Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU HÌNH THÁI ĐÔ THỊ 1. Tổng quan nghiên cứu hình thái đô thị 1. Lịch sử phát triển hình thái đô thị Hình thái đô thị là khoa học nghiên cứu hình dạng các yếu tố cấu thành không gian đô thị. Hay nói cách khác, hình thái đô thị liên quan đến hình dạng đô thị như việc bố trí, sắp xếp các công trình trong đô thị, kiểu sắp xếp bố trí các đối tượng đô thị tạo ra quá trình hình thành đô thị về mặt không gian với các kiểu khác nhau.
Như vậy, hình thái đô thị liên quan đến những nội dung như: hình dạng tổng thể đô thị, dạng hình học của các tuyến đường giao thông, kích thước các lô đất, hình dạng và khối tích của công trình. Trong ngôn ngữ hình thái học, các đô thị được xem như là sự tổ hợp của một số thành tố quan trọng: các loại sử dụng đất, cấu trúc công trình, hình dạng các lô đất, mạng lưới đường giao thông [17]. Kiến thức hình thái học giúp các nhà thiết kế đô thị hiểu các hình dạng, hình thức không gian khu vực, các quá trình biến đổi không gian trong lịch sử. Khi vận dụng những hiểu biết về hình thái vào thiết kế kiến trúc, qui hoạch sẽ tạo ra các khu vực đô thị gắn kết giữa cũ và mới, duy trì được tính liên tục trong quá trình phát triển.
Hình thái đô thị nghiên cứu các kiểu định cư của con người, quá trình hình thành và sự chuyển đổi của họ. Nghiên cứu để tìm và hiểu cấu trúc không gian và đặc điểm của một siêu đô thị, một thành phố, thị trấn, hay một làng nào đó. Bằng cách xét các mẫu dạng của các hợp phần và tìm hiểu quá trình hình thành, phát triển của đô thị đó. Điều này liên quan đến việc phân tích cấu trúc vật lý ở các tỉ lệ khác nhau cũng như các mẫu dạng của sự chuyển đổi sử dụng đất, sở hữu và định cư.
Gần đây, khái niệm hình thái được sử dụng nhiều hơn trong địa lý, địa chất và nhiều ngành nghề khác. Các nước trên thế giới rất quan tâm đến vấn đề nghiên cứu hình thái như trong ngành địa lý ở Mỹ, thì hình thái đô thị được coi là một lĩnh vực nghiên cứu đặc biệt. Rất nhiều yếu tố liên quan đến hình thái, có thể chia thành các nhóm yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành hình thái như sau [41]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phát triển công nghệ (nông nghiệp, công nghiệp, thông tin) - Công nghệ xây dựng (đá, bùn, gạch, đá hoa, thép, xi măng) - Chính trị (thành phố độc lập, vương quốc, đế chế, chế độ phong kiến, quốc gia chủ quyền, thuộc địa, cộng hòa, dân chủ) - Kinh tế (thời phong kiến, mậu dịch, tư bản, tập trung, toàn cầu hóa) - Giao thông (đi bộ, dùng sức ngựa, động cơ hơi nước, ô tô, máy bay) - Văn hóa (tôn giáo, thói quen) Hình thái đô thị đã được hình thành từ rất lâu đời, những gì chúng ta biết về các hình thức định cư của con người ngày nay là do những kết quả nghiên cứu của các nhà khảo cổ học và nhân chủng học.
Ba triệu năm trước đây, loài người đã xuất hiện, dần dần trong quá trình tiến hóa, lao động, con người đã từng bước cải thiện cuộc sống cũng như tổ chức xã hội. Ban đầu, người nguyên thủy sống hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên, sống trong hang động và sử dụng các công cụ lao động thô sơ nhất. Đến khi tìm ra lửa, các công cụ lao động được cải tiến, nơi cư trú và hình thức tổ chức xã hội cũng thay đổi. + Sự hiện hữu của thợ thủ công chuyên nghiệp, bằng chứng về sự phân công lao động.
+ Sự hiện hữu của tường thành bảo vệ quần cư. Điều này phân biệt đô thị với quần cư nông nghiệp thường không có tường thành bảo vệ. + Sự hiện hữu của một số lượng cư dân đông đảo ở với mật độ cao. + Sự hiện hữu của một kiểu nhà ở đô thị, thường xây dựng bằng vật liệu kiên cố và được xếp đặt để tạo thành phố.
+ Các quần cư đều cố định, đối lập với quần cư du mục. Sự phối kết của 5 điều kiện nói trên là hết sức cần thiết cho sự xuất hiện của một đô thị. Tuy nhiên, đô thị hình thành có hình thái, cấu trúc ra sao, biến đổi như thế nào lại phụ thuộc vào tính chất, cũng như chức năng của đô thị. Hay nói cách khác, chính chức năng của đô thị là lý do tồn tại của đô thị.
Đô thị hình thành, phát triển là để đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội. Ở các đô thị cổ nổi bật 3 chức năng chính: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chức năng quân sự - chính trị - tôn giáo: Đây có lẽ là chức năng xuất hiện đầu tiên của đô thị từ khi còn là những thành lũy với nhiệm vụ phòng thủ là chính. Chức năng chính trị thường đi kèm với chức năng quân sự, chức năng bảo vệ cho cơ quan chính trị, phụ trách việc cai quản một vùng lãnh thổ. Một chức năng khác nữa cũng được đi kèm với chức năng chính trị và quân sự là tôn giáo tín ngưỡng.
