MỞ ĐẦU Những năm gần đây, sự biến đổi khí hậu và tác động từ môi trƣờng sống ô nhiễm đã gây ảnh hƣởng tiêu cực đến sức khỏe cũng nhƣ làm tăng nguy cơ lão hóa da sớm. Do đó, nhu cầu làm đẹp cho da và điều trị những vấn đề về da ngày càng đƣợc mọi ngƣời quan tâm. Đặc biệt, công nghệ làm đẹp hiện nay đang hƣớng tới những nguyên liệu có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật. Nhằm đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ ngày càng cao, nhiều nghiên cứu tập trung vào nguồn nguyên liệu từ nhau thai động vật nhƣ nhau thai cừu, nhau thai ngựa, nhau thai bò, nhau thai heo,.
So với các nguồn nhau thai từ động vật, nhau thai heo có nguồn cung cấp ổn định hơn đáp ứng đƣợc việc cung cấp nguyên liệu ổn định, phục vụ nhu cầu sản xuất lâu dài và bền vững do số lƣợng heo đƣợc chăn nuôi nhiều và thời gian mang thai, sinh sản của heo ngắn hơn. Chiết xuất nhau thai ngày nay đƣợc sử dụng rộng rãi trong các lĩnh vực lâm sàng, mỹ phẩm do chứa các hợp chất hoạt tính sinh học bao gồm kích thích tố, protein, peptide, các yếu tố tăng trƣởng, axit nucleic, glycosaminoglycans và polydeoxyribonucleotides rất quan trọng cho sự tăng trƣởng và phát triển của bào thai [1]. Nhau thai chứa các enzyme nhƣ phosphatase kiềm axit và transaminase oxit glutamic, cũng nhƣ axit nucleic, vitamin, axit amin, steroids, axit béo và khoáng chất [2, 3]. Nhau thai là một loại thuốc truyền thống đƣợc sử dụng để chữa lành vết thƣơng do đặc tính miễn dịch và chống viêm nên đƣợc sử dụng nhƣ là một bổ sung mỹ phẩm ở nhiều nƣớc châu Á [2, 4].
Các nghiên cứu tập trung vào hai nguồn chính là nhau thai ngƣời và nhau thai từ động vật. Mặc dù nhau thai ngƣời có hiệu quả trị liệu cao hơn so với nguồn nhau thai từ các động vật khác nên rất đƣợc ƣa chuộng nhƣng việc thu thập nguồn nhau thai ở ngƣời rất khó khăn. Do đó, hiện nay các nguồn nhau thai từ động vật nhƣ nhau thai ngựa, nhau thai cừu, nhau thai bò, nhau thai heo,… đang dần đƣợc nghiên cứu rộng rãi để phục vụ nhu cầu điều trị và chăm sóc sức khỏe, sắc đẹp. Chiết xuất từ nhau thai heo so với nhau thai ngƣời có sự tƣơng đồng cao về DNA, lại có hiệu quả vƣợt trội nên rất tƣơng thích với cơ thể ngƣời.
Bởi vì nhau thai heo tƣơng đối an toàn và hiệu quả nên nó đƣợc sử dụng rộng rãi nhƣ là một mỹ phẩm bổ sung [2]. Tuy nhiên, hiện nay nghiên cứu về hiệu quả của dịch chiết từ nhau thai heo trong việc ngăn ngừa tổn thƣơng da do tia cực tím (UV) gây ra hiện nay chƣa đƣợc nghiên cứu chi tiết. Trên cơ sở đó, đề tài: “Nghiên cứu hiệu quả ngăn ngừa lão hoá da của dịch chiết nhau thai heo” đƣợc thực hiện. Luan van 2 Mục đích nghiên cứu: Đánh giá đƣợc hiệu quả chống lão hóa da của dịch chiết từ nhau thai heo từ kết quả thử nghiệm in vitro và in vivo.
Nội dung nghiên cứu: - Khảo sát ảnh hƣởng của dịch chiết nhau thai heo với các nồng độ khác nhau lên sự tăng sinh tế bào gốc trung mô từ mô mỡ ngƣời và xác định nồng độ tối ƣu và khảo sát sự biểu hiện của gene liên quan sự lão hoá dƣới tác động của dịch chiết ở nồng độ tối ƣu. - Tạo mô hình chuột lão hoá da dƣới ảnh hƣởng của tia cực tím (UV). - Khảo sát hiệu quả của dịch chiết nhau thai heo trên mô hình chuột nhắt trắng bị gây lão hoá da. Cơ sở khoa học và tính thực tiễn của đề tài: Các nghiên cứu về hại của tia UV đối với da đã đƣợc thực hiện trong nhiều năm qua, trong đó phải kể đến một số công trình tiêu biểu sau: Năm 2017, Bhattacharyya và cộng sự đã xây dựng mô hình để đánh giá các đặc điểm mô học của da ở chuột dƣới sự ảnh hƣởng của UV và chế độ ăn.
