CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KẾ TOÁN CHI PHÍ VÀ GIÁ THÀNH SẢN PHẨM TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT CÔNG NGHIỆP 1. Những vấn đề chung về chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp sản xuất công nghiệp. Khái niệm và phân loại chi phí sản xuất trong các doanh nghiệp sản xuất. Khái niệm về chi phí sản xuất.
Chi phí là một trong những yếu tố trung tâm của công tác quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Chi phí được ghi nhận theo nhiều quan điểm khác nhau tùy theo từng góc độ nhìn nhận. Theo chuẩn mực kế toán Việt Nam - VAS 01 “Chuẩn mực chung” thì: “Chi phí là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình thức các khoản tiền chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hoặc phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, không bao gồm khoản phân phối cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”. Việc nghiên cứu và nhận thức chi phí còn phụ thuộc vào góc độ nhìn nhận trong từng loại kế toán khác nhau: Trên góc độ của kế toán tài chính: Chi phí được nhìn nhận như những khoản phí tổn thực tế phát sinh gắn liền với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, bao gồm các chi phi phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh thông thường của doanh nghiệp và các chi phí khác để đạt được một loại sản phẩm, dịch vụ nhất định, mục đích cụ thể trong kinh doanh.
Chi phí được định lượng và thể hiện dưới dạng một lượng tiền chi ra, khấu hao tài sản cố định, nợ thuế, … Các chi phí này được kế toán ghi nhận trên cơ sở các chứng từ sổ sách hợp lệ chứng minh việc phát sinh của chúng trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Như vậy, chi phí là biểu hiện bằng tiền của toàn bộ hao phí về lao động sống và lao Luan van 8 động vật hóa cần thiết cho quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh mà doanh nghiệp cần phải chi ra trong một kỳ kinh doanh mà thực chất là sự dịch chuyển giá trị của các yếu tố sản xuất vào các đối tượng tính giá (sản phẩm, lao vụ, dịch vụ). Trên góc độ kế toán quản trị: Do mục đích của kế toán quản trị là cung cấp thông tin thích hợp, hữu ích, kịp thời cho việc ra quyết định của nhà quản trị. Vì vậy, ngoài việc nhận thức chi phí như trong kế toán tài chính, các nhà quản trị còn cần phải nhận thức chi phí theo góc độ nhận diện thông tin để phục vụ cho việc ra quyết định kinh doanh.
Do đó, chi phí có thể là những phí tổn thực tế phát sinh trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh được tổng hợp theo từng bộ phận, từng trung tâm chi phí cũng như xác định giá trị hàng hóa tồn kho trong từng khâu của quá trình sản xuất và tiêu thụ. Những chi phí này có thể là những phí tổn được ước tính, dự kiến trước hoặc những phí tổn mất đi do chọn phương án này thay cho phương án khác,…do đó không chú trọng đến các chứng từ đảm bảo tính pháp lý như trong kế toán tài chính. Nhưng dù đứng dưới góc độ nào nhìn nhận về chi phí đi nữa thì về bản chất kinh tế của chi phí trong hoạt động sản xuất kinh doanh đều có nhưng điểm chung sau đây: Thứ nhất, chi phí sản xuất là hao phí tài nguyên (kể cả vô hình và hữu hình), hao phí vật chất và hao phí lao động. Thứ hai, chi phí sản xuất phát sinh luôn gắn với mục đích và đối tượng nhất định.
Điều này nói lên rằng, chi phí sản xuất luôn gắn với không gian, địa điểm, con người hay các quan hệ giao dịch cụ thể của quá trình sản xuất; qua đó, ta biết chi phí sản xuất phát sinh nhằm đạt được mục đích gì. Thứ ba, chi phí sản xuất được xem xét và ghi nhận trong một khoảng thời gian nhất định. Trên thực tế, chi phí sản xuất có thể phát sinh tại một thời điểm hoặc trong một khoảng thời gian cụ thể nào đó. Các khoảng thời gian được đặt ra thường là do yêu cầu của quản lý kinh tế của chủ thể quản lý.
Nó thường gắn với thời kỳ lập các báo cáo về tình hình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Trong kỳ hoạt động sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều loại chi phí khác nhau, mỗi loại chi phí có tính chất, nội dung, công dụng và yêu cầu Luan van 9 quản lý khác nhau. Để quản lý tốt từng loại chi phí sản xuất nhằm đáp ứng yêu cầu kiểm tra, giám sát đối với từng loại chi phí cụ thể thì cần thiết phải phân loại chi phí sản xuất. Phân loại chi phí sản xuất.
Chi phí sản xuất ở các doanh nghiệp bao gồm nhiều loại, nhiều khoản, có tính chất, công dụng khác nhau và có yêu cầu quản lý khác nhau. Vì vậy để đáp ứng yêu cầu quản lý cũng như công tác kế toán phù hợp với từng loại chi phí cần thiết phải tiến hành phân loại chi phí sản xuất theo những tiêu thức khác nhau. a) Phân loại chi phí sản xuất dưới góc độ kế toán tài chính Chi phí sản xuất được phân loại theo các tiêu thức sau: Phân loại chi phí sản xuất căn cứ vào nội dung, tính chất kinh tế Theo cách phân loại này người ta sắp xếp các chi phí có cùng nội dung và tính chất kinh tế vào một loại gọi là yếu tố chi phí, mà không phân biệt chi phí đó phát sinh ở đâu và có tác dụng như thế nào. Cách phân loại này còn được gọi là phân loại chi phí theo yếu tố.
