩn $N \ge 50 + kP$).	Phiếu khảo sát 3 phần, sử dụng thang đo Likert 5 điểm (1: Rất ít/Rất không đồng ý đến 5: Rất nhiều/Rất đồng ý).	- Thống kê mô tả (Mean, Min, Max, SD, Variance) - Cronbach's Alpha ($\ge 0,6$; Item-Total $> 0,3$) - Phân tích nhân tố khám phá EFA (KMO $\ge 0,5$; Bartlett's Sig $< 0,05$; Eigenvalue $\ge 1$; Tổng phương sai trích $\ge 50%$; Factor Loading $> 0,55$) - Hồi quy đa biến (Sig $t, F < 0,1$; VIF $< 2$) - Phân tích ANOVA một chiều.

Phương pháp chọn mẫu định lượng

Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu xác suất với kỹ thuật lấy mẫu phân tầng theo 5 lĩnh vực khai khoáng trên địa bàn tỉnh Bình Định:

1. Khai thác đá
2. Khai thác cát
3. Khai thác sa khoáng titan
4. Khai thác đất san lấp
5. Khai thác nước nóng thiên nhiên

Sau đó, kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên được áp dụng để lựa chọn các cá nhân tham gia khảo sát có chuyên môn kế toán và hiểu biết về thông tin môi trường (kế toán viên, kế toán trưởng, giám đốc/phó giám đốc phụ trách tài chính).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về kế toán môi trường trong doanh nghiệp

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận toàn diện về KTMT:

• Lịch sử hình thành và phát triển: Tổng kết theo các giai đoạn nghiên cứu (giai đoạn 1971–1987 khởi đầu với kế toán năng lượng tại Đan Mạch năm 1975, Nauy năm 1978; giai đoạn 1988–1994 phát triển sau Báo cáo Brundtland và Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất Rio de Janeiro 1992; giai đoạn từ sau 1995 đến nay).
• Bản chất, chức năng, vai trò và nội dung của KTMT: Định vị KTMT là bộ phận cấu thành của hệ thống kế toán, cung cấp thông tin tài chính và phi tài chính về môi trường phục vụ các bên liên quan bên trong và bên ngoài.
• Nội dung KTTCMT: Quy trình ghi nhận, đo lường TSMT, NPTMT, CPMT, TNMT; xử lý qua hệ thống tài khoản và chuẩn mực kế toán quốc tế; cung cấp thông tin qua Báo cáo tài chính, Báo cáo thường niên và Báo cáo phát triển bền vững (theo chuẩn GRI, IIRC, CDP).
• Nội dung KTQTMT: Ghi nhận thông tin tiền tệ và thông tin vật lý dòng vật liệu/năng lượng; xử lý và phân tích qua các công cụ kỹ thuật (ABC, MFCA, LCC, TCA, SBSC, EPI); lập báo cáo quản trị môi trường nội bộ.
• Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam: Khái quát kinh nghiệm áp dụng KTMT tại Nhật Bản (hướng dẫn của JMOE, JMETI), Hàn Quốc (KMOE, KMOCIE, KAI), Hoa Kỳ (USEPA, SEC, FASB) và Úc; từ đó rút ra bài học về ban hành văn bản hướng dẫn, xây dựng bộ chỉ số và thúc đẩy đào tạo nghề nghiệp.

Chương 2: Thực trạng kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định

Chương 2 trình bày kết quả phân tích thực trạng ngành khai khoáng Bình Định và kiểm định mô hình thực chứng:

• Đặc điểm ngành khai khoáng Bình Định: Phân tích đặc thù công nghệ, quy mô vốn, lao động và tác động môi trường của 5 lĩnh vực khai thác trên địa bàn tỉnh ảnh hưởng đến công tác kế toán.
• Kết quả nghiên cứu định tính: Tổng hợp ý kiến của 8 chuyên gia và 9 nhà quản trị (PV1 đến PV9) từ 8 doanh nghiệp tiêu biểu (Công ty TNHH Nước khoáng Quy Nhơn, Công ty CP Khoáng sản Bình Định, Công ty TNHH Trọng Điểm, Công ty CP VRG đá Bình Định, Công ty CP Phú Tài, DNTN Thành Sơn, Công ty TNHH MTV khoáng sản Tuấn Đạt, Công ty A). Kết quả định tính phản ánh nhận thức về KTMT còn hạn chế, việc ghi nhận thông tin môi trường chủ yếu mang tính đối phó để tuân thủ pháp lý.
• Kết quả nghiên cứu định lượng:
  • Mô tả mẫu: 149 quan sát hợp lệ phản ánh cơ cấu quy mô nguồn vốn, số lượng lao động và ngành nghề kinh doanh.
  • Kiểm định độ tin cậy và EFA: 8 biến quan sát đo lường thực hiện KTMT và 19 biến quan sát đo lường các nhóm nhân tố đạt độ tin cậy Cronbach's Alpha $> 0,6$ và tương quan biến tổng $> 0,3$; phân tích EFA trích xuất các nhân tố với hệ số tải $> 0,55$ và phương sai trích $> 50%$.
  • Phân tích hồi quy đa biến: Kiểm định mô hình hồi quy xác định mức độ tác động của 4 nhóm nhân tố chính đến thực hiện KTMT: Áp lực các bên liên quan (ALBLQ), Nhận thức nhà quản trị (NTNQT), Trình độ nhân viên kế toán (NVKT), Đặc điểm doanh nghiệp (DDDN).
  • Phân tích ANOVA một chiều: Kiểm định sự khác biệt về mức độ thực hiện KTMT theo các ngành nghề kinh doanh khai khoáng và theo các nhóm đối tượng khảo sát.
• Đánh giá thực trạng và nguyên nhân hạn chế:
  • Hạn chế: Chưa thiết lập tài khoản và sổ chi tiết riêng cho thông tin môi trường; CPMT bị gộp chung vào chi phí sản xuất chung hoặc chi phí quản lý; KTQTMT chưa áp dụng các kỹ thuật tiên tiến (MFCA, ABC, LCC); báo cáo môi trường nội bộ và công bố thông tin ra bên ngoài còn rất hạn chế.
  • Nguyên nhân: Thiếu hành lang pháp lý và chuẩn mực kế toán môi trường cụ thể; nhận thức của nhà quản trị chưa coi KTMT là công cụ tạo giá trị; trình độ nhân viên kế toán về kỹ thuật kế toán môi trường chưa được đào tạo chuyên sâu; năng lực tài chính và quy mô doanh nghiệp phần lớn ở mức nhỏ và vừa.

Chương 3: Các giải pháp hoàn thiện kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định

Chương 3 xây dựng hệ thống giải pháp và kiến nghị có tính khả thi:

• Quan điểm và định hướng: Hoàn thiện KTMT phải phù hợp với định hướng bảo vệ môi trường và quy hoạch phát triển ngành khai khoáng của tỉnh Bình Định, gắn với thông lệ quốc tế và quy định pháp luật Việt Nam.
• Hệ thống giải pháp chuyên môn:
  • Hoàn thiện ghi nhận thông tin: Mở các tài khoản kế toán chi tiết cấp 2, cấp 3 theo dõi TSMT (chi phí thăm dò, phục hồi mỏ), NPTMT (ký quỹ phục hồi môi trường, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường), CPMT (chi phí xử lý chất thải, vận hành trạm xử lý nước thải) và TNMT (bán phế liệu, phụ phẩm khoáng sản); xây dựng hệ thống chứng từ kế toán phản ánh dòng vật liệu và năng lượng.
  • Hoàn thiện xử lý thông tin: Ứng dụng kỹ thuật phân bổ CPMT theo phương pháp ABC và MFCA để xác định chính xác tổn thất vật liệu trong khai thác đá, cát, titan; thiết lập Thẻ điểm cân bằng bền vững (SBSC) và Bản đồ chiến lược phát triển bền vững cho doanh nghiệp khai khoáng.
  • Hoàn thiện báo cáo và cung cấp thông tin: Thiết kế biểu mẫu Báo cáo chi phí môi trường theo hoạt động, Báo cáo tiết kiệm chi phí môi trường, Khung chỉ số hiệu quả môi trường (EPI) phục vụ quản trị nội bộ; hoàn thiện thuyết minh thông tin môi trường trên Báo cáo tài chính theo Thông tư 155/2015/TT-BTC.
• Kiến nghị thực hiện:
  • Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường, UBND tỉnh Bình Định): Ban hành chuẩn mực kế toán môi trường; hướng dẫn cụ thể chế độ kế toán áp dụng cho ngành khai khoáng; tăng cường kiểm tra, giám sát môi trường.
  • Đối với các doanh nghiệp khai thác khoáng sản: Nâng cao nhận thức quản trị môi trường; đầu tư phần mềm kế toán tích hợp ERP; đào tạo, bồi dưỡng kiến thức KTMT cho nhân viên kế toán.
  • Đối với các bên liên quan khác: Hội Kế toán và Kiểm toán Việt Nam (VAA), Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA), các trường đại học đẩy mạnh nghiên cứu và đưa nội dung KTMT vào chương trình đào tạo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về KTMT trong doanh nghiệp bằng việc tích hợp đồng bộ hai bộ phận KTTCMT và KTQTMT trong một khung nghiên cứu thống nhất.
2. Mở rộng việc vận dụng kết hợp 6 lý thuyết nền (thể chế, hợp pháp, bên liên quan, bất định, tín hiệu, đại diện) để luận giải toàn diện các nhân tố tác động đến thực hiện KTMT trong điều kiện một nền kinh tế chuyển đổi đang phát triển.
3. Xây dựng và kiểm định thang đo thực hiện KTMT và thang đo các nhân tố ảnh hưởng được chuẩn hóa phù hợp với đặc thù ngành khai khoáng.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phản ánh bức tranh thực trạng thực hiện KTMT tại 73 doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định qua 5 phân ngành khai thác đặc thù.
2. Chỉ ra mức độ tác động cụ thể của các nhân tố (áp lực bên liên quan, nhận thức nhà quản trị, trình độ nhân viên kế toán, đặc điểm doanh nghiệp) và kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm ngành nghề.
3. Thiết kế hệ thống giải pháp hoàn chỉnh và cụ thể cho các doanh nghiệp khai khoáng Bình Định, bao gồm:
   • Danh mục tài khoản kế toán chi tiết theo dõi thông tin môi trường.
   • Quy trình phân bổ chi phí môi trường theo dòng vật liệu (MFCA) và hoạt động (ABC).
   • Bản đồ chiến lược phát triển bền vững và Thẻ điểm cân bằng bền vững (SBSC).
   • Hệ thống biểu mẫu báo cáo môi trường nội bộ (Báo cáo CPMT theo hoạt động, Báo cáo tiết kiệm môi trường, Khung chỉ số EPI).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Phạm vi nghiên cứu không gian tập trung tại tỉnh Bình Định, chưa mở rộng ra toàn bộ các tỉnh thành thuộc khu vực miền Trung hoặc phạm vi toàn quốc.
• Đối tượng khảo sát tập trung vào ngành khai thác khoáng sản, chưa đối sánh đa ngành với các lĩnh vực nhạy cảm môi trường khác (như nhiệt điện, dệt nhuộm, hóa chất).
• Giới hạn nghiên cứu các công cụ KTQTMT ở nhóm công cụ trọng yếu (MFCA, ABC, LCC, EPI), chưa đi sâu kiểm định các công cụ khác như chi phí chất lượng môi trường toàn diện.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát thực nghiệm tại các vùng kinh tế trọng điểm hoặc trên quy mô toàn quốc để gia tăng tính tổng quát hóa của mô hình.
• Tiến hành các nghiên cứu so sánh thực hành KTMT giữa ngành khai khoáng với các ngành sản xuất công nghiệp nhạy cảm môi trường khác.
• Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tích hợp KTMT vào hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) và tác động của KTMT đến hiệu quả tài chính dài hạn của doanh nghiệp.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh, tổng quan tài liệu phong phú và quy trình nghiên cứu hỗn hợp mẫu mực (từ phỏng vấn chuyên gia định tính đến khảo sát EFA/Regression/ANOVA định lượng).
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Bộ Tài nguyên và Môi trường, Sở TN&MT các địa phương): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm phục vụ việc hoạch định chính sách, ban hành hướng dẫn thực hiện KTMT và hoàn thiện các chế tài quản lý môi trường ngành khai khoáng.
• Ban giám đốc và Kế toán trưởng các doanh nghiệp khai thác khoáng sản: Tham khảo trực tiếp hệ thống chứng từ, danh mục tài khoản chi tiết, kỹ thuật phân bổ CPMT (MFCA, ABC) và hệ thống mẫu biểu báo cáo quản trị môi trường nội bộ để triển khai áp dụng vào thực tế doanh nghiệp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu những lĩnh vực khai thác khoáng sản cụ thể nào tại Bình Định?

Luận án nghiên cứu 5 lĩnh vực kinh doanh khoáng sản chính trên địa bàn tỉnh Bình Định:

1. Khai thác đá
2. Khai thác cát
3. Khai thác đất san lấp
4. Khai thác sa khoáng titan
5. Khai thác nước nóng thiên nhiên

2. Quy mô mẫu nghiên cứu định tính và định lượng của luận án được xác định như thế nào?

• Nghiên cứu định tính: 08 chuyên gia (đạt điểm bão hòa ở trường hợp thứ 6, phỏng vấn thêm 2 chuyên gia kiểm chứng) và 09 nhà quản trị doanh nghiệp (2 Giám đốc, 1 Phó Giám đốc, 4 Kế toán trưởng, 2 Trưởng phòng kỹ thuật) tại 8 doanh nghiệp.
• Nghiên cứu định lượng: Khảo sát tại 73/79 doanh nghiệp khai khoáng; thu về 162 phiếu; xử lý 149 phiếu khảo sát hợp lệ trên phần mềm SPSS 22.0, thỏa mãn quy mô mẫu tối thiểu $N \ge 50 + kP$ ($N \ge 95$).

3. Những công cụ kế toán quản trị môi trường nào được luận án tập trung nghiên cứu và ứng dụng?

Luận án tập trung vào 4 công cụ kỹ thuật kế toán quản trị môi trường trọng yếu:

1. Kế toán chi phí dòng vật liệu (MFCA)
2. Phương pháp xác định chi phí dựa trên hoạt động (ABC)
3. Kế toán chi phí chu kỳ sống sản phẩm (LCC)
4. Hệ thống chỉ số hiệu quả môi trường (EPI) kết hợp Thẻ điểm cân bằng bền vững (SBSC)

4. Những lý thuyết nền tảng nào được sử dụng để xây dựng mô hình nghiên cứu?

Luận án vận dụng 6 lý thuyết nền tảng trong nghiên cứu kế toán và quản trị:

1. Lý thuyết thể chế (Institutional Theory)
2. Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory)
3. Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory)
4. Lý thuyết bất định (Contingency Theory)
5. Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory)
6. Lý thuyết đại diện (Agency Theory)

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Kim Tuyến đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế toán môi trường, kết hợp đồng bộ cả kế toán tài chính môi trường và kế toán quản trị môi trường. Thông qua phương pháp nghiên cứu hỗn hợp trên mẫu khảo sát 149 đối tượng tại các doanh nghiệp khai khoáng tỉnh Bình Định, luận án đã đánh giá toàn diện thực trạng thực hiện KTMT và kiểm định mức độ tác động của các nhân tố ảnh hưởng. Các giải pháp đề xuất về danh mục tài khoản chi tiết, kỹ thuật phân bổ chi phí dòng vật liệu và hệ thống báo cáo quản trị môi trường cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để nâng cao năng lực quản trị môi trường trong ngành khai khoáng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1.TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Phát triển ở thế kỷ 21, doanh nghiệp (DN) cần đảm bảo sự cân bằng giữa các khía cạnh kinh tế, môi trường và xã hội. Phát triển bền vững đã trở thành xu hướng phát triển tất yếu đối với DN toàn cầu. Theo báo cáo Brundtland vào năm 1987, phát triển bền vững là sự kết hợp hài hoà, hiệu quả giữa ba mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng đến nhu cầu của các thế hệ tương lai. Hiện nay, môi trường là vấn đề thời sự được thảo luận ở tất cả các diễn đàn trên thế giới.

Sau các thảm hoạ môi trường, các rào cản xanh (văn bản pháp lý môi trường, tiêu chuẩn kỹ thuật môi trường, thuế, phí môi trường) ngày càng gia tăng. Chính phủ, các tổ chức tài chính, khách hàng, nhà đầu tư, cộng đồng địa phương … ngày càng quan tâm đến trách nhiệm môi trường DN và sử dụng thông tin môi trường cho việc ra quyết định. Theo Schaltegger và Burritt (2017), kế toán môi trường (KTMT) ra đời từ áp lực của các bên liên quan và thay đổi quan hệ chi phí. KTMT đã xuất hiện vào những năm bảy mươi của thế kỷ hai mươi.

Xét ở cấp độ DN, KTMT là một bộ phận trong hệ thống kế toán, sử dụng khuôn khổ lý thuyết và phương pháp kế toán mới để ghi nhận, đo lường và công bố thông tin môi trường nhằm hỗ trợ hữu ích cho việc ra quyết định đến các bên liên quan bên trong và bên ngoài DN. Dựa vào đối tượng sử dụng thông tin môi trường, KTMT được chia thành hai bộ phận là kế toán tài chính môi trường (KTTCMT) và kế toán quản trị môi trường (KTQTMT). KTMT đã chứng tỏ là công cụ kế toán phù hợp với xu hướng phát triển bền vững vì nó giúp DN đạt được đồng thời hiệu quả môi trường và hiệu quả kinh tế. Các nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh KTMT mang lại nhiều lợi ích to lớn cho DN.

Chẳng hạn, hỗ trợ DN tuân thủ pháp luật môi trường, chính sách môi trường, đảm bảo vị trí chiến lược dài hạn của DN (IFAC, 2005), giảm tác động môi trường và tiết kiệm chi phí vì sử dụng hiệu quả năng lượng, nước, vật liệu (IFAC, 2005; Ferreira và cộng sự, 2010), thúc đẩy DN chuyển đổi hoạt động theo hướng bền vững (sáng kiến sản xuất sạch hơn, công nghệ xanh) vì KTMT cung cấp thông tin về chi phí, lợi ích luan an 2 và cơ hội đầy đủ hơn (Gale, 2006), giảm bớt mối quan tâm về môi trường của chính phủ (Liu và Anbumozhi, 2009), xác lập mối quan hệ tốt hơn với các bên liên quan và cải tiến trong việc ra quyết định của DN (Lee và cộng sự, 2006; Ferreira và cộng sự, 2010, Kokubu và Kitada, 2015), nâng cao hình ảnh, danh tiếng, thương hiệu DN (Zeng và cộng sự, 2010; Ferreira và cộng sự, 2010). Ngành khai khoáng có vai trò, vị trí quan trọng đối với phát triển kinh tế, xã hội của Việt Nam nói chung và của tỉnh Bình Định nói riêng. Ngành khai khoáng trên địa bàn tỉnh Bình Định được chia thành năm lĩnh vực kinh doanh, bao gồm: khai thác đá, khai thác cát, khai thác đất san lấp, khai thác sa khoáng titan và khai thác nước nóng thiên nhiên. Đặc điểm hoạt động của năm lĩnh vực kinh doanh này có tác động tiêu cực đến môi trường như: ô nhiễm bụi, tiếng ồn, ô nhiễm đất, nước ngầm, nước mặt, chất thải rắn, xói mòn, sụt đất và mất đa dạng sinh học.

Do đó, mặc dù phần lớn là DN quy mô nhỏ và vừa, chưa niêm yết nhưng nhu cầu thông tin môi trường của các bên liên quan đối với các DN khai khoáng tỉnh Bình Định (ngành nhạy cảm với môi trường) ngày càng gia tăng. Điều này được thể hiện rõ nét thông qua các văn bản pháp lý về môi trường từ Chính phủ, các Bộ ngành và chính quyền địa phương, chẳng hạn: Luật Bảo vệ và Phát triển rừng số 29/2004/QH11, Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/ QH12, Luật khoáng sản số 60/2010/QH12, Luật bảo vệ môi trường số 55/2014/QH13, Nghị định số 179/2013/NĐ - CP về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, Thông tư số 38/2015/TT-BTNMT quy định về cải tạo, phục hồi môi trường trong hoạt động khai thác khoáng sản, Quyết định 109/2010/QĐ- UBND về phí cơ sở hạ tầng trong khai thác khoáng sản tỉnh Bình Định, Quyết định 48/2016/QĐ-UBND về phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản tỉnh Bình Định, …. Thêm vào đó, Bộ Tài chính cũng đã ban hành thông tư 155/2015/TT - BTC về hướng dẫn công bố thông tin trách nhiệm môi trường, xã hội của công ty đại chúng trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Do đó, thực hiện KTMT tại các DN khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định nói riêng là tất yếu khách quan nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của các bên liên quan.

Tại Việt Nam, phù hợp với thông lệ quốc tế và xu hướng phát triển bền vững toàn cầu nên vấn đề môi trường đã trở thành chủ đề nóng trong các hội nghị, hội thảo luan an 3 quốc gia. Các nghiên cứu KTMT tại Việt Nam cũng đã xuất hiện. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu KTMT được thực hiện tại các nước phát triển và nghiên cứu KTMT ở các nước đang phát triển còn hạn chế, trong đó có khu vực Đông Nam Á (Belal, 2000; Saha và Akter, 2012; Herzig và cộng sự, 2012). Do đó, KTMT vẫn còn là lĩnh vực nghiên cứu khá mới trong cả học thuật và thực hành tại Việt Nam với số lượng các công trình nghiên cứu về KTMT còn hạn chế.

Điều này làm cho việc thực hiện KTMT tại các DN ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn và DN khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định cũng không phải là ngoại lệ. Với những phân tích trên, tác giả thực hiện luận án với đề tài “Kế toán môi trường tại các doanh nghiệp khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định”. Nghiên cứu này nhằm mô tả thực hiện KTMT cũng như đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT tại các DN khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Bình Định. Từ đó, tác giả đưa ra các giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy thực hiện KTMT tại các DN khai khoáng trên địa bàn tỉnh Bình Định.

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Phù hợp với mục tiêu nghiên cứu, tổng quan nghiên cứu của luận án trình bày hai nội dung chính: (1) Các nghiên cứu về KTMT và (2) Các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTMT. Ở mỗi nội dung trong tổng quan nghiên cứu bao gồm nghiên cứu trong nước và nghiên cứu ngoài nước. Sau đó, ở mỗi dòng nghiên cứu trong nước và nghiên cứu ngoài nước được chia thành các nghiên cứu về quy trình ghi nhận, xử lý, phân tích, cung cấp thông tin môi trường trong KTTCMT và KTQTMT. Trên cơ sở các nghiên cứu đã công bố, tác giả xác định khoảng trống nghiên cứu và đưa ra định hướng nghiên cứu của luận án.1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG 2.1 Các nghiên cứu về kế toán môi trường trên thế giới Các nghiên cứu trên thế giới về KTMT tập trung vào hai bộ phận cấu thành, đó là: KTTCMT và KTQTMT.

Theo Mathews (2000), từ giữa những năm 90 các nghiên cứu KTMT chủ yếu tập trung vào KTTCMT hơn là KTQTMT. Nghiên cứu KTMT hầu hết được tiến hành trong bối cảnh các nước phát triển sau đó chuyển dần sang các nước công nghiệp mới nổi, các nước đang phát triển (xem Belal, 2000; luan an 4 Herzig và cộng sự, 2012). Dòng nghiên cứu KTTCMT tập trung vào ghi nhận, xử lý và cung cấp thông tin về tài sản môi trường (TSMT), nợ phải trả môi trường (NPTMT), chi phí môi trường (CPMT), thu nhập môi trường (TNMT) chủ yếu cho các đối tượng bên ngoài. Trong khi đó, KTQTMT là quá trình ghi nhận, xử lý và phân tích thông tin môi trường nhằm hỗ trợ cho việc ra quyết định nội bộ của các nhà quản trị DN.

Nhiều tổ chức quốc tế, tổ chức quốc gia, tổ chức kế toán chuyên nghiệp trên thế giới đã quan tâm đến KTMT. Trong đó, hướng dẫn của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Phát triển Bền vững – UNDSD (2001), Hội nghị của Liên hiệp quốc về Thương mại và Phát triển - UNCTAD (2002), Liên đoàn Kế toán Quốc tế - IFAC (2005) đã trở thành kim chỉ nan thực hiện KTMT cho đến ngày hôm nay.1 Các nghiên cứu về ghi nhận thông tin kế toán môi trường trên thế giới Về ghi nhận thông tin KTTCMT, UNCTAD (2002), IFAC (2005), Bộ Môi trường Nhật Bản – JMOE (2005) đã lần lượt đưa ra các khái niệm, phân loại CPMT, TNMT, TSMT và NPTMT. Trong đó, tài liệu được UNCTAD ban hành vào năm 2002 với tựa đề “Hướng dẫn kế toán và báo cáo tài chính về chi phí và nợ phải trả môi trường” được xem là tài liệu học thuật về KTTCMT mang tính toàn diện, tổng quát được sử dụng rộng rãi. UNCTAD (2002) đã lồng ghép các chuẩn mực kế toán quốc tế để làm rõ các phương pháp đo lường thông tin KTTCMT.

Về ghi nhận thông tin KTQTMT, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa kỳ - USEPA (1995), UNDSD (2001), JMOE (2005) và IFAC (2005) đã trình bày khái niệm CPMT, TNMT, tiết kiệm môi trường và phân loại CPMT. Tuy nhiên, phân loại CPMT chưa có sự thống nhất giữa các tổ chức vì theo USEPA (1995) thì CPMT được phân thành 4 loại, theo IFAC (2005) thì CPMT được phân thành 6 loại, trong khi đó JMOE (2005) lại phân CPMT thành 7 loại. Theo Schaltegger và Buritt (2000), Burritt và cộng sự (2002) thì thông tin KTQTMT bao gồm thông tin vật lý môi trường, thông tin tiền tệ môi trường nhằm giúp DN xác định thông tin môi trường toàn diện về quy mô và mức độ tác động môi trường. Qua nghiên cứu tình huống, Qian và cộng sự (2011) chứng minh thông tin vật lý và thông tin tiền tệ môi trường cho các hoạt động trực tiếp quản lý chất thải và tái chế cao hơn so với các hoạt động gián tiếp và bên ngoài (CPMT tương lai) tại 12 chính quyền địa phương nằm ở bang New South Wales luan an 5 ở Úc.

Ngoài ra, Jamil và cộng sự (2015) đã cho thấy thực hành KTQTMT trong các DN Malaysia ở mức thấp, thiên về KTQTMT vật lý hơn là KTQTMT tiền tệ sau khi sử dụng phương pháp khảo sát qua đường bưu điện đến 32 nhà quản trị trong các DN nhỏ và vừa từ liên đoàn DN sản xuất Malaysia.