Trong tất cả các nền văn minh, 3 chức năng này được xem như là nguyên tắc phân chia không gian đô thị. Chức năng sản xuất - thương mại dịch vụ: Sự tập trung sản xuất, các xưởng thủ công được hình thành, việc trao đổi hàng hóa, buôn bán thương mại tạo nên chợ và các trung tâm giao thương đã tạo nên một không gian đô thị. Chức năng trung tâm văn hóa: Đô thị có chức năng tập hợp các cách thức ăn ở, ứng xử của xã hội, tạo ra khung cảnh sống và lối sống chung. Sau này trong quá trình phát triển, đô thị hình thành thêm nhiều chức năng đơn lẻ khác: du lịch, khoa học - đào tạo, công nghiệp.
Tuy nhiên, đô thị nào cũng vậy, tính chất hay quy mô có khác nhau cũng đều dàn trải trên những diện tích đất đai nhất định. Nói cách khác, hình thái của đô thị biểu thị sự phát triển đặc thù của từng đô thị do những điều kiện tự nhiên, các yếu tố lịch sử phát triển và do cả sự tác động chủ định của con người. Thường khi mới hình thành, đô thị thường có dạng tập trung, càng về sau mới phân tán ra ở dạng liên tục tạo thành sao, tuyến, hoặc ở dạng không gian liên tục tạo thành chuỗi chùm, hoặc mạng. Thời kỳ cổ, trung đại: do điều kiện địa hình phức tạp, chế độ xã hội là các đại thành bang, bố cục mặt bằng thường có 2 dạng phổ biến : Phát triển theo bố cục tự do: hệ thống quảng trường công cộng, hệ thống đường phố cùng với các công trình kiến trúc được hình thành với sự kết hợp hài hòa với cảnh quan tự nhiên, do đó các đô thị loại này có hình dáng không gian rất phong phú.
Dạng hình thái không gian này phát triển rực rỡ vào giai đoạn 460TCN. Phát triển theo nguyên tắc hình học trật tự: hình thái không gian có dạng hình vuông, chữ nhật được tạo bởi hệ thống các đường phố giao nhau. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đến thời kỳ Phục Hưng, hình thái đô thị lại được phản ánh thông qua đường bao mặt bằng và hình thức bên trong mặt bằng, bao gồm 3 dạng chính: + Hình tròn + Hình vuông + Hình nhiều cạnh: được sáng tạo trong việc tạo đường bao đô thị với các dạng pháo đài phục vụ đô thị có chức năng phòng vệ.
Mô hình thành phố Milano, Christinopolis, Neufbrisach theo dạng hình tròn [12] 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thời kỳ Cận đại, hiện đại, hình thái đô thị cũng đã có nhiều sự thay đổi. Với rất nhiều mô hình và học thuyết mới, từ các lý luận không tưởng của mô hình đô thị lý tưởng, học thuyết thành phố vườn và thành phố vệ tinh đến đô thị vệ tinh, đô thị tuyến tính, thành phố dải, thành phố công nghiệp.(a) Quy hoạch thành phố Brasillia, (b) Quy hoạch thành phố Chandigarh, (c) Mô hình thành phố tuyến tính [12] 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tất cả sự thay đổi về hình thái đô thị đều phải đáp ứng phù hợp với quy luật vận động phát triển của xã hội. Đô thị có quy mô dù lớn hay nhỏ, cấu trúc, hình thái thế nào cũng chỉ là: Một không gian vật thể, nghĩa là một tập hợp các công trình xây dựng, được bố trí tại một địa điểm nhất định. Một không gian kinh tế: tập hợp các cơ sở sản xuất.
Một không gian văn hóa xã hội Dù đô thị hình thành như thế nào thì mỗi một đô thị đều có hình thái riêng, quá trình hình thành hình thái phụ thuộc vào nhiều yếu tố và hình thái chính là mối quan hệ không gian của các đối tượng đô thị. Hình thái của đô thị phát triển có bố cục và có dạng hình học cụ thể, quá trình phát triển kinh tế xã hội, hạ tầng cơ sở, chuyển đổi hành chính là một trong những nguyên nhân hình thành hình thái đô thị. Các thuyết nghiên cứu hình thái đô thị Trước năm 1960 các thuyết nghiên cứu về hình thái đô thị như thuyết vùng đồng tâm, thuyết khu vực và thuyết đa nhân [45]: - Thuyết vùng đồng tâm Dựa trên thuyết nhân sinh học của E. Burgess (1926) và đã được sử dụng tại Chicago, lần đầu tiên đã giải thích được sự phân bố các các nhóm xã hội với các khu vực đô thị, mẫu vòng đồng tâm này mô tả việc sử dụng đất đô thị trong các vòng đồng tâm, là vùng nằm ở giữa các vòng đồng tâm đô thị đã được mở rộng theo các vành đai với các việc sử dụng đất khác nhau.
Thuyết vùng đồng tâm [45] 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thuyết khu vực Mẫu khu vực nổi tiếng được biết đến là của Hoyt, giống như thuyết đa nhân và thuyết vùng tập trung, thuyết khu vực cũng miêu tả các mẫu của việc sử dụng đất. Thuyết này được nhà kinh tế học Homer Hoyt đưa ra năm 1939, được dựa trên thuyết vùng tập trung khi nghiên cứu phát triển của một thành phố. Khi sử dụng thuyết này trong phát triển đô thị sẽ cho phép các khu vực ở bên ngoài tăng trưởng.