Mô hình đƣợc thực hiện trên chuột cái không lông (độ tuổi 6 - 8 tuần). Da lƣng của chuột đƣợc tiếp xúc với mô hình gồm 4 đèn UV đƣợc trang bị bộ điều khiển điện tử để điều chỉnh liều lƣợng tia cực tím. Đèn phát ra tia UV (bƣớc sóng 314 nm). Việc chiếu UV đƣợc thực hiện 3 lần một tuần trong 10 tuần cho những con chuột đƣợc di chuyển tự do trong lồng.
Lƣợng phóng xạ tăng dần từ 45 mJ/cm 2 - 180 mJ/cm 2. Sau 10 tuần thí nghiệm, nhiều đặc điểm mô bệnh học đƣợc quan sát thấy ở vùng da tiếp xúc lâu dài với tia UV có sự dày lên của biểu bì, hình thành nếp nhăn và thay đổi cấu trúc da, nhƣ tổn thƣơng collagen I, tăng sản xuất sợi đàn hồi và xơ hoá. Mặt khác, nhóm này còn ghi nhận đƣợc cận nặng cơ thể chuột giảm khi bị chiếu UV so với nhóm chuột không bị chiếu [5]. Năm 2016, Lan Wang và cộng sự có nghiên cứu về tác hại của UV lên da chuột.
Nhóm tiến hành chiếu UVB/UVA trên da chuột đƣợc cạo lông vùng lƣng trong 10 tuần (5 ngày trong tuần), cƣờng độ tối thiểu 100 mJ/cm2 trong tuần đầu và tăng dần từng tuần cho đến tuần thứ 4 đạt 400 mJ/cm2 thì duy trì đến hết thời gian thí nghiệm. Kết quả cho thấy sau 10 tuần chiếu, da lƣng của chuột có hiện tƣợng thô, dạng sóng, ban đỏ, phù nề và bỏng da; độ dày trung bình của biểu bì chuột ở nhóm chiếu UV tăng gấp 4,63 lần so với nhóm đối chứng (không chiếu UV, 15,62 Luan van 3 µm). Sự xuất hiện những thay đổi bất thƣờng ở da đã chứng minh rằng mô hình ảnh ở chuột đã đƣợc thiết lập thành công. Ngƣợc lại, những con chuột trong nhóm chƣa đƣợc chiếu xạ cho thấy không có các vết nhăn cũng nhƣ tổn thƣơng, chứng minh rằng hoạt động cạo lông không gây tổn thƣơng vĩ mô đối với da [6].
Năm 2015, Yoon Jung Kim và cộng sự nghiên cứu phƣơng pháp châm cứu ức chế tác hại của tia UV gây lão hoá ở chuột không lông. Thí nghiệm thực hiện trên chuột cái đã loại bỏ lông, n = 20, đƣợc bố trí thành 4 lô thí nghiệm, bình thƣờng, đƣợc điều trị bằng châm cứu (TEA - Thread Embedding Acupuncture), đƣợc chiếu xạ UV và kết hợp chiếu xạ với điều trị bằng TEA. Kết quả cho thấy, so với những con chuột bình thƣờng, da của những con chuột đƣợc chiếu tia cực tím khô, thô ráp và bong tróc. Các nếp nhăn của chuột bình thƣờng mỏng và nông, độ dày biểu bì bình thƣờng; trong khi những con chuột chiếu tia cực tím cho thấy nếp nhăn dày và sâu, độ dày biểu bì lớn hơn.
Trong khi đó, nhóm chuột chiếu UV kết hợp với điều trị TEA cho thấy sự phục hồi nếp nhăn theo tỉ lệ phần trăm vùng nhăn, chiều dài nếp nhăn và độ sâu nếp nhăn so với những con chuột đƣợc điều trị bằng UVB đơn thuần, tuy nhiên không có thay đổi đáng kể nào đƣợc quan sát thấy [7]. Năm 2014, Xue-Xuan Feng và cộng sự tiến hành nghiên cứu tác hại của tia UV lên da chuột với liều chiếu 15 mJ/cm2 trong 9 tuần (5 ngày trong tuần), diện tích da đƣợc cạo lông 2,5 x 3 cm2. Kết quả cho thấy sau 5 tuần chiếu da xuất hiện ban đỏ nhẹ và có nếp nhăn thô; sau 9 tuần thí nghiệm, da hình thành nếp nhăn sâu, cấu trúc da lỏng lẻo, ban đỏ nặng, bong da, bong vảy. Về cấu trúc vi thể cho thấy có sự sừng hoá bất thƣờng: collagen bị rối, mật độ giảm và bị đứt gãy, thậm chí không còn giữ đƣợc cấu trúc [8].
Năm 2009, Kim và cộng sự đã xây dựng mô hình liên quan đến tác dụng của tia UV lên da chuột với các chỉ tiêu đánh giá bao gồm nếp nhăn da, độ dày của da và độ đàn hồi của da. Chuột đực 6 tuần tuổi đƣợc chiếu xạ UVB loại 15 W với bƣớc sóng 312 nm và cƣờng độ 100 W/cm2 (tƣơng ứng với cƣờng độ chiếu 36 mJ/cm2). Thí nghiệm đƣợc tiến hành trong 12 tuần với tần số chiếu xạ 3 lần/tuần và cƣờng độ thay đổi qua các tuần: từ 54 mJ/cm2; đến 122 mJ/cm2. Nếp nhăn đƣợc đƣợc nhận thấy ở mức độ vĩ mô từ tuần thứ 6 sau khi bắt đầu chiếu UVB.
Sau 12 tuần chiếu UV, độ dày biểu bì tăng đáng kể từ tuần 2 - 12; độ đàn hồi giảm nhanh kể từ tuần 8 - 12; từ tuần 6, bắt đầu xuất hiện các nếp nhăn trên diện rộng. Sự xuất hiện những thay đổi bất thƣờng ở da đã chứng minh rằng mô hình ảnh ở chuột đã đƣợc thiết lập thành công và là nền tảng để thực hiện các thí nghiệm khác [9]. Luan van 4 Nếp nhăn gây ra bởi lão hoá, di truyền, các yếu tố môi trƣờng nhƣ tia cực tím, khói thuốc và sự suy giảm estrogen. Trong số này, tuổi tác là yếu tố có liên quan mật thiết tới nếp nhăn quanh mắt.
Da trở nên mỏng hơn, khô hơn và giảm dần tính đàn hồi. Theo kết quả từ nhóm nghiên cứu của trƣờng Đại học Kanazawa (Nhật Bản), chiết xuất nhau thai heo 100% là một lựa chọn tối ƣu để cải thiện nếp nhăn quanh mắt nhờ khả năng kích thích sản sinh collagen từ nguyên bào sợi dƣới da và ức chế sự tiết enzyme phân huỷ collagen - Metalloproteinase (MMP)-9 [2]. Rất nhiều nghiên cứu trên tạp chí Obstetrics & Gynecology đã chứng minh chiết xuất nhau thai heo (tên thƣơng mại là Laennec P. Porcine) có hiệu quả cải thiện đáng kể các dấu hiệu lão hoá trên da ở phụ nữ lớn tuổi mà không làm thay đổi các chỉ số xét nghiệm máu.
Điều này cho thấy chiết xuất từ nhau thai heo có hiệu quả và an toàn đối với cơ thể ngƣời. Ở Việt Nam, cho đến thời điểm này vẫn chƣa có một nghiên cứu cụ thể đƣợc tiến hành để đánh giá về mức độ lão hoá và tổn thƣơng do tia UV gây ra và hiệu quả ngăn ngừa lão hóa da của dịch chiết nhau thai heo. Vì vậy, đề tài “Nghiên cứu hiệu quả ngăn ngừa lão hoá da của dịch chiết nhau thai heo” đƣợc thực hiện. Đây là một nghiên cứu cơ bản nhằm hƣớng tới các nghiên cứu tiếp theo ở mức sâu hơn để dần tiến tới thƣơng mại hoá sản phẩm có thành phần từ dịch chiết nhau thai heo.
Luan van 5 NỘI DUNG Chƣơng 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. ĐẠI CƢƠNG VỀ DA 1. Cấu tạo da Da là mô lát tầng, là một loại mô liên kết biểu bì.
Cấu trúc của da có nhiều lớp tế bào, trong đó các lớp ngoài luôn bị thoái hoá, bong ra và thay thế bằng các lớp tế bào bên dƣới.