Số lượng các yếu tố chi phí sản xuất được phân chia trong từng doanh nghiệp phụ thuộc vào đặc điểm quá trình sản xuất kinh doanh, đặc điểm sản xuất sản phẩm, đặc điểm yêu cầu quản lý và trình độ quản lý của doanh nghiệp, nó còn phụ thuộc vào đặc điểm của từng thời kỳ và quy định cụ thể của từng quốc gia. Theo chế độ kế toán hiện hành tại Việt Nam khi quản lý và hạch toán chi phí sản xuất các doanh nghiệp phải theo dõi được chi phí theo năm yếu tố sau: - Chi phí nguyên liệu, vật liệu: Yếu tố chi phí nguyên liệu, vật liệu bao gồm giá mua, chi phí mua của nguyên liệu, vật liệu dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ. Yếu tố này bao gồm: chi phí nguyên liệu, vật liệu chính, chi phí nguyên liệu, vật liệu phụ, chi phí nhiên liệu, chi phí phụ tùng thay thế và chi phí nguyên liệu, vật liệu khác. Sự nhận biết yếu tố chi phí nguyên liệu, vật liệu giúp các nhà quản trị doanh nghiệp xác định được tổng giá trị nguyên liệu, vật liệu cần thiết giúp cho các nhà quản trị doanh nghiệp xác định được tổng giá trị nguyên liệu, vật liệu cần thiết cho Luan van 10 nhu cầu sản xuất kinh doanh trong kỳ.
Trên cơ sở đó các nhà quản trị sẽ hoạch định tổng mức luân chuyển, dự trữ của nguyên liệu, vật liệu một cách hợp lý, có hiệu quả. Mặt khác, đây cũng là cơ sở để hoạch định các mặt hàng thiết yếu để chủ động trong công tác cung ứng vật tư. - Chi phí nhân công: Yếu tố chi phí nhân công là các khoản chi phí về tiền lương phải trả cho người lao động, các khoản trích bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, kinh phí công đoàn theo tiền lương của người lao động. Sự nhận biết yếu tố chi phí nhân công giúp các nhà quản trị doanh nghiệp xác định được tổng quỹ lương của doanh nghiệp từ đó hoạch định mức tiền lương bình quân cho người lao động.
- Chi phí khấu hao máy móc thiết bị: Yếu tố chi phí này bao gồm khấu hao của tất cả tài sản cố định dùng vào hoạt động sản xuất kinh doanh trong kỳ của doanh nghiệp. Việc nhận biết yếu tố chi phí khấu hao tài sản cố định giúp cho nhà quản trị nhận biết được mức chuyển dịch, hao mòn tài sản, từ đó hoạch định tốt hơn chiến lược đầu tư, đầu tư mở rộng để đảm bảo cơ sở vật chất thích hợp cho tiến trình sản xuất kinh doanh. - Chi phí dịch vụ mua ngoài: Là số tiền phải trả cho các dịch vụ mua ngoài phục vụ cho các hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Việc hiểu rõ yếu tố chi phí này giúp các nhà quản trị hiểu rõ hơn tổng mức dịch vụ có liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp để thiết lập quan hệ trao đổi, cung ứng với các đơn vị cung cấp tốt hơn.
- Chi phí khác bằng tiền: Là các khoản chi phí bằng tiền phát sinh trong quá trình sản xuất kinh doanh ngoài các yếu tố chi phí nói trên. Việc nhận biết tốt các yếu tố chi phí này góp phần giúp các nhà quản trị hoạch định được lượng tiền mặt chi tiêu, hạn chế tồn đọng tiền mặt. Ngoài ra, tùy theo đặc điểm sản xuất, yêu cầu và trình độ quản lý của các doanh nghiệp có thể phân chia chi phí sản xuất thành các yếu tố chi tiết và cụ thể hơn. Phân loại chi phí theo yếu tố có tác dụng cho biết nội dung, kết cấu tỷ trọng từng loại chi phí mà doanh nghiệp đã sử dụng vào quá trình sản xuất trong tổng chi phí sản xuất của doanh nghiệp.
Số liệu chi phí sản xuất theo yếu tố là cơ sở để xây Luan van 11 dựng các dự toán chi phí sản xuất, xác định các nhu cầu về vốn của doanh nghiệp, xây dựng các kế hoạch về lao động, vật tư, tài sản trong doanh nghiệp. Nó còn là cơ sở để phân tích tình hình thực hiện dự toán chi phí sản xuất, cung cấp số liệu để lập thuyết minh báo cáo tài chính (phần chi phí sản xuất, kinh doanh theo yếu tố), từ đó tính và tổng hợp thu nhập quốc